Mənim üçün o, sadəcə, şair deyil.
O, eyni zamanda, taledir: ağrılı, kədərli bir tale.
Yalnız ona görə yox ki, təlatümlü ömrü ölkənin təlatümlü çağlarında, çoxlarından xəbərsiz başa çatmışdı – Gəncədə, bir xəstəxananın divarları arasında.
İl bəllidir: 1920-ci il. Təxmini ay da bəllidir: may. Bəs gün?
Məmləkətin rus-bolşevik işğalına məruz qaldığı həmin qarmaqarışıq vaxtlarda böyük bir şair ölüm yatağında unudulmuşdu. Bəlkə başadüşüləndi, bəlkə də yox!
Hər halda, Eldar Baxışın çox sonralar yazdığı kimi:
Bir şairi öldürdülər
bir ölkənin ortasında,
ölkə bilmədi…
Mənim üçün o, yəni Məhəmməd Hadi həm də ona görə taledir ki, dəfn edildiyi yer belə, bəlli deyil.
İmzasını qoymuş millət övraqi-həyata,
Yox millətimin xətti bu imzalar içində! –
yazan şair görəsən, nə vaxtsa ağlına gətirmişdi ki, “millət imzasının” dərdini çəkməkdən əriyən, zəifləyən, xəstə düşən vücudu naməlumluğa gömüləcək, məzarlar içində məzarı olmayacaq?!
Məndən ötrü Hadini taleyə çevirən başqa bir səbəb də var: şeirlərinin qəliz dili!
Hadi sağlığında vətənində qərib bir ömür yaşadı:
Kəndim vətəndəyimsə də, qürbət elindəyim,
Ey hikmətaşina! Bunu anlat ki, qürbətim –
Kəndi elim, kəndi yerimdir bu gün bana,
Qürbətdəyəm, vətəndə dururkən müqimətim!..
İndi isə həmin qərib ömrü onun şeirləri yaşamaqdadır: öz dövründə çətin anlaşılan həmin şeirləri indi ümumiyyətlə başa düşmək mümkün deyil.
Və mən bu sətirləri yaza-yaza düşünürəm ki, dilimizin o qədər aydın şairləri var, bu günün pəncərəsindən baxdıqda şeirləri az qala heç nə ifdə etmir, millətin ağrılarına və arzularına yaddır, quru mədhiyyəçilikdən, saxta vətənpərvərlik pafosundan bir addım o yana getmir.
Ancaq hər misrasında mənsub olduğu xalqın (və onun timsalında bütövlükdə insanlığın kədərini, hüznünü, iztirablarını!) ifadə edən bir şairsə elə həmin xalqın dilinə ögeydir, anlaşılmır, başa düşülmür!
Hadi həm də buna görə bir şairdən ötə taledir, özü də ağrılı, faciəli bir tale!
Müasiri və dostu Abdulla Şaiq yazırdı ki: “Hadi qədər hürriyyətə həvəs göstərən bir şair olmamışdır… hər bir əsərində hürriyyəti oxşamadan keçməmişdir”.
Sarayların, şahların şəninə tərif oxuyan, mənəvi mütiliyi vəsf edən onlarca şair dilimizdə rahat oxunduğu, anlaşıldığı halda hürriyyətə ən çox həvəs göstərən şairimizinsə asan başa düşülməməsi bir az da millət olaraq taleyimizin ağrısı, faciəsi olsun gərək!
***
Hadi haqqında hardasa 5 il öncə də yazmışdım və o yazıdan bir bölümü bura da əlavə etməyi gərəkli sayıram.
“O, 1879-cu ildə Şamaxının Sarıtorpaq məhəlləsində dünyaya gəlib. Atasını erkən yaşda itirir. Anası başqasına ərə gedir. Bacıları ilə nənəsinin himayəsində yaşayır.
Bir müddət sonra nənəsi də vəfat edir. Bundan sonra o, yaxın qohumu Mustafa Lütfinin himayəsində yaşamağa başlayır.
Hadinin arzusu yaxşı təhsil almaq, dünyəvi elmləri öyrənmək idi.
Amma bu arzusu gerçəkləşməyincə ticarətlə məşğul olmağa qərar verir. Ancaq qısa vaxtda tacirlik ona yad bir iş kimi görünür.
1902-ci ildəki Şamaxı zəlzələsinin ardından Kürdəmirə köçüb burada müəllimliyə başlayır.
***
Yenə Abdulla Şaiqin yazdığına görə, Hadi yaxın qohumlarından birinin qızına vurulur. Amma qız başqasına ərə gedir və Hadi bundan möhkəm sarsılır.
Ən əsası isə bir daha evlənməməyə qərar verir.
Şaiq yazır: “Evlənmək haqqında söhbət etdikdə:
– Allah bəlalarını versin, bu qadınlarda bizi anlayacaq baş, hiss edəcək ürəkmi var?” deyərdi.
***
Məhəmməd Hadi kifayət qədər mütərəqqi bir insan idi. Məsələn, onun şeirlərində qadın azadlığının qızğın bir ehtirasla müdafiə edildiyini görürük.
Bəlkə bu, indi bir çoxlarına adi gəlir. Amma nəzərə alın ki, biz 20-ci yüzilin əvvəllərindən danışırıq.
Hadinin 1905-1906-cı illərdə çap olunan ilk şeirlərindən tutmuş sonrakı yaradıcılığında maarifçilik amalı hakim idi. O, dinin cəmiyyətin tərəqqisinə mane olan qaydalarını, tələblərini amansız şəkildə qamçılayır, yalnız dünyəvi təhsilin, elmin işıqlı gələcək vəd etdiyini yazırdı.
***
Əli bəy Hüseynzadə Hadini “Füyuzat”da çalışmağa dəvət edir. Hadi “Füyuzat”dakı yazıları ilə digər müəlliflərdən xeyli fərqlənirdi.
O, həyatın içindən yazır, naqisliklərin dəqiq ünvanını göstərirdi.
***
Hadinin həyatında əsas iztirablı dönüş onun 1910-cu ildə Istanbula getməsi ilə başlayır.
Bu, Osmanlıda bir siyasi-ictimai oyanış dövrü idi.
Başqa ölkələrdən Osmanlıya gələn aydınlara şübhə ilə yanaşan hökumət Hadidən də quşqulanır, onu həbs edib Səlanikə sürgün edir.
Şübhələr burada da azalmır və Hadini incidirlər.
4 il sonra Hadi burada yaşadığı məhrumiyyətlərdən bezib Bakıya qayıda bilir.
Bir il sonra – 1915-ci ildə feldşer sifəti ilə Qafqaz ordusunda xidmətə başlayır, Avstriya cəbhəsinə, Karpata gedir, müsəlman əsgərləri arasında alay mollası vəzifəsini icra edir.
İlk dünya savaşının bitməsindən sonra Gəncəyə, oradan da yenidən Bakıya dönür.
Beləcə, onun həyatının ikinci məşəqqətli dövrü başlayır.
Maddi ehtiyaclar onu sıxır. Hadinin tərəqqipərvər ruhuna bədbinlik hakim kəsilir.
O, şeirlərinin əlyazmasını sataraq yaşamağa başlayır.
Şərab ən yaxın sirdaşına çevrilir…
…1920-ci ilin yazında Hadinin bütün yaşamaq gücü, həyat eşqi tükənir.
O, ağır xəstələnir…”
***
Hadi uzun müddət şeirlərini vərəqlərə köçürüb Bakının o vaxtkı “Qubernator bağında” satmaqla dolanırmış.
Manaf Süleymanovun “Eşitdiklərim, oxuduqlarım, gördüklərim” kitabında bununla bağlı maraqlı bir məqam var: “Müəllim Əliməmməd Mustafayev nəql edirdi ki, Hadi artıq taqətdən düşmüşdü, əynində nimdaş çuxa, qara şalvar, ayaqlarında köhnə çəkmə gəzərdi. On doqquzuncu ildə Nikolayevski (Kommunist) küçəsində durmuşduq. Bu vaxt bizdən aralı bir maşın dayandı. Avtomobildən Müsavat hökumətinin baş naziri düşdü, şairə yaxınlaşıb salam verdi və dedi: “Hadi əfəndi, xahiş edirəm, buyurun maşına, bərabər gedək. Siz bizə lazımsız”. Şair onu dərin, mənalı tərzdə süzüb, məğrur bir səslə dedi: “Gedin! Şairinki nazirlə tutmaz!””
Nə qədər dəhşətlidir deyilmi: qələmini hökmdarlara kirayələyənlərin, istedadını mədhiyyəçiliyə xərcləyənlərin, öz vətəndaş statusunu və ədəbi vicdanını “uf” demədən hökumətlərdən qoparacacağı imtiyazlara satanların şeirlərinin dillər əzbəri olduğu bir məmləkətdə özü ilə, şəxsiyyəti ilə iqtidarlar arasına keçilməz sədd quran, qalın divar hörən, şeirlərini vərəqlərə köçürərək çoxaldıb satan, bu yolla sağ qalmağa çalışan bir şair anlaşılmır, başa düşülmür, sağlığında olduğu kimi ölümündən sonra da qərib ömrü yaşamağa davam edir.
Bu absurdu, anormallığı nə ilə izah etməli?
Hadinin “Biz nə haldayıq?” adlı şeiri var, o şeirdə millət olaraq tərəqqiyə, yüksək mədəniyyətə çatan xalqlardan geri qalmağımızın səbəbləri sadalanır.
Görünür, həmin səbəblər sırasına yuxarıdakı absurdu, anormallığı da əlavə etmək lazımdır…
P.S. Bu da Hadinin günümüz üçün də aktual olan “Biz nə haldayıq?” şeiri: hər nə qədər qəliz dildə yazılsa da, şairin narahatlıqlarını, narazılıqlarını anlaya, ən azından hiss edə, duya bilirsən.
Odur ki, olduğu kimi sizlərə təqdim etməkdə problem görmürəm.
Biz nə haldayıq?
Canib qıldı hər bir karın itmam,
Biz isək əski tasdır, əski həmmam.
Nələr icad edir ərbabi-sənət,
Sənayelə qılır təhsili-sərvət.
Tutub sənətlə dünyanı əcanib,
Fəqət biz qalmışıq məhrum, xaib.
Əfəndim söyləyir-minbərdə hər an:
“Bizə lazım deyildir elmi-əbdan.
Deyir: “Üqba gərək, dünya fənadır,
Cəhan islamə zindani-bəladır”.
Siz etdiz bizlərə dünyanı zindan,
Yıxılsın xanəniz, ey kəmşüuran!
Sənaye rahını kəsdiz həmişə,
Dediz lazım deyil islamə peşə.
Sənaye nolduğundan bixəbərsiz,
Həqiqət, meyvəsiz, bərsiz şəcərsiz.
Ağac bom-boş olursa kəmbəhadir,
Kəsib yandırmağa ancaq səzadır.
