Düşünün ki, evli bir xanım şiddətlə üzləşib. Zorakılıqdan yaxa qurtarmaq üçün o, nə etməlidir? İlk növbədə tez-tez döyülüb-söyüldüyü, zoraklığa məruz qaldığı evi tərk etməlidir. Ancaq o, hara gedə bilər? Bizdə qadın adətən atası evinə üz tutur və ya yaxın qohumlarına sığınır. Bir qayda olaraq, oralarda da “qara günlər”ini yaşayan xanımı rahat buraxmırlar.
Bəs bu problem İsveçrədə necə həll olunur? Burada “Frauenhaus” (Qadın Evi, zoraklıqla üzləşən xanımların sığınacağı anlamını verir) deyilən mərkəzlər var. Qadınlar öz uşaqları ilə birlikdə bir müddət orada qala bilərlər. Problemin həlli tapılana kimi orada rahat yaşamaq olar.
Belə yerlərdə 1 gün qalmaq 185 franka başa gəlir (İsveçrə frankı dollardan bir az bahadır). Əgər qadının yanında 1 yaşına qədər uşaq varsa, 150 Fr. da əlavə ödəməlidir. Uşağın yaşı 1-dən yuxarıdırsa 185 Fr. verməlidir. Bu ödəniş hər bir uşağa görə olmalıdır. Bu qiymət Vintertur deyilən şəhərdə belədir. Ancaq həmin mərkəzə başqa bir kantondan başqa bir qadın gəlsə, o, qaldığı hər günə görə 330 Fr. ödəməlidir. Uşaqların da ödənişi artır. 1 yaşına qədər 300 Fr., 1 yaşından böyük 330 Fr… Bu pulu şiddətə məruz qalmış qadın və ya uşaq ödəmir. Müxtəlif fondlar, bələdiyyə, kanton hərəkətə keçir…
Bu mövzu ilə bağlı yerli “Frauenhaus”lardan birinin rəhbərliyi ilə müsahibə hazırlamaq fikrinə düşdüm. Fikirləşdim ki, bəlkə həmin müsahibəni oxuduqdan sonra kimlərsə Azərbaycanda da şiddətlə üzləşən qadın və uşaqların probleminin həlli baxımından nə isə konkret iş görməyi lazım bildi. Mədəni millətlər bu kimi problemləri çoxdan həll edib. Biz bu işdə də xeyli geridə qalmışıq.
Uzun sürən danışıqlardan sonra yerli “Frauenhaus”lardan birinin rəhbərliyindən müsahibə ala bildim. Danışıqlar zamanı diqqətimi çəkən bir məqamı vurğulamaq istərdim. Öncə dedilər ki, sizə müsahibə vermək üçün gənc işçimizi ayırmışıq. Onunla vaxt ayarlayıb görüşə bilərsiz. Ancaq yaxşı olar ki, suallarınızı yazılı şəkildə verəsiz. Dedikləri kimi də etdim. Yazılı sualları oxuduqdan sonra Vintertur Frauenhausunun rəhbəri dedi ki, mən və müavinim sizə müsahibə verə bilərik…
Müsahibəyə münasibətin belə kəskin dəyişməsinə nə səbəb oldu? Çünki bu mövzu ilə bağlı internet üzərindən xeyli araşdırmalar apardım. Əlahəzrət Google-nin sayəsində əldə etdiyim konkret faktlara istinadən suallar hazırladım. İsveçrədə belə nüansları dəyərləndirirlər. Şübhəsiz ki, “sizin təcrübəniz Azərbaycanda xeyli qadına dəstək ola bilər”, qeydim də təsirsiz qalmayıb. İsveçrədə feminist düşüncə çox güclüdür…
“Frauenhaus”ların ünvanı həmişə gizli saxlanılır. Qadınlar oraya yalnız telefonla zəng vura bilərlər. Elə mən də müsahibəni yerli kafelərin birində götürdüm. “Frauenhaus”da da olmadıq. Çünki bu, mümkün olan iş deyil. Maraqlandım, Almaniyada olan “Frauenhaus”lar gizli şəraitdə çalışmır. Oradakı “Frauenhaus”larla bağlı internetdə yüzlərlə fotolar var. Ancaq İsveçrədə bu, qadağandır…
İlona Svoboda (Ilona Swoboda) və Alena Bacher Frauenhaus Vinterturda (Winterthur) çalışır. Müsahibəni onlardan aldım. Cavab olaraq deyilənlər onların ortaq fikri kimi qəbul olunmalıdır. Müsahibədə ən çox yadımda qalan nə oldu? Xanımlar dedilər ki, normalda bizim adımız anonim qalmalıdır və fotomuz da verilməməlidir. Ancaq Azərbaycanda onsuz da bizi tanıyan yoxdur. Ona görə də bu qadağalar sizin üçün keçərli deyil…
– Sizin rəhbərlik etdiyiniz Frauenhaus nə vaxtdan fəaliyyət göstərir?
– 1984-cü ildən qadınlara və onların uşaqlarına yardım göstəririk. Bütövlükdə İsveçrədə 16 belə mərkəz var.
– 17 olduğunu oxumuşdum…
– 17-ci Lixtenşteyndədir. Ora balaca knyazlıqdır. İsveçrə ilə sıx münasibətdə olan müstəqil dövlətdir. 38 min nəfərə yaxın əhalisi var…
– Yerli qəzetlər yazır ki, ötən il Frauenhausa müraciət edən 600 qadına “yerimiz yoxdur” deyiblər. İldə orta hesabla nə qədər qadın sizə üz tutur? İsveçrə üzrə hər hansı məlumat varmı?
– Konkret nə isə demək çətindir. Söhbət minlərlə qadından gedir. Ancaq bizə müraciət etməyən qadınlar da var. Çünki onların maddi problemləri yoxdur. Pul verib özlərinə ayrıca ev tuturlar. Bizə isə adətən imkansızlar müraciət edir. Mən çalışdığım mərkəzdə 8 nəfərlik yer var. Bəzən bütün yerlər tutulur, ancaq yenə gələnlər olur. Elələrini harada boş yer varsa, oraya göndəririk. Biz qadınların problemini həll etmək üçün mütləq nə isə bir iş görürük. Yəni, onlara biganə münasibət heç bir halda ola bilməz. Bəzən də elə olur ki, 8 yerdən 3-ü tutulur, 5 yer isə boş qalır. Onda başqa kantonlar problemi olan qadınları bizə göndərir…
– Sizin təşkilatın maliyyə problemləri haqqında çox yazırlar. Təklif edirlər ki, dövlət səviyyəsində bu təşkilata pul ayrılsın.
– Hələlik dövlət bu işə yardım etmir. İsveçrədə ağır vəziyyətə düşən insanlarla bağlı qanun var. O qanuna uyğun gələn insanlara kanton kömək edir. Hər qadına görə ayrıca pul ayrılır. Sürix kantonunda 3 belə mərkəz var. Bizə lazım olan vəsaitin önəmli hissəsi kantondan gəlir. Digər hallarda isə varlı adamların ianəsinə sığınırıq. Onlar olmasa, bu kimi mərkəzlərin varlığına son qoyular. Frauenhausda qadınlar 21 gün qala bilər. Bu müddət ərzində onların gələcəyi ilə bağlı qərar verilməlidir.
– Gələn qadının yanında adətən uşaq da olur. Siz uşaqlara nə kimi yardım göstərirsiz?
-Ən önəmlisi onlar təhlükədən kənarda qalır. Özlərinə də, uşaqlara da psixoloji yardım göstərilir. Uşaqların bağçaya və ya məktəbə getməsini də təmin etməliyik. Bu sahəyə xüsusi əməkdaşımız baxır. Uşaqları heç bir halda təhsildən ayırmaq olmaz. Bu arada isə polis müəyyən edir ki, evi kimi tərk etməlidir: qadınmı, kişimi? Evdən çıxmalı olanın özünə ev tapmasına da yardım etmək gərəkir.
– Qadınlara və uşaqlara psixoloji yardımdan danışdız…
– Qadınların və uşaqların psixoloqları ayrı olur. Çünki bunlar ayrı-ayrı sahələrdir. Xüsusən uşaqların zorakılıqdan uzaq olması önəmlidir. Əks təqdirdə, bu gün zorakılığa məruz qalan uşaqlar bir müddət sonra özləri zorakılıq törədə bilərlər. Gələcəyi düşünərək onlara yanaşırıq.
– Elə qadınlar var ki, Fauenhausa gəlmək istəmir. Onlara necə yardım göstərilir?
– Hər bir kantonda qadınlar üçün belə mərkəzlər var. Onlar həmin mərkəzə müraciət edirlər. Öz problemlərini dilə gətirirlər. Rəsmi şəxslər həmin qadınların probleminin həlli üçün mümkün olan bütün variantları onlara izah edir. Zoraklıq sadəcə fiziki formada olmur. Psixoloji, hətta iqtisadi zorakılıq da mövcuddur. Tutaq ki, qadına pul vermirlər, onun bu və ya digər xərclərinə məhəl qoymurlar.
– Frauenhaus faktiki yarımgizli təşkilat kimi fəaliyyət göstərir…
– Buna baxmayaraq, bəzi kişilər öz xanımlarını tapmaq üçün bizim təşkilatı axtarır. Düzdür, tapa bilmirlər. Ancaq bir dəfə birisi tapmışdı. Başqa Frauenhauslarda da belə hallar qeydə alınıb. Biz mərkəzə həmin kişi daxil olan kimi polisə zəng vurduq. Bizim telefon nömrəsin polis xüsusi diqqətdə saxlayır. Özü də bizdə bir otaqdan o biri otağa keçmək üçün ayrıca açarın olmalıdır. Bu mərkəzə maneəsiz girib-çıxmaq mümkün deyil. Hər qapını açmağa elektron açarla giriş haqqın olmalıdır. Frauenhausların yerləşdiyi binanın gülləkeçirməz şüşələri var. Hər küncdə bir kamera asılıb. Bura daxil olmaq praktiki mümkün deyil…
– İşlədiyiniz müddətdə sizə xüsusi təsir edən hadisə haqqında nə deyə bilərsiz?
– 20 ildən çoxdur ki, bu sahədə çalışıram. Bir gənc xanımla qarşılaşdım. Söylədi ki, bir vaxt anam zoraklıqdan qaçıb bu evə sığınmışdı. Onda mən uşaq idim. Həmişə özümə deyirdim ki, elə bir adamla ailə qurmalıyam ki, nə vaxtsa Frauenhausa üz tutmayım. Anama da söyləyirdim ki, günah özündədir. Ailə qurmağa yaxşı kişi tapmalıydın. Təəssüf ki, anamın başına gələn bu aqibəti mən də yaşadım.
– Söhbətimizin əvvəlində dövlət dəstəyin olmamasından gileyləndiz. Döğrudanmı, narazılıq üçün ciddi əsaslar var?
– 30 ildən çoxdur ki, zorakılıqla üzləşən hər bir kəsə dövlətin sahib çıxması üçün mübarizə aparırıq. İsveçrənin bütün siyasi spektri ilə əlaqəmiz var. Bizə əsasən yaşıllar və solçular kömək edir. Ancaq digər partiyalarla da dil tapmağa çalışırıq. Mübarizəmiz davam edir. Sirr deyil ki, İsveçrədə qadın hüquqları pozulur. Qadınlarla kişilər bərabər hüquqlara malik deyil. Kişilər eyni işə görə qadınlardan daha çox maaş alır. Qadınların karyerada irəli getməsinə də ciddi əngəllər var..
– Sizin təşkilata könüllülər də kömək edir. Onlar nə iş görür?
– İsveçrədə fəaliyyət göstərən Frauenhausların mərkəzi ofisi var. Bütün sənəd işləri orada görülür. Mərkəzi ofisdə 6 nəfər çalışır. Onlar həmin işi könüllü olaraq (yəni maaş almadan) həyata keçirirlər. O işçilər zoraklığa məruz qalan qadınlara bu cür dəstək verirlər.
– İsveçrədən nümunə götürmək istəyən hansı ölkəyə kömək etmisiz?
– Biz təcrübəmizi hər kəslə bölüşməyə hazırıq. Bu mənada bizə Albaniyadan müraciət oldu. Bizim kimi Frauenhauslar yaratmaq istəyirdilər. Düşünürük ki, dünyanın hər yerində belə mərkəzlər olsa, qadınların zorakılıqdan qorunmaq şansı xeyli yüksək olar…
– Sizin təşkilatda işləmək üçün xüsusi təhsil lazımdırmı?
– Mütləq sosial sahədə ali təhsilin və təcrübən olmalıdır. Olmayanın bizim mərkəzdə işləməsi sadəcə, mümkün deyil.
– İsveçrədə kimin nə qədər maaş almasını soruşmaq yaxşı hal deyil. Ancaq mənim məmləkətimdə bu məsələ insanlar üçün xüsusi maraq kəsib edir…
– (Xanımlar bu suala birbaşa cavab vermədilər. Ancaq dolayısı ilə anlatdılar ki, 6 min Fr. maaşa imza atırlar. Onların hesabına görə, gördükləri işin müqabilində bu, o qədər də çox deyil…)
– Bəs kişilər, onlar şiddətlə üzləşəndə hara üz tutur?
– İsveçrədə ailədaxili zorakılıqla üzləşmiş kişilər üçün də belə bir ev var. Arvad səni çölə atıbsa gedib, oraya sığına bilərsən. Rəsmi statistikaya görə, zorakılıqla üzləşənlərin 80 faizi qadın, 20 faizi isə kişidir.
Elbəyi Həsənli, Sürix
Yeni Müsavat
