Son zamanlar ədəbiyyatda modernizmin böyük tənqidçisi rolunda çıxış edən Seymur Baycanın bir az da Marsel Prusta göndərmə etdiyi “İtirilmiş toyuqların axtarışında” essesini oxuyanda, istər-istəməz yadıma unudulmuş bir kvest düşdü. Əslində, unudulmuş demək olmaz – bu gün də Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizami, Nəsimi, Füzuli, Xaqani, Nəbati, Qurbani və sair şairlərin adını daşıyan elmi-tədqiqat institutlarının ala-qaranlıq, kəsif iyli və üstünün lakı solmuş fanerdən panellər vurulmuş dəhlizlərində bu kvest davam etməkdədir.
Hər bir böyük mədəniyyətin şərti olaraq bir ana kitabı var. İspan mədəniyyətinin ana kitabı Servantesin “Don Kixot”udursa, ingilisdilli mədəniyyət üçün bu rolu stratfordlu Vilyam Şekspirin bütün yaradıcılığı oynayır. Farslarda bu kitab Firdovsinin “Şahnamə”sidir, İslam dininin müqəddəs kitabı “Quran” isə həm də ərəb mədəniyyətinin ən böyük ədəbi abidəsidir.
Yuxarıda dediyim o unudulmuş kvest də məhz Azərbaycan mədəniyyətinin itmiş ana kitabının axtarışıdır. Sadəcə işləri qəlizləşdirən bir məqam var. Çox güman ki, bu kitab fiziki olmaqdan daha çox deyəsən bir az metafizikidir. Yəni, dünya durduqca, bu kvestin davam etmək ehtimalı qalacaq.
İcazə verin, burada kiçik bir lirik ricətə çıxıb 2017-ci ilin soyuq, amma mülayim 14 dekabr gününə qayıdaq. Adolf Eyxlerin layihələndirdiyi keçmiş lüteran kilsəsi – indiki Kamera və Orqan Musiqisi Zalı ağzına kimi adamla doludur. Oturmağa bircə boş yer də tapılmır. Bakının ikinci, üçüncü və hətta dördüncü dərəcədən mədəni elitası Almaniyadan qonaq gəlmiş beynəlmiləl musiqi kollektivinin çıxışına qulaq asır. Der Divan der Kontinente – bu qitələr divanında həm klassik Qərb alətlərində ifa edən avropalı musiqiçilər var, həm də klassik Şərq alətlərində ifa edən Suriya qaçqınları. Əslən iranlı müğənni Cymin Samawatie fars dilində növbəti nəfis qəzəli oxuyub bitirdikdən sonra üzünü zala tutub qəfil soruşur:
– Yəqin bildiniz bu şeir kimindir?
Zalda sükut hökm sürür.
– Bilmədiniz? Çox pis, çox pis. Siz ki bilməli idiniz. Bu şeir Nizaminindir!
Zalda narahat bir küy qopur. Lakin gerçəklik tam çılpaqlığı ilə artıq ortaya çıxıb. Cidanı çuvalda daha gizlətmək mümkün deyil. Böyük Azərbaycan şairi Nizaminin bu gün Azərbaycan auditoriyası ilə heç bir orqanik əlaqəsi qalmayıb. Ən azı, orijinalda.
XX əsrin 30-cu illərində Stalinin korenizatsiya siyasətinin tələbi ilə SSRİ-nin bütün xalqları ana kitab axtarışına çıxmışdılar. Gürcülər bu kampaniyada Şota Rustavelini seçdilər, ermənilər – Sasunlu Davud eposunu. Hətta böyük ədəbiyyat baxımından korluq çəkməyən ruslar da İqor polku haqqında dastanın statusunu bir neçə pillə yuxarı qaldırdılar.
Azərbaycanlılar isə çox qəribə bir seçim etdilər. Bundan sonra Azərbaycan mədəniyyətinin ana kitabı gəncəli Nizaminin yaradıcılığı olacaqdı, lakin – Nizami fars dilində yazıb axı!
Öz ədəbiyyat tarixində çoxsaylı şair və ədiblərin arasından azərbaycanlılar niyə məhz Nizamini seçdilər – bu sual hələ də saysız-hesabsız fərziyyələr doğurur. Dişləri ilə bağırsaqlarını kəsən fars millətçiləri “azərbaycanlılar Nizamini oğurlayıb!” çığıra-çığıra bu gün də Qərb universitetlərinin Şərq şöbələrinin qapılarında yatırlar. Dolma və Sarı gəlin savaşları səngiməmiş üfüqdə yeni mədəniyyət müharibəsinin işartıları közərir – ölkə isə qarşıdan gələn bu müharibənin miqyasından hələ xəbərsizdir.
Bu seçimi sırf sovet siyasəti və ya Stalinin kaprizləri ilə izah etmək də tam mümkün deyil, çünki mühacirətdə yaşayan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə təxminən eyni dövrdə “Azərbaycan şairi Nizami” adlı böyük monoqrafiya yazır. Bəlkə də Rəsulzadə düşünür ki, Nizaminin sovetlər tərəfindən bu formada təbliğatı millətçilərin gözündə onun alçalmasına səbəb ola bilər. Ona görə də həyatının sonlarına doğru belə bir monumental fəaliyyətə girişir.
Hər bir halda, burada məsələnin siyasi kontekstini incələmək fikrində deyiləm. Bu, böyük və daha çox vaxt aparan araşdırma mövzudur. Həm də mən sizə unudulmuş bir kvestdən danışacaqdım axı.
Gəlin etiraf edək ki, Nizaminin fars dilində yazması onun Azərbaycan mədəniyyətinin ana kitabı statusuna ciddi maneə törədir. XX əsrin 30-cu, 40-cı və hətta bəlkə 50-ci illərində Azərbaycanın mədəni elitası hələ fars dilini bilirdi və necə deyərlər, Nizami onlara bir köynək daha yaxın idi. Lakin 60-cı və 70-ci illərdən başlayaraq biz azərbaycanlılara, hətta Azərbaycanın mədəni elitasına Nizami yalnız tərcümədən bəllidir. Nizami indi bizimlə birbaşa danışmır. Biz Nizami ilə birbaşa ünsiyyət qura bilmirik. Servantesin müasir ispan, Dantenin müasir italyan, Şekspirin müasir ingilis ədəbiyyatına göstərdiyi məhsuldar təsirin bəlkə heç yüzdə birini də Nizami müasir Azərbaycan mədəniyyətinə göstərə bilmir. Bu gün biz Nizami ilə yox, Nizaminin maskasını taxmış Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Məmməd Rahim, Abdulla Şaiq və Mikayıl Rzaquluzadə ilə həmsöhbətik.
Bu baxımdan, Azərbaycan mədəniyyətinin ana kitabı kimi Nizami yaradıcılığının seçilməsinin saat mexanizmli bomba olması Azərbaycan ədəbiyyatşünaslarına da çoxdan məlum idi – ən azı XX əsrin 60-70-ci illərindən. Məhz bu dövrdə azərbaycanlı ədəbiyyatşünaslar bir növ anlamağa başlayırlar ki, bizim ana kitabımız əslində “Xəmsə” deyil, bu məchul kitab hələ haradasa oradadır, onu axtarıb tapmaq lazımdır. Bax beləcə, Nizaminin hipotetik türkcə divanının axtarışları da başlamış olur.
90-cı illərdə və 2000-lərin əvvəllərində gündəmə birdən bomba düşərdi – filan alim Misir ya Suriyanın əl-Filaniyyə kitabxanasında Nizaminin türkcə divanını tapıb! Sonra həmin divanın çapı məsələsi müzakirəyə çıxardı və bu zaman başqa bir alim bəyanat verərdi ki, yox, əslində bu divan Nizami təxəllüsü ilə yazmış iyirmi neçənci şairin divanıdır. Daha sonra başqa bir alim başqa bir əl-Filaniyyədən başqa bir divan tapardı. Beləliklə, Nizaminin türkcə divanı mistik şəkildə tapıldığı kimi mistik şəkildə də tez yoxa çıxardı.
Bu gün Nizaminin türkcə divanı sanki ictimaiyyətin gündəmindən çıxsa da, onun uğrunda kvest hələ bitməyib. Akademiyanın kəsif iyli və solğun panelli dəhlizlərində bəlkə də hansı gənc bir şərqşünas öz adını qızıl hərflərlə Azərbaycan tarixinə yazdıracaq tapıntının eşqi ilə alışıb yanır. Müasir psixoanalizin dili ilə desək, Nizaminin türkcə divanı Azərbaycan mədəniyyətində objet petit a rolunu oynamağa hələ də davam edir.
Bu gün XV əsrin anonim hekayələr toplusu “İl Novellino” və ya Bokaççonun “Dekameron” əsərini oxuyursan, bir də XX əsrin böyük italyan yazıçıları Kalvino və Ekonun əsərlərini oxuyursan – əsrlərdən keçib gələn möhkəm ədəbi əlaqələr hətta naşı oxucunun da gözündən yayınmır. Bu baxımdan müasir Azərbaycan ədəbiyyatı lap bəri başdan qısırdır. Çünki onun qidalanmalı olduğu ana kitabı heç mədəni elitanın da anlamadığı əcnəbi dildə yazılıb.
Nizaminin türkcə divanı isə məncə heç vaxt tapılmayacaq, çünki onun mövcudluğu fiziki yox, metafiziki təbiətlidir. Bilmirəm, bəlkə Azərbaycan ədəbiyyatının ana kitabı kimi Nizami yaradıcılığından ümumiyyətlə imtina etmək və tamam başqa ədibə və onun əsərlərinə müraciət etmək lazımdır? Dədə Qorqud, Koroğlu dastanı, Füzuli və ya Nəsimi, lap elə Səməd Vurğunun özü – bunlar ki, pis alternativlər deyil? Tərcümələr vasitəsilə tanış olduğumuz Nizamidənsə, məsələn, oxuyub rahat başa düşdüyümüz Dədə Qorqud niyə bizim ana kitabımız olmasın?
Lakin fəhmim deyir ki, Nizaminin mistik divanı uğrunda kvestin yenidən aktuallaşmağı üçün çox da gözləmək lazım gəlməyəcək. Bu gün fars millətçilərinin Qərbdə apardığı kampaniya şiddətləndikcə və onun səsi-sorağı Azərbaycanda bir az da bərkdən eşidiləndən sonra bizi yeni mədəniyyət müharibəsi – bu dəfə Nizami uğrunda savaş gözləyir. Azərbaycanlı şərqşünaslar (!) isə Yaxın Şərq kitabxanalarının arxivlərini hələ çox dolaşacaqlar. Objet petit a üçün.
