1904-cü ildə Bakıda “Hidayət” (ərəbcədən çevirmədə “qurtuluş” deməkdir) adlı bir təşkilat yaradılmışdı.
Onun qurulma səbəbi xeyli maraqlıdır: qoçularla mübarizə!
Düzdür, təşkilatın hədəfləri arasında dini fanatizmlə mücadilə də vardı, cəhalətin aradan qaldırılması da. Məsələn, şaxsey-vaxsey kimi dini mərasimlərin yasaqlanmasını ilk dəfə rəsmi olaraq “Hidayət” irəli sürüb. Hesab edilirdi ki, belə mərasimlər xürafata xidmət edir, insanlara zərərdən başqa heç nə vermir.
(Təşkilatın bununla bağlı müraciəti o zamanın Bakının fanatik dindarlarının qəzəbinə səbəb olmuşdu. O dərəcədə ki, “Hidayət”in yaradıcılarından Bakı qazisi Mir Məhəmməd Kərimin və mütərəqqi ziyalı Mustafa bəy Əlibəyllinin başının kəsilməsinə fətva verilmişdi. Bundan bir qədər sonra ruhanilərin təhriki ilə Mir Məhəmməd Kərimin evinə od vurmağa çalışdılar. Əlibəyli isə xeyli vaxt evdən bayıra çıxa bilmədi).
Bununla belə, “Hidayət”i ortaya çıxaran ən önəmli səbəb o vaxtlar Bakıda at oynadan qoçular idi. Onları isə ortaya çıxaran səbəbin neft pulları olduğu deyilir. Belə ki, “qara qızıl” sayəsində varlanan Bakı neftxudaları öz ətrafında silahlı dəstələr yaradır, onlardan həm özlərinin və sərvətlərinin təhlükəsizliyi, həm də rəqibləri və ya düşmənləri ilə hesablaşma vasitəsi kimi istifadə edirdilər.
Zaman keçdikcə, qoçular bütün sərhədləri keçməyə başlamışdılar: özlərini “hakimi-mütləq”, şəhərin sahibi kimi aparır, sadə camaatı incitməkdən zövq alır, hətta qadınları küçənin ortasındaca təhqir etməkdən çəkinmirdilər.
Bu dözülməz vəziyyət qarşısında alim, publisist Əhməd bəy Ağaoğlu, həm hüquqşünas, həm də yazıçı-publisist olan Mustafa bəy Əlibəyli, xeyriyyəçi, Bakıda avtomobili olan ilk şəxs sayılan, azərbaycanlıların xaricdə təhsilinə böyük pullar xərcləmiş İsa bəy Hacınski kimi irəligörüşlü insanların, Bakı qazisi Mir Məhəmməd Kərim, axund Molla Ruhulla Məmmədzadənin də daxil olduğu bir qrup şəxs hərəkətə keçirlər. Qoçuluğa qarşı mübarizəni əsas hədəf kimi qarşıya qoyan “Hidayət” təşkilatını qururlar.
Maraqlıdır ki, təşkilatın rəhbərliyində yuxarıda adları çəkilənlərlə yanaşı, Bakı neftxudaları dedikdə ilk ağıla gələnlərdən biri – Hacı Zeynalabdin Tağıyev də vardı. Baxmayaraq ki, bir az əvvəl dediyimiz kimi, qoçuluğun meydana çıxması ilk növbədə elə neftxudaların adı ilə bağlı idi.
“Hidayət”in nizamnaməsini Əhməd bəy Ağaoğlu yazmışdı.
Təşkilat fəaliyyətə başladıqdan dərhal sonra qudurğanlığı sərhəd tanımayan qoçulara qarşı hərəkətə keçir: onların kimlikləri müəyyənləşdirilir, haqlarında cəza tədbirləri görülməsi üçün adları Bakı quberniyasının general-qubernatoruna – Fadeyevə göndərilir.
Vəziyyət doğrudan da dözülməz idi: iş o yerə çatmışdı ki, bir çox qoçular Bakının mərkəzində xüsusi kontorlar açır, pulla adam öldürmək üçün sifarişlər qəbul edirdilər. Belə kontorlardan biri indiki Kukla Teatrının qarşısındakı ikimərtəbəli binanın birinci mərtəbəsində yerləşirdi.
***
Qısa müddət ərzində “Hidayət” qoçuların kabusuna çevrilir. Onların əl-ayağı xeyli dərəcədə yığışdırılır, lakin bu, təşkilata bəzən qurban vermək bahasına başa gəlir. Məsələn: “Hidayət”in yaradıcılarından biri, dövrünün mətbuat orqanlarında elmə, savadlanmaya çağırış edən yazıları ilə tanınan axund Molla Ruhullanın həmkəndlisi Məşədi Hacı oğlu tanınmış qoçulardan idi. Eyni zamanda Binəqədidə özünün neft mədənləri vardı.
“Hidayət” üzvləri qubernatordan xahiş edirlər ki, onu qatil kimi Qafqazın hüdudlarından kənara sürgün etsinlər.
Qubernator bu xahişi nəzərə alır.
Məşədi adının siyahıya düşməsində Molla Ruhullanın barmağı olduğunu düşünür (ki, əslində doğru düşünürdü!) və ondan intiqam almaq qərarına gəlir. Bu səbəbdən axund düz üç il yay aylarında Novxanıdakı bağına köçə bilmir.
Tarixçi Nəsiman Yaqublunun yazdığına görə, qoçu xeyli pulundan keçərək Qafqaz hüdudlarından kənara sürgün edilməsi əvəzinə, Hökməli kəndinə (hansı ki, Novxanıdan cəmi-cümlətanı 10 kilometr aralıda yerləşirdi!) göndərilməsinə nail olur.
Eyni zamanda axunddan qisas almaq üçün fürsət güdür.
Nəhayət, 1912-ci il yanvarın 16-da günorta vaxtı ərəb və fars dillərindən gözəl tərcümələr müəllifi kimi də tanınan Molla Ruhullanın Poçtovaya (indiki S.Tağızadə) küçəsindəki 151 saylı evinə soxulur.
62 yaşlı axund elə namaz üstündəcə öldürülür.
Həmin vaxt evdə 14 yaşlı qızı olub. O, atəş səsini yan otaqda eşidib. Hövlnak içəri daxil olanda artıq iş işdən keçibmiş: atası yerdə qan içində uzanmışdı…
Molla Ruhullanın ölümü böyük səs-küyə səbəb olur. Dəfnində minlərlə insan iştirak edir.
Dövrünün mütərəqqi insanları bu qətl xəbərindən xüsusilə sarsılırlar.
Hacı Zeynalabdinin dəfn mərasimində çıxış edərək demişdi: “Həzarət, mən neçə ildir dad-fəryad eləyirəm ki, camaat, oxuyun, balalarınızı oxudun ki, belə müsibətlərə düçar olmayaq. Bu gün həmin elmsizliyin nəticəsidir ki, belə qanlı vaqiəni görürük”.
Qori seminariyasının yetirmələrindən görkəmli maarifçi və publisist Hüseyn Minasazov isə “Kaspi” qəzetinin həminilki 15-ci sayında belə yazır: “Molla Ruhulla xeyirxahlıq və həqiqətin dönməz və cəsur müdafiəçisi idi. Ruhani ata, publisist və müəllim – ictimai fəaliyyətin bu üç sahəsində o özünü xalq mənafeyinin alovlu müdafiəçisi kimi göstərmişdi. Minbərlərdən onun birliyə, işə, işığa səsləyən gurultulu çağırışlarını tez-tez eşitmək olardı. Qəzet səhifələrində onun fanatizmə, qüvvələrimizin pərakəndəliyinə qarşı, bizim vaxtı keçmiş xürafat və zehniyyətimizə qarşı etirazlarına tez-tez rast gəlmək olardı. Bu, həqiqi mənada qəhrəmanlıq idi. Bu parlaq zəka bir dəqiqə də olsun unutmurdu ki, həyatımızın quruluşunda başlıca ünsür qadınlardır. Qadınların savadlanması ideyası… onun simasında özünün parlaq müdafiəçisini tapmışdı”.
Molla Ruhullanın ölümündən (qətlindən!) sarsılanlar arasında Cümhuriyyətin qurucusu Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də vardı: “Zənn etmə ki, sənin maarif yolunda etdiyin fədakarlıqlar həpsi əfsanədir. Xeyr, olamaz!”.
***
Molla Ruhullanın qətli ilə bağlı istintaq və məhkəmə zamanı maraqlı məqamlar ortaya çıxır.
Məlum olur ki, dəfələrlə naməlum şəxslər axundun yanına gələrək, Məşədi Hacı oğlundan onun öldürülməsi üçün pul müqabilində sifariş aldıqlarını, lakin imtina etdiklərini deyirlərmiş, hətta belələrindən biri – Xudaverdi adlı şahid məhkəmə ifadəsində qətlə görə pul mükafatının məbləğini də açıqlayıb: 300 rubl!
Bu həmin dövrdə kifayət qədər böyük məbləğ idi.
O da məlum olub ki, Məşədi Hacı oğlunun özbaşınalıqlarından cana yığılan Novxanı sakinləri bir neçə dəfə bu işə əncam çəkilməsi üçün Bakı general-qubernatorunacan məktub yazıblar, lakin fayda verməyib. Hətta onun polislə əməkdaşlıq etdiyi də üzə çıxıb. Məgər polisdən Məşədi Hacıya silah belə verilibmiş: həm də cinayətkarlıqla mübarizə məqsədilə! Halbuki novxanılılar şikayət məktublarında Məşədinin özünü və dəstəsini bir neçə qətldə günahlandırırdılar. Anormallığı görürsünüzmü? Lap adamın yadına yaxın tariximizin məşhur “Hacı Məmmədov olayı” düşür…
Beləliklə, Molla Ruhullanın qatili və üç əlaltısı məlum cinayət əməlinə görə 20 illik sürgünə məhkum edilir. Amma bütün Bakı qoçularının əl-qolunu bağlamaq üçün hələ uzun zaman gözləmək lazım gələcəkdi…
Bu artıq başqa yazının mövzusu olduğundan son nöqtəni qoymaq vaxtıdır.
