Müsahibim Türkiyə Parlamentinin erməni əsilli iki deputatından biri, Garo Paylandır. Garo Paylan HDP (Halkların Demokratik Partisi) sıralarından 2015-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisinə seçilib. Millət vəkili olduğu illərdə G. Paylan Türkiyədəki erməni və digər milli azlıqda olan xalqların hüquqları barəsində mütəmadi çıxışlar edib. Bu ilin fevral ayında isə, Garo Paylan sosial şəbəkələrdə Xocalı soyqırımı ilə bağlı yazdığı postda «Azəri xalqı 27 ildir ədalət gözləyir» deyərək, Xocalı qurbanlarını ehtiramla andığını bildirib.
Çətinliklə də olsa, millət vəkili ilə təmas qurub, onun Xocalı, Sumqayıt hadisələri, Azərbaycanla Ermənistan arasındakı münasibətlər və Qarabağ konflikti barədə danışmağa nail olduq.
– Garo bəy, Xocalı ilə bağlı paylaşımı edəndə təsirləndiyiniz bir şey olmuşdumu?
– Mən insan haqları aktivistiyəm. Milli kimliyimdən asılı olmayaraq bir insanam. Hər cür insan haqları pozuntusu da mənim mövzumdu. Özüm də Türkiyədə bir azlıq nümayəndəsiyəm, mən də haqsızlığa uğradım, indi də uğrayıram. Amma bu hal mənə, öz kimliyimə görə, başqa haqiqətləri görməyimə mane olmur. Xocalıda və Sumqayıtda yaşananlarda mənim təsirləndiyim şey, əslində bütün dünyadakı məzlumların hekayəsinə baxa bilmək qabiliyyətimdir, bu da yaşadığım ölkədə bir azlıq olmamdan, haqsızlıga ugramağımdan irəli gəlir. Bu paylaşımı o səbəbdən elədim. İnsanlar öz kimiliyinə baxaraq, bəzi günahları görməməyə üstünlük verə bilərlər. Mən kimliyimə baxmadan, bütün haqq pozuntularını görə bilirəm. Xocalıda bir qətliam gerçəkləşdirildi və 27 ildir bunun haqqı verilməyib. Paylaşımımın səbəbi də bu idi.
– Bu paylaşıma görə erməni soydaşlarınızdan mənfi və ya müsbət reaksiyalar aldınızmı?
– Xocalı bir tabudur. Xocalıda sivil insanlar hayatını itirib. Amma 27 ildir də Xocalı barədə danışa bilmirik. Xocalıya ədalət axtara bilmirik. Bu qətliam yetərli bir şəkildə soruşdurulmayıb. Hər iki dövlətin də iddiaları var. Edilməsi gərərkən, bütün iddiaları araşdırıb, ədalətə nail olmaq, Xocalıda hayatlarını itirən insanların yaxınlarının ürəyinin acısını soyutmaqdır. Bu anlamda mən addımlar atılmalıdır düşünürəm. Təbii ki, Ermənistan tərəfdən baxanda bir əzbər, Azərbaycan tərəfdən isə başqa bir əzbər eşidirik. Sanki bu da düşmənliyin şiddətlənməsinə xidmət edir. Halbuki, günahlar düşmənlik vasitəsinə çevrilməməlidir, biz ədalətə yetişmək üçün mücadilə etməliyik. Mən, əlbəttə, mənfi və müsbət reaksiyalarla üzləşdim, amma bu normaldır, çünkü, Xocalı bir tabudur. Necə ki, Sumqayıt hadisələri də Azərbaycanda bir tabudur.
– Daha öncə azərbaycanlılar, Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri, Qarabağ konflikti barədə ictimaiyyətə açıq fikirləriniz olubmu?
– Əslındə, bu mövzularla bağlı dəfələrlə postlar yazmışam. Son statusum bəlkə də Xocalı qətliamı ildönümündə yazıldı deyə, daha çox diqqət çəkdi. Mən Xocalı ilə bağlı, Sumqayıtla bağlı bir ədalət çağırışı etdim. Əsasən bu iki qətliamla bağlı belə olur: «Sən bu qətliamı törətdin», o biri də deyir «Yox, sən elədin!». Bunları bərabərləşdirməyə çalışırlar, halbuki, od düşdüyü yeri yaxır. Hər acıya içindən baxmaq lazımdır, qətliamlar bir-birinin üstünü örtmək üçün istifadə edilməməlidir.
Xocalıda itirdiyimiz canlar, Sumqayıtda itirdiyimiz canlar, düşmənliyi artırmaq üçün istifadə olunmamalıdır. Əksinə, Xocalı və Sumqayıtla üzləşərək, Azərbaycan-Ermənistan xalqlarının barışına vasitəçi ola bilərik. O qətliamlarda həyatlarını itirən insanların ruhlarını şad etməyə, ailələrinin ədalətə yetişməsinə çalışacayıq, həm də o suçlarla üzləşərək ədalətə və barışa yetişəcəyik. Bunu bir barış vəsiləsinə çevirmənin lazım olduğunu düşünürəm. Arzu etdiyim ədalətə və gerçək barışa nail olmaqdır. Bu gerçək barışın vasitəsinə çevirməliyik Xocalını da, Sumqayıtı da.
– Bir sualım var. Bu sual əslində Xocalı ve Sumqayıtla bağlı postunuzu oxuyan bir çox insandan gəlir. Siz bu iki hadisədən bəhs edərkən, say olaraq «yüzlərlə» kəlməsindən istifadə etdiniz. «Yüzlərlə» deyərkən, hansı mənbələrə istinad edirsiniz? Qeyd edim ki, mən qurbanların sayını yarışdırmağı etik hesab etmirəm və sualımın məqsədi də Sumqayıtdakı qurbanların sayının az olduğunu iddia etmək deyil…
– Aydındır. Biz Türkiyədə yaşadığımız soyqırımdan bəhs edərkən, deyirik ki, bir milyon yarım insan öldürüldü. Dövlət deyir ki, yox, beş yüz min öldürüldü. Beş yüz min sanki kiçik rəqəmdir. Bir insanın ölümü belə fəlakətdir. Ortada müxtəlif iddialar var, məsələn, Azərbaycan qaynaqları Xocalıda 600-dən artıq insanın həyatını itirdiyini deyir, erməni qaynaqları yox, 200 insanın öldürüldüyünü iddia edir. 200 insanı da öldürmək soyqırımdır. Sumqayıtda bəzi qaynaqlara görə yüzlərcə, başqa qaynaqlara görə yüz insan öldürüldü. Amma gerçək ədalətə nail olmaq, adil üzləşmə ilə mümkündür. Gerçək ədalət və saya yetişməliyik. Bir insanın kimliyindən ötrü qətl edilməsinin bir fəlakət olduğunu qəbul eləməliyik. Ancaq o zaman gerçək rəqəmlər üzə çıxa bilər. Bu an gerçək rəqəmlər üçün araşdırılmalar aparılmır, xalqlar sülh yolunda deyil, dövlətlər də bu cinayətlərdən istifadə edir. Bu da yaralı ailələrə daha çox zərər verir, onların acılarını artırır. Mən gerçək rəqəmlərin nə olduğunu, təbii ki, bilmirəm. Amma bir çox qaynaqlara baxanda, ortada soyqırımların olduğunu görürəm, vacib olan budur. Qətliam qurbanları olan ailələr var, insanlar var və gerçək ədalətə yetişmək hər iki ölkə xalqının məsuliyyətidir. Xalqlar bu məsələdə öz rəhbərliklərinə təsir etməlidirlər gerçəyin üzə çıxması üçün. Biz bu soyqırımlarla üzləşmək, gerçək anlamda bir ədalətə doğru getmək üçün bir təşəbbüs göstərməliyik. Bu soyqırımlar düşmənlik deyil, sülh vasitəsinə çevrilməlidir.
– Qarabağ konflikti mövzusunda bir siyasətçi kimi, fikirlərinizi almaq istərdim. Konfliktin həllini necə görürsünüz?
– Bu konflikt kaş ki, təkcə Azərbaycan və Ermənistan xalqının problem olaydı, bu günə qədər çoxdan həll edilmişdi. Amma ortada Türkiyə, Rusiya kimi dövlətlərin təsiri var. Türkiyə bu məsələnin həlli üçün iradə ortaya qoymaq yerinə tərəf tutdu, o tərəfi tutarkən də öz toplumuna həqiqəti əks etdirən bilgilər vermədi. Rusiya da bu günə qədər bu konfliktin həlli üçün addım atmadı, çünkü problemin davam etməsi Rusiyanın hər iki dövlət üstündəki təsirini, hegemonluğunu təmin edir. Qarabağ konfliktinin həlli orda yaşayan xalqlara buraxılmalıdır, tək dövlətlər deyil, xalqlar da danışmalı və iradə ortaya qoymalıdılar. Yaxın zamanlara qədər bu iki xalq – həm Azərbaycanda, həm də Ermənistanda – qonşuluq, sülh içində, iç-içə, problemsiz yaşayan xalqlar deyildimi? Bu konflikt sonrası bərabər yaşama hafızələrini itirsələr də, bunlar bir-birini yaxşı tanıyan iki xalqdır. Bir-birini yaxşı tanıyan bu iki xalqa buraxılmalıdır problemin həlli. Və bu iki xalqın da demokratik yönətiminin bu məsələdə yardımçı ola biləcəyini düşünürəm. Bilirsiniz ki, Ermənistanda hakimiyyət dəyişdi, yeni hökumət bu problem həll etmə yolunda bir çox açıqlamalar verdi. Ümid edirəm ki, Azərbaycan hökuməti də bu məsələdə bir iradə ortaya qoyar və bu məsələ azərbaycan və erməni xalqının məsələsinə çevrilər. Başqa böyük dövlətlər də, düşmənliyi qızışdırmaq yerinə, problemin həllində köməkçi olarlar. Mən Türkiyənin bir siyasətçisi olaraq, Parlamentdə həmişə bu yöndə mövqe sərgiləyir, çağırışlar edirəm. Təəssüf ki, hazırda Türkiyədə milliyyətçi bir iqtidar iş başındadır və Qarabağ problemindən milliyyətçiliyin sürdürülməsi, erməni düşmənliyi üçün bir «vasitə» kimi istifadə edir. Mən də bir demokrat olaraq, erməni və azərbaycan xalqlarının sülh içində yaşamasına yardımcı olacaq çağırışlar edirəm. Bu gün Ermənistan və Azərbaycan dövlətləri milyardlarca dolları silaha yatırırlar. Halbuki, bu milyardlar xalqların rifahına xərclənə bilərdi. Hər iki dövlət nə zaman ki, xalqlarının rifahını düşünəcək, o zaman bu problemin həlli prosesi başlamış olacaq.
– Ermənistandakı yeni hökumətin Qarabağ problemini həll etməkdə istəkli olduğunu düşünürsünüz?
– Belə düşünürəm və bu yöndə daha iradəli addımların atıla biləcəyinə inanıram. Bu gün Qafqazda, Anadoluda, Orta Şərqdə bəlli sərhədlər çəkilib, bu sərhədlər çəkilərkən də bəzi ədalətsizliklər olub. Amma məramımız xalqların bundan sonra sülh içində yaşamasını təmin etməkdir. Bizim partiyanın da vizyonu budur. Çünki bu xalqlar birlikdə yaşamaq vərdişi olan xalqlardır. Sonradan bizi qütbləşdirdilər, düşmən olduq, bir-birimizə soyqırımlar etdik. Amma indi vacib olan, birlikdə yaşama yaddaşımızı canlı tutmaqdır. Paşinyan hökumətinin də bu yöndə istəkli olduğunu düşünürəm. Paşinyan özü bu mövzuda xeyli danışıb və Azərbaycanla bu problemin həllinin mümkünlüyünə dair mesajlar verib. Umid edirəm ki, Azərbaycan tərəfdə də bu istəyi görə biləcəyik. Bir şey deyim, Xocalı soyqırımı günü Azərbaycandan gələn siyasətçilər, jurnalistlər Türkiyədə TV-lərə çıxır. Amma onların danışdıqlarından nifrət yağır, nifrət saçırlar. Halbuki, nifrət saçaraq, bu problemlər həll edilməz. Nifrət nifrəti, şiddət şiddəti doğurar. Bu da xalqları bir yerə aparmaz. Bu məni çox qaygılandırır, bu cür insanların Azərbaycan təmsilçiləri olması, Azərbaycan adına danışmaları və bəlli pozisiyalarda oturmaları heç yaxşı şey deyil. Ermənistanın da, Azərbaycanın da sülhə meylli insanları önə çıxmalıdır, onları təmsilci olaraq göndərmək lazımdır. Türkiyədəki millətçilər azərbaycan xalqını, Azərbaycandakı millətçiləri, azərbaycanlılarla ermənilər arasındakı problem vasitə kimi istifadə edirlər.
– Bir neçə il əvvəl “Agos” qəzetinin redaktoru Robert Koptaş da Xocalıya ədalət istədi. Maraqlıdır ki, bu etirafları ancaq Türkiyə ermənilərindən eşidirik, Ermənistandakı ziyalılar, siyasətçilər bu barədə susurlar.
– Belə deyim, Ermənistan Türkiyə və Azərbaycanın ona qarşı münasibətini görür və bəlkə də bir təhdid hiss etdiyi üçün, bir refleks kimi belə reaksiya verir. Bununla belə, Azərbaycan tərəfdən sülh üçün uzanan əlin, Ermənistanda daha möhkəm sıxılacağına inanıram. Bu iki dövlət Xocalı ve Sumqayıt hadisələri ilə bağlı addımlar atmalıdır. Təbii ki, hər iki addımın bir-birilə üst-üstə düşməyi şərt deyil. Hər iki ölkənin aydınları, müxalifəti, siyasətçiləri bu məsələdə öz dövlətlərinə təsir etməli, mübarizəyə başlamalıdırlar. Mən də Türkiyə millət vəkili olaraq, bu yolda lazım olan mübarizəni aparacağam. Həm Türkiyə-Ermənistan arasında, həm də Azərbaycan-Ermənistan arasında sülh üçün. Amma hər iki tərəfin sülh üçün uzanan əli bərk tutması lazımdır. Biz hər birimiz yaxın tarixdə yaşadığımız Xocalı, Sumqayıt kimi qətliamları nifrət vasitəsi olmaqdan çıxarıb, insan haqqları səviyyəsinə daşımalıyıq. Mən Xocalı üçün əlimdən gələni edəcəm, əminəm ki, Azərbaycanda da Sumqayıt üçün çalışan ziyalılar olacaq. Azərbaycan xalqında da, Ermənistan xalqında da təməl olan şeyin vicdan olduğunu düşünürəm. Amma indi bu vicdanın üstü bir milliyyətçilik örtüsü ilə örtülüb. Milliyyətçilər vicdanın ortaya çıxmasını istəmirlər. Millətçilik asan, demokrat olmaq, sülh istəmək isə çətindir, uzun bir yoldur. Sülh istəmək cəsarət tələb edir və mən bu cəsarəti göstərməyə hazıram. Ümid edirəm ki, azərbaycanlı demokratlar da bu cəsarəti göstərməyə hazırdırlar.
– Sonda Sizin özünüzlə bağlı sualım var. Türkiyədə azlıq nümayəndəsi kimi doğulmusunuz və millət vəkilliyinə qədər uzun bir yol keçmisiniz. Bu yolda hansı çətinliklərlə, diskriminasiya ilə üzləşmisiniz?
– Uşaqlığımdan həmişə özümü gizlətməyə məcbur olmuşam. Türkiyədə bir erməni olmaq çətindir, erməni bir tabudur və erməni çox vaxt bir söyüşdür. Adımı belə dəyişməli oldum, çünki anam deyirdi ki, erməni olduğunu bilsələr, səninlə pis davranacaqlar. Sonra Hrant Dink kimi bir erməni çıxdı və erməninin hekayəsini danışdı. Ermənilərin bu torpaqların qədim xalqı olduğunu və problemimizi sülhlə həll etməyimizin vacibliyini anlatdı. Sonra, bildiyiniz kimi, Hrant Dink öldürüldü. Çox çətinliklər yaşadıq və yaşamaqdayıq. Amma bura mənim yurdumdur. Türkiyə Parlamentindəki bütün millət vəkilləri də bilir ki, ermənilər bu ölkədə çox idi, bu gün az qalıblar, Azərbaycanda ermənilər vardı, indi yoxdu, Ermənistanda azərbaycanlılar vardı, indi yoxdu. Hər üç ölkədə yaşayan, amma köçməyə məcbur olan insanlar üçün ədaləti təmin etmək, yenidən birlikdə yaşaya biləcəyimiz, bir-birimizlə savaşmayacağımız, üzməyəcəyimiz bir iqlim yaratmaq bizim borcumuz. Azərbaycan, Ermənistan və Türkiyədəki milliyyətçilər bunu istəməyəcəklər. Mane olacaqlar. Bizim missiyamız buna qarşı mübarizə aparmaqdır. Mənim şəxsi olaraq, yaşadığım problemlərin bu baxımdan heç bir mənası yoxdur. Bir demokratın missiyası sülhü, birlikdə yaşaya bilməyi təmin etməyə çalışmaqdır.
