Tez-tez eşitdiyimiz ifadə var, guya insanın formalaşmasında genetika xüsusi rol oynayır. Nəyə görə “guya” sözünü işlətdiyimə aydınlıq gətirim. Hətta azərbaycanlılar üçün özəl olaraq genetika ilə bağlı hazırlanıb dövriyyəyə buraxılmış klişelər mövcuddur. “Rüşvət bizim qanımızdadır” klişesini eşitməyən tapılmaz. Pedaqoqikanın inkişaf etməməsi, Milli Elmlər Akademiyasının başının quşların adlarının dəyişməsinə və mələyin uçma sürətinə qarışması nəticəsində total savadsızlıq baş alıb gedir.
Doğrudur, əvvəllər hətta qlobal səviyyədə genetikanın şəxsiyyətin xarakterinə, onun formalaşma diaqonalına çox ciddi təsir etdiyi qeyd olunurdu. Bununla bağlı çoxsaylı elmi araşdırmalar var idi. Lakin aparılan son tədqiqatlar köhnə fikirlərin səhihliyini şübhə altına alır. Onillərlə sərtliyini qoruyan, ehkama çevirilmiş elmi tezislər belə yeni araşdırmarlarla elastiklik qazanır. Genetika sahəsi isə əsl inqilab poliqonuna çevirilib.
Belə ki, insanın formalaşmasında başlıca rolu ailə tərbiyəsi oynayır. Əsas da uşağın 6 yaşa qədər öz valideynləri ilə olan münasibətləri onun gələcəyinə birbaşa təsir edən amillərdəndir. Bundan başqa insanı əhatə edən sosial mühit, havaya qarışmış olan mentalitet, ümumi dəyərlər toplusu və təbii ki, təhsil – şəxsiyyətin formalaşmasında mühüm və vacib rola malikdir. Bu sayaq araşdırmalar genetikanın şəxsiyyətə təsiri barədə ortaya çıxmış mübahisələrsiz ötüşmür. Elm dünyasındakı müəyyən mühafizəkar dəstə öz fikirlərindən dönmək istəmir.
Bir sıra xəstəliklər, bədən quruluşu, ümumi görünüş təbii ki, genetik fabrikin proqressiv ötürücülərindəndir. Bu faktdır və heç kim də bunu dana bilməz. Ancaq məsuliyyətdən yaxa qurtarırmış kimi “şəxsiyyət genetika vasitəsi ilə formalaşır” demək ətrafda baş verən haqsızlıqlara birbaşa haqq qazandırmaqdır. Bunu təsdiqləmək tərbiyənin rolunu ciddiyə almamağa və onu xəyalən zibilqabına tullamağa bənzəyir. Həm də böyük bir təsirə malik ətraf mühit faktoru da var. İnsanlar uşaqlıqdan təqlid etməyə fokuslanır və daha çox görərək götürürlər. Açığı bəzi xarakterik xüsusiyyətlərin – cəsurluq və qorxaqlığın genetik ötürücülərlə gəlməyi bu sahədəki mübahisələri daha da qızışdırır.
Misal üçün Sovetdən qalma 1937-ci il xofu. Bir vaxtlar adamların sümüklərinədək işləmiş həmin vahiməni bu gün gənc azərbaycanlıların davranışlarında nə qədər sezmək olar?!
Ölkədə bu qədər yaltaq, qorxaq şəxslərin çoxluğunun səbəbi bizə bir miras olaraq 1937-ci ildənmi qalıb?
Cavab vermək asan deyil. Bir şey dəqiqdir ki, Azərbaycanda güclü, oturuşmuş ənənələr yoxdur. Həm də xalq olaraq siyasi savadımız və siyasi fəallığımız olduqca aşağıdır. Bu da cəmiyyətdə birbaşa köləlik tikanlarının cücərməsi, tez bir zamanda böyüyüb yetişməsi üçün münbit şərait yaradır.
Nəsildən-nəsilə ötürülən ənənə və “müqəddəs” tapşırıq elə “başını aşağı sal, işini gör, siyasətə qarışma” cümlələri ilə təşəkkül tapırsa onda xalq əlbəttə qorxacaq, yeri gəlsə başını vertikal və şaquli formaya salıb yaltaqlıq sənətini də nümayiş etdirəcək. Bu da material formada olan şeydir.
Şüuraltımız uşaqlıqdan ciddi şəkildə qorxaqlığa meylli ifadələrlə doldurulur: “yeməyini yeməsən xoxan gəlib səni aparacaq”, “sakit olmasan həkim çağıracam gəlib sənə iynə vuracaq” və s. Yetkin halda həmin şəxs polisi, müdiri, məmuru xoxan olaraq görməyə başlayır. Polis dəyənəyi o adama ağrıdan xəbər verən həkim iynəsi kimi görünür. O da sabah öz övladlarını o cür qeyri-azad və qorxu ilə yetişdirir.
Oxumaq, tətbiq etmək, dəyişmək və qorxulardan xilas olub qəlbi sağaltmaq yolunu seçməsək şəxsiyyət olaraq, həm də şəxsiyyət yetişdirmək üzrə çox-çox geridə qalıb amorf maddəyə çevriləcəyik.
