Təhsil aldığım ilk ildə (KTÜ) Studia dərsində “Uşaq oyun meydanı” konsepti hazırlamalı idik. Həmişəki kimi fərdi çalışma olmalıydı. O günə qədər çox primitiv düşüncələrlə təsəvvür etdiyim uşaq oyun meydançaları ilə bağlı fikirlərim, azacıq araşdırandan sonra tamamilə dəyişdi. Memarlığın gözəl tərəfləri ilə ilk tanışlığım məhz bu mövzu ilə başladı.
Uşaq meydançalarının uşaqlara necə təsir etdiyini, faydalarının nədən ibarət olduğunu, səhv dizaynın uşaqlar üçün hansı problemlər yaratdığını heç düşündünüzmü? Dünyanın bir çox yerində əhaliyə açıq parklar dizayn edilib inşa olunur. Bəs ölkəmizdəki uşaq meydançalarının dizaynına nə qədər əhəmiyyət veririk və ya dizayn etdiyimiz oyun meydançaları bütün uşaqlar üçün əlçatandırmı? Bu mövzuda bir az diqqətlə düşünməli, həssaslıqla qərar verməliyik.
Uşaq meydançalarının uşaqlara təsiri olduqca maraqlıdır. Belə meydançalar uşaqların fiziki və zehni inkişafını dəstəkləyən yerlərdir. Bu ərazilərdə hər yaşdan və qrupdan olan uşaqlar öz qabiliyyətlərini kəşf etmək, bədənlərini tanımaq üçün sosiallaşır və beləcə inkişaf edirlər. Oyun meydançaları uşağın, diqqətini toplayaraq qərar qəbul etmə qabiliyyətinə və bədən və ağlının uyğun bir şəkildə işləməsinə böyük töhfə verir. Uşaq, yaşıdları ilə oynayarkən kömək etmək, paylaşmaq və məsuliyyətli olmaq şüurunu qazanır. Və nəhayət, belə meydançalar bütün uşaqlara açıq parklarda sosial yer və status fərqləri baxımından maneə yaratmadan bərabər oyun imkanları yaradır.
Uşaq meydançalarının fiziki məhdudiyyətli uşaqlara təsiri
Fiziki məhdudiyyətli uşaqların yaşadığı mühit, onların fiziki quruluşu çox vacibdir. Fiziki məhdudiyyətli olsa da, əsasən, bütün uşaqların ehtiyacları çox oxşardır. Lakin fiziki məhdudiyyətli uşaqlar üçün uyğun fiziki mühitlər yaratmırıq, təəssüf ki, onları daim görməzlikdən gəlirik. Onların ehtiyaclarını təmin etmək qətiyyən ağlımıza gəlmir. Hazırda bir çox yerlərdə fiziki məhudiyyətli uşaqlar oyun hüquqlarından istifadə edə bilmir, yalnız ailələri ilə vaxt keçirməli olurlar. Uşaqların bu ərazilərdən istifadə edə bilməmələrinin səbəbləri qətiyyən fiziki məhdudiyyətli olmaları ilə bağlı deyil. Səbəb, oyun meydançalarının onlar üçün dizayn edilməməsidir.
Bu səbəbdən fiziki məhdudiyyətli olan və olmayan uşaqların oyun sahələrini daraltmadan vahid dizaynlar edərək təbii mühitlər yaradılmalıdır. Fiziki məhdudiyyətli uşaqlar üçün oyun meydançaları dizayn edərkən yalnız məhdudiyyətli insanlar üçün deyil, bütün uşaqlar üçün məkanlar yaratmaq yanaşmasını mənimsəməliyik. Başqa sözlə, uşaqlar üçün sağlam mühitlər də “hər kəs üçün dizayn” prinsipi ilə yaradılmalıdır.
“Hər kəs üçün dizayn” prinsipi necə tətbiq olunur?
Əlbəttə ki, təbiətə uyğun uşaq meydançaları dizayn etməklə. Demişdim, axı, biz memarlar təbiəti imitasiya edirik, ondan ilham alırıq. Bəs uşaq meydançaları təbiətlə necə uyğunlaşır? Cavab çox sadədir: təbiətdən ilham alaraq. Məsələn, şəhərdə təbii materiallardan istifadə edərək fiziki məhdudiyyətli uşaqlar üçün oyun meydançaları tikilə bilər. Çünki təbii ərazilər uşaqlara sakitləşdirici təsir göstərir.
“Hər kəs üçün dizayn”, əslində, düşünüldüyü qədər çətin həll deyil. Bunun üçün sadə memari standartları tətbiq etmək kifayət edir. Əlbəttə, bir az da yaradıcılıq lazımdır.
Uşaqların oyun meydançalarında təhlükəsizlik, əyləncə, öyrənmə, kəşfiyyat, paylaşma və ortaq iştirak kimi elementlər yer almalı və dizayn fiziki məhdudiyyətli uşaqlarla digər uşaqlar arasındakı fərqi minimuma endirmək məqsədi daşımalıdır. Bunun üçün struktur dizaynı (oyun avadanlığı, pilləkənlər, müəyyən ölçülərdə və standartlarda digər oyun avadanlıqları) və bitki dizaynı ilə, xüsusilə, şəhər parklarında və oyun meydançalarında, fiziki məhdudiyyətli olan və olmayan uşaqların birlikdə oynaya biləcəyi ərazilərdə (universal dizayn prinsipləri ilə) bütün uşaqların iştirak etdiyi oyunlar hazırlanmalıdır. Çünki uşaqlar arasında qarşılıqlı sosial əlaqə çox vacibdir. Təbii elementlərlə işlənmiş oyun meydançaları aktivliyi və ya passivliyindən asılı olmayaraq, fiziki məhdudiyyətli uşaqların oyunlarda iştiraklarını təmin edə bilər. Digər uşaqlarla yaradıcı, iştirakçı və istiqamətləndirici oyunlar oynamaq imkanı uşaqların sosial inkişafına da çox kömək edir.
Deyə bilərəm ki, salınan parklarda uşaq oyun meydançaları nə sadəcə fiziki normal uşaqlara, nə də sadəcə fiziki məhdudiyyətli uşaqlara da xitab etməlidir. Bu müasir şəhər mədəniyyətindən çox uzaq yanaşmadır. Uşaqların birlikdə sosiallaşmağı, bədənələrini, bacarıqlarını kəşf etmələri, eyni zamanda fiziki inkişafları onların ən böyük ehtiyaclarından biridir. Bunu təmin etmək ən çox parklarda, açıq hava məkanlarında mümkündür. Əziz memarlar, bu məsələyə həmişə diqqət etmək lazımdır. Sadəcə parklarda deyil, küçələrdə, yollarda, hətta evlərdə də.
Gələcək yazımda bir neçə parkı nümunə kimi təqdim edəcəyəm.
