Məqaləm, İTV-nin “Sabahın xeyir Azərbaycan” verilişində özünü ARKA-nın baş direktoru kimi təqdim etdirən, əslində isə baş direktor vəzifəsinin icraçısı Orxan Fikrətoğlunu kino sahəsində maarifləndirmək, intellektual səviyyəsini artırmaq məqsədi daşıyır.
Sözügdən proqramda O.Fikrətoğlunun çıxışının böyük hissəsi, əhəmiyyətli informasiya verməyən, ənənəvi söz oyunundan ibarət idi.
O.Fikrətoğlu deyir:
“Müsabiqədə (2023-cü ildə ARKA-nın elan etdiyi film layihələri müsabiqəsi nəzərdə tutulur) iştirak edən prodüser şirkətlərinin texniki bazası, intellektual səviyyəsi, peşəkarlığı yetərincə deyil”.
Məmur istedadsızlığını ört-basdır etmək üçün məsuliyyəti prodüser şirkətlərinin üzərinə atan O.Fikrətoğlu səsləndiridyi növbəti fikirdə özünü təkzib edir. Bir tərəfdən texniki bazanın yetərli olmadığını deyən O.Fikrətoğlu, digər tərəfdən, 47 filmin istehsal olunduğunu sevinərək dilə gətirir. Texniki baza yetərli deyilsə, onda balaca ölkəmizdə birdən-birə 47 film necə istehsal olunur?!
Daha sonra o, deyir:
“Kinoda peşə problemləri var. Fokus fuller (yəqin Orxan müəllim, fokus puller demək istəyir) daxil, bizim tanıdığımz rejissordu, ssenaristdir, operatordur. Amma kinonu 40-a yaxın peşəylə həyata keçirirlər. Onların yetişməsi, kino sisteminə gətirilməsi bir dövlət proqramı çərçivəsində həyata keçirilməlidir (burda isə Orxan müəllim bacarıqsızlığına dövləti də şərik etmək istəyir). Bunların formalaşması üçün mütəmadi olaraq baza olmalıdır ki, onlar həmin qaynaqdan qaynaqlıanıb, formalaşsınlar”.
Şübhə eləmirəm ki, O.Fikrətoğlu kinoda 40-a qədər peşənin olduğunu ilk dəfə, kinoforumda bu haqda danışan rejissor Elxan Cəfərovdan eşidib. Bir filmin çəkilməsi üçün illah da 40 peşə sahibinin prosesdə iştirakı mütləq deyil. Çünki 40 və ya 40 dan çox peşə, bir qayda olaraq, blokbasterlər, ümumiyyətlə, böyükmiqyaslı, böyük büdcəli filmlərdə, film istehsalının intensiv, münbit olduğu kino bazarına malik ölkələr üçün keçərlidir. Bizim yerli kino bazarımızdakı şərtlər buna adekvat deyil.
Dövlət büdcəmizdən kinoya ayrılan pula isə iri miqayaslı layihələr çəkilmir. Bircə, sözükeçən müsabiqədə “Borc” layihəsi istisna olmaqla. İllər boyu kino məmurlarının qeyri peşəkarlıqları nəticəsində ortaya çıxan mövcud vəziyyət, böyük büdcəli layihələri istisna edir. Yəni hazırki reallığımızda az büdcəli və ya orta büdcəli layihələri işləmək, həmçinin, kiçik komandayla filmlər çəkmək daha məqsədəuyğundur.
Orxan Ağazadənin beynəlxalq festivllarda uğur qazanan “Kinomexanikin qayıdışı” tammetrajlı sənədli filminin çəkiliş qrupu 10 nəfərə yaxın və hətta da az olub.
Kiçik çəkiliş qruplarıyla işləyən adlı sanlı rejissorlar da var. “Yeni Avstriya kinosu”nun yaradıcılarından biri Ulrix Zaydl deyir ki, çevik və mobil olmaq üçün az adamla çalışır: “Çünki gedişatda tez-tez nəyisə dəyişirəm. Mənim üçün çox vacibdir ki, çəkiliş zamanı fasilə verim, nəsə başqa şey üzərində çalışım və sonra yenidən çəkilişlərə başlayım. Maliyyə nöqteyi-nəzərindən belə ritmə o vaxt imkan vermək olar ki, komandada çox adam olmasın və hər gün böyük məbləğ ödədiyin bahalı texnikadan istifadə etməyəsən”.
Çox kiçik çəkiliş qrupuyla işləyən Mohsen Mahmalbaf kimi rejissorların da uğurlu təcrübələri var.
O. Fikrətoğlu sonra deyir:
“Ən böyük problemlərdən biri də kinoşünaslıq, ümumiyyətlə, kinoistehsalı haqda yazan peşəkar insanların olmamasıdır. Ayaz Salayevdən sonra peşəkar kinotənqdiçi görməmişəm”.
Kinoistehsalı haqda yazan peşəkarların olmamasından gileylənən O.Fikrətoğlu sonrakı cümləsiylə yenə özünü təkzib edir: “Tənqidçi kinoistehsalını deyil (???), kinozehniyyətini təkmillişdirilməlidir, formalaşdırmalıdır”.
Üstəlik iddia edir ki, “kinoşünas kinonun yeni üfüqlərini müəyyən etməlidir. Biz bugün nə haqda çəkməliyik? Hərbi elitamız haqda film varmı?” və s.
O.Fikrətoğlunun kinozehniyyəti yoxsul olduğundan o, kinoşünaslıqla kinomarketinq anlayışlarını səhv salır. Kinomarketinq, adından da göründüyü kimi tamaşaçının, bazarın tələb və ehtiyaclarını öyrənməli, eyni zamanda bazara nələri, hansı mövzuaları təklif edəcəyi haqda dəqiq təsəvvürlərə malik olmalıdır. ARKA-nın işini kinoşünaslara yükləmək istəyən O. Fikrətoğlu məsuliyyətdən qaçaraq, manipulyasiya ilə məşğul olur. Yəni ARKA, cəmiyyətimiz ekranda necə filmləri görmək istəyir, tələbatı nələridir və s. bu kimi istiqamətlərdə hansı araşdırmaları, təhlilləri aparıb? Sorğular keçiribmi? Sualı belə də qoymaq olar: Strateji Təhlil şöbəsinin müdiri Rüfət Qarazadə deyilən məsələ ilə bağlı nə kimi işlər görüb?
“Kino və ideologiya” adlı məqaləmə bir daha qayıtmaq istəyrəm…
“Dövlət başçısı İlham Əliyevin bu ilin yanvarında yerli televiziya kanallarına verdiyi müsahibədə ideoloji kontekstdə toxunduğu məsələlər kinoda da bu diskursu aktual edir:
“Bizim əsas milli ideyamız ərazilərimizi azad etmək idi. Yəni, bütün xalq bu ideya ətrafında, bu amal ətrafında birləşmişdi, biz bunu artıq əldə etmişik. Ona görə, gələcək inkişafla bağlı, əlbəttə ki, mənim fikirlərim var və bir çox hallarda onlar həlledici olacaq təbii ki. Ancaq mən istərdim ki, cəmiyyətdə də bu məsələ ilə bağlı diskussiyalar getsin, siyasətçilər, politoloqlar, elm adamları, ziyalılar, yəni, bizim gələcək inkişafımızla bağlı əsas milli ideyalarımız nə olmalıdır. Bu bir ictimai müzakirə mövzusu olmalıdır”.
Bu mənada, ARKA ideoloji istiqamətdə indiyədək kinomuza hansı mövzuları, hansı qəhrəman obraz konsepsiyalarını təklif edib?
O.Fikrətoğlunu maarifləndirməyə davam edək. Kinoşünaslığın müxtəlif qolları, istiqamətləri var. Kinotənqid onlardan biridir. Kinotənqid praktik yanaşmadır; filmin üstünlükləri, qüsurları, nəql texnikası, mövzunun traktovkası, kinematoqrafik keyfiyyətləri və s. onun fəaliyyətinə daxildir.
Kinoşünaslıqda həmçinin, fəlsəfi, estetik-etik, sosioloji, gender, psixoanalitik və s. yanaşmalar mövcuddur ki, sadaladıqlarım bu sahədə biri digərindən fərqli diskurslardır. Məsələn, sloveniyalı filosof Slavoy Jijek, filmləri fəlsəfənin, sosiologiyanın baxış bucağından analiz edən esselərin müəllifidr.
Kinoya publisistik yanaşma da var ki, bu zaman müəlliflər təklif olunan süjeti ədəbi meyarlarla təhlil edirlər.
Kino tarixi isə başqa istiqamətdir.
Hə, bir də var, kinonun dilini, onun imkanlarını genişlndirən nəzəriyyəçilər: Eyzenşteyn, Vertov, Jan Epşteyn və digərləri.
Ayaz Salayev isə kinotənqidçi yox, kinoşünasdır, o, daha çox flmlərin fəlsəfi, simvolik mənalarının təhlili ilə məşğul olub.
O.Fikrətoğlunun verilişdə müsahib olduğu eyni gündə, “Məktəb guşəsi” adlı jurnalın saytında “ARKA-Azərbaycan kinosunda yeni etap” adlı yazı yayımlandı. Kinoda baş tutmayan proseslərlə bir məktəb jurnalı arasında hansı sirli əlaqənin olduğunu O. Fikrətoğludan başqa kimsə bilə bilməz.
Bu “hesabat” məqaləsində ARKA-nın ölkəmizi beynəlxalq festivallara çıxardığı haqda “dəlillər” ortaya qoyulur:
“Orxan Fikrətoğlu Tacikistanda keçirilən 2-ci “Tocik Somon” Milli Kino Mükafatının təqdimetmə mərasimində münsiflər heyətində təmsil olunub”.
“Taciklərin tarixinin inkişafı” şüarı altında keçirilən “Tocik Somon” festivalı keçən il yaranıb. Yenicə yaranmış, nüfuzu olmayan bir festivalda Orxan Fikrətoğlunun münsif kimi iştirakı kinomuzun uğuru necə sayıla bilər?
Daha sonra “uğur” kimi yenə də Venesiya festivalında, iki Azərbaycan filminin iştirakı qeyd edilib. Bir daha xatırladıram ki, Venesiyada, deyilənə görə, iki film olub: “Emin Əfəndiyevin “Tənha insanın monoloqu” və XX əsr Azərbaycan memarlığını əks etdirən rejissor Şamil Əliyevin “Yaradanlar” filmləridir”. Üçünücü film isə olmayıb! İlqar Nəcəfin hələ layihə formasında olan “Quşlar susanda”nı hazır film kimi sırımaqda məqsəd nədir? Əslində bu da sualdır ki, Emin Əfəndiyevin və Şamil Əliyevin filmləri Venesiyada nümayiş olunubmu? Çünki həmin filmlərin Venesiyada göstərilib göstərilməməsi ilə bağlı ortada faktlar yoxdur. Orxan Fikrətoğlu ilə Rüfət Qarazadənin fotolarından başqa…
Kinomuzun növbəti “uğuru” kimi ARKA-nın şöbə müdiri Rüfət Qarazadənin 11-ci Beynəlxalq Egeart Qısametrajlı Filmlər Müsabiqəsinin Beynəlxalq film kateqoriyası üzrə münsiflər heyətinin sədri seçilməsi göstərilir. Egeart universitet səviyyəsində, sıradan bir festivaldır. Üstəlik, kinodan anlayışı Rüfət Qarazadənin münsif sədri seçilməsindən kinomuza nə fayda var?
Kino sahəsinin uğuru istehsalatdır, ortaya çıxarılan məhsuldur, filmlərin yerli prokatda gəlir gətirməsi, nüfuzlu beynəlxalq festvallarda göstərilməsi, satılması, mükafat alması və ümumiyyətlə, kinonun institusional olmasıdır. Ortada isə hələki bunların heç biri (söhbət ARKA nın dəstək verdiyi layihələrdən gedir) yoxdur.
