Bədənin istənilən orqanından – gözdən, boğazdan, beyindən, ürəkdən, böyrəkdən, ayaqdan, dəridən olan hər hansı bir hüceyrənin DNT zəncirləri açılıb yanbayan düzülsə, eyni ardıcıllıq alınar. Fərqi yoxdu, bütün bədəni təşkil edən hüceyrələrin hamısında eyni hərflər və eyni ardıcıllıq mövcuddur. Onsuz da cəmi dörd fərqli hərfin müxtəlif kombinasiyasından ibarət olan həmin 6 milyardlıq zəncirdə hərflərin düzülüşü əslində Yer kürəsindəki bütün insanlar üçün olduqca oxşardır: hərflərin düzülüşünün 99,6 faizi hamıda eynidir. Yerdə qalan 0,4 faizlik düzülüş fərqi asiyalını avropalıdan, rusu azərbaycanlıdan, bir azərbycanlını o biri azərbaycanlıdan, bir nəsli digər nəsildən, bir qohumu digər qohumdan, hətta bir övladı digər övladdan fiziki fərqləndirir. Bəlkə 0,4 faiz miqdarı az görünə bilər, amma altı milyardlıq DNT zəncirində bu, 24 milyon hərf fərqi deməkdir və həmin hərflərin ardıcıllığının oxşarlıq və fərqlilik səviyyələrinə uyğun olaraq, insanlar arasında fiziki oxşarlıqlar və fərqliliklər meydana çıxır. Məsələn, qızın atasına və anasına qohumlarından daha çox oxşaması həmin hərflərin düzülüşündəki sırada əks olunur. Bu o deməkdir ki, qızın genomundakı hərf sıralaması ilə bacı-qardaşının genom sırası müqayisə ediləndə daha çox eynilik görünür, nəinki xalasıoğlunun hərf ardıcıllığı ilə. Xalaoğlunun genomunda isə qızı sevən qrup yoldaşının genom sırasına baxanda oxşarlıq dərəcəsi daha çoxdur.
Bəs necə olur ki, bir insanda eyni DNT zəncirindən fərqli orqanlar yaranır? Hər orqanın 6 milyardlıq zəncirdə öz yeri, öz kodu var ki, o orqanda genlərin məhz həmin hissəsi aktivləşir və lazımı proteinləri kodlayıb həmin orqanı yaradır. Məsələn, gözün hüceyrələrində zəncirin böyrəklə, ürəklə bağlı hissəsi sönür və ancaq gözlə bağlı hissəsi aktivləşir, proteinləri istehsal edib gözü yaradır.
Bununla belə genomda bir çox gen və gen hissələri kodlama prosesində ya heç iştirak etmir, ya da ancaq müəyyən qədər iştirak edir. Buna zibil DNT deyilir və qəribə də olsa, insan genomunun yarıdan çoxu – 70%-i zibil DNT-dir. Onların bəziləri struktur formalaşmasında əhəmiyyətli olsa da, son illərin araşdırmaları göstərir ki, doğrudan da insan öz hüceyrəsində həmin zibil DNT-ləri boş-boşuna saxlayır – saxlayır, yaşadır, kopyalayır və gələcək nəsillərə ötürür. Zibil genlər təkamülün yan təsiri kimi uzun illər ərzində insan genomunda yığıla-yığıla yaranmışıdır.
***
Zibil gen və gen hissələrinə tərif verilməsində bioloqlar və gen tədqiqatçıları arasında fikir ayrılıqları olsa da, şübhə yoxdur ki, insan hüceyrəsində genomun ən az 10-20%-i zibil DNT-lərdən təşkil olunub. Başqa adı psevdogen olan zibil DNT hissələri bioloji təkamülün ən bariz yan məhsullarından sayılır. Bu bioloji zibillər uzun illər ərzində yığılaraq yaranmışdır və qəribədir ki, insan öz 23 cüt xromosomunda bu lazımsız genlərin hamısını lazımı genlərlə birlikdə saxlayır, hər hüceyrə bölünməsində kopyalayır, ömrünün sonuna kimi yaşadıb gələcək nəsillərə ötürür. Harvard Universitetinin təkamül üzrə bioloqu D.Hartlın araşdırmasına əsasən psevdogenlər nəinki lazımsız yerə nəsildən-nəsilə ötürülüb, hətta onların sayı lazımı genləri müəyyən vaxtdan sonra üstələyə bilmişdir. Səbəb də odur ki, bu genlərin üzərində təbii seçmənin təzyiqi olmayıb. Bu ona oxşayır ki, kağız zibilləri yenidən emal edib (recycle) yeni vərəq, dəftər istehsal etdikdə onların içində agaclardan birinci əl istehsal olunmuş kağızla müqayisədə xeyli qırıntı, zibil hissəcikləri qalır.
Bu mövzu özlüyündə başqa bir sual da yaradır. Sual da bundan ibarətdir ki, insan bədəni mükəmməl işləyən mexanizmdir, xüsusilə genetik maddənin ötürülməsində xətasız iş görülməlidirsə, necə olur ki, insan genomunda bu qədər lazımsız, zibil DNT mövcuddur? Problemin bir qismi semantikadan, bir qismi isə bioloji sistemlər haqqında nisbi məlumatsızlıqdan qaynaqlanır. “Kembric” ingilis dili lüğətində “perfection” sözünün tərcüməsi, habelə onun qarşılığı, bizim izahlı lüğətdəki “mükəmməl” sözü bu cür verilib: heç bir qüsuru, kəsiri, nöqsanı olmayan; kəm-kəsirsiz, tam. Əlavə olaraq “Kembric”də “planlaşdırılan kimi başa gələn” mənası da var. Bu mənaların heç biri təbiətdəki bir çox hadisələrə, xüsusilə də bioloji sistemlər kimi ali mərtəbəli orqanizmlərə aid oluna bilmir. İnsan metabolizmində bir sıra proseslərdə, DNT zəncirlərinin kopyalanmasında tez-tez qüsurlar və xətalar baş verməkdədir. Orqanizm çox vaxt qayıdıb bu xətaları düzəldə bilir, ancaq bəzi hallarda qüsurların öhdəsindən gəlmək olmur.
Məsələn, beynəlxalq “Cell” elmi jurnalında bu yaxınlarda dərc olunmuş məqaləyə görə, bəzi insanların müəyyən yaşdan sonra dizlərində osteoartrozun yaranması sırf dizin genetik kodu ilə bağlıdır. Ümumiyyətlə, insan dizi meymunlardan təkamül edib sürətlə bipedial hərəkətə keçmədə ən böyük töhfələrdən biri sayılır. Məqalənin müəllifi, təkamül bioloqu T.Kapellini deyir ki, dördayaqlı hərəkət tərzindən bipediala keçid zamanı diz oynaqları elə genetik dəyişikliyə məruz qalmalıydı ki, dikələn bədənin çəkisini çanaqdan topuğa kimi effektiv paylaya bilsin. Dizin genomdakı kodu ilk insanlar üçün problem yaratmayıb, diz oynağı uzun illər öz funksiyasını normal yerinə yetirib. Lakin zaman keçib insan populyasiyaları artdıqca, Yer kürəsində yayıldıqca kiçik genetik modifikasiya baş verib ki, dizin qapağı yeniyetməlik yaşına kimi dəyişsin. Amma genetik dəyişiklik qapağın dəyişməsindən daha sürətli gedib və nəzərə almayıb ki, insan 50-60 il yaşaya bilər. Deməli, bəzi insanların genomundakı GDF5 adlı gen onları yaşlı vaxtında dizdəki osteoartroz xəstəliyinə başqlarıyla müqayisədə daha çox riskə məruz qoyur.
Beləliklə, bioloji sistemlər mükəmməl və qüsursuz yox, ən yaxşı halda ingiliscə “marvelous”, bizim dildə isə ecazkar sifəti ilə təyin oluna bilər. Doğrudan da, insanın göz rəngindən gülüş tərzinə kimi kodlayan insan genomu həddindən artıq ecazkar və əsrarəngiz bioloji sistemlərdir.
