Tovuzun Dondar Quşçu kənd sakini 10 yaşlı Nərmin Quliyevanın adı çoxumuza tanışdır. Qətlə yetirilən balaca qızın ölümü xeyli vaxtdır müzakirə mövzusudur. Qətl hadisəsinə toxunmaq fikrim yoxdur, məsələ başqadır. Azyaşlı mərhumun anası Prezidentə və Vitse-Prezidentə müraciət edərək Bakıda ev istəyib. Övladını itirən ana məktub yazaraq Tovuzdan Bakıya köçürülmələrini xahiş edib.
Bunu yazmaqla nə qadını qınayır, nə də bu akta rişxəndlə yanaşıram. Hazırda sosial şəbəkələrdə Nərminin anasının bu hərəkəti müzakirə olunur və bir çox adam qadını məzəmmət edir. Bəli, hadisə özü-özlüyündə çox fürsətçil görünür və belə həssas məqamda bu cür yanaşma ikrah hissi yarada bilər. Lakin məzəmmət etmək, qınamaq çox asandır, həm də bu ilk və son belə hadisə deyil. Bir neçə il əvvəl hərbi xidmətdə zabit tərəfindən öldürülən gənc əsgər ətrafında daha böyük ajiotaj yaranmışdı. İctimaiyyət hərbi-siyasi sistemə qarşı od püskürürdü. Sonra da həmin əsgərin anası mətbuata bildirmişdi ki, “oğlumun ölümünü siyasiləşdirməyin. Mən cənab Prezidentin, hökümətin siyasətini dəstəkləyirəm.”
Əlbəttə oxşar xəbərlərlə qarşılaşmaq, belə yanaşmaları görmək ikrah hissi doğurur, insanı üzür, hətta sanki bizi göyə qaldırıb yerə də çırpır. Bunları həzm etmək asan deyil. Əldən nəsə gəlməyəndə üzüntümüz lap ərşə qalxır. Yaxşı, bəs, bu kimi hadisələr nədən qaynaqlanır?! Niyə bir valideyn şərtsiz sevdiyi övladının cəsədi üzərindən “bazarlıq” etməyə çalışır?
Bu məqamda yada fransız yazıçı Gi De Mopassanın “Eybəcərlər anası” novellası düşür. Əsərin qısa məzmunu belədir: Əyalətdə yaşayan bir qadın adət etmədiyimiz bir işlə məşğul olur. O, hər il bir uşaq dünyaya gətirir, lakin dünyaya gətirdiyi uşaqların hamısı ya əlil, ya da çox eybəcər doğulurlar. Həmin uşaqlara nifrət edən ana onları hər il böyük məbləğ qarşılığında satır. Onları az tapılan “ekzemplyar” kimi sirkdə nümayişə çıxaran sirk sahibləri alır. Uşaqların atalarının kimliyi isə bilinmir. Bəs, dünyaya gələn uşaqlar niyə eybəcər olur?
Bu qadın vaxtilə fermada işləyirdi. Təmkinli, çalışqan bir qız idi. Heç kim onun oğlanlarla əlaqədə olduğunu görə bilməzdi. Lakin, olduqca ehtiyatlı və tədbirli olan bu qadın fahişəliklə məşğul olurdu. Bunun məntiqi nəticəsi kimi də hamilə qalırdı. Bunu gizlətmək üçün isə ağlasığmaz üsula əl atırdı. Belə ki, bu qadın hamiləlik dövründə bətnində daşıdığı körpəyə müxtəlif əzablar verirdi: qarnına taxta qoyub kəndirlə bərk-bərk sıxırdı. Nəticədə dünyaya fiziki məhdudiyyətli və eybəcər bir uşaq gəlirdi. Uşağını əlinə düşən ilk fürsətdə satan bu qadın daha sonra bu işi özünün peşəsinə çevirmişdi..
İndi Azərbaycanın əyalətlərində neçə-neçə insanın həyatı 18-ci əsr Fransası səviyyəsindədir. Ümidsiz, boz, darıxdırıcı, zülmlü həyat sürən kəndlilərin günləri bioloji yaşam tərzində keçirsə onların ilk fürsətdə komforta qaçmalarını anlamaq olar. Hər bir adam rahat, təhlükəsiz şəraitdə, bolluq içində yaşamaq istəyir. Bu adamları həm də ona görə anlamaq olar ki, onlar keyfiyyətli təhsildən və ya ümumiyyətlə təhsildən çox-çox uzaqdılar. Təhsildən uzaq olan təbii ki, mədəniyyətdən də uzaq olacaq. Mədəniyyətdən uzaq olan isə dəyərlərdən və yüksək ideallardan kənar düşəcək. Belə halda adam təbii ki, ancaq bioloji yaşam şəkilində “yüksələ” bilər.
Halbuki, bəziləri xalqa məxsus ümumi sərvətləri və nemətləri oğurlayaraq yaşamağı üstün tuturlar. Hətta bu oğrular təhsilli, səliqəli geyimli olurlar. Onlar yeri gələndə klassik musiqi dinləyir, kitablar oxuyur, teatrları ziyarət edirlər. Nitq və gündəlik davranışları ilə kültürlü insan təəssüratı oyatsalar da, əslində ən böyük cahillər onlardır. Bu “mədəni” oğrular da bilmirlər ki, necə cılız bir həyat sürür və yüksəldiklərini düşündükcə, əksinə daha da alçalırlar. Mən heç onları da qınamıram. Bilmirlər, bilsəydilər etməzdilər. Bilənlə, bilməyən bir olarmı?!
Əyalətlərdə “analoqsuz inkişafdan” kənarda qalıb əzilənlərin narahat həyatı, haram pullarla inşa edilmiş dəbdəbəli villalarda yaşayan harınlamışların dünyaya baxışı mahiyyətcə demək olar eynidir. Söhbət bioloji yaşamdan gedir – yəni, sırf yeyib, içib, çoxalmaq. Sadəcə ikincilərin fərqi odur ki, onların əsas funksiyası oğurlamaq və başqalarının tapdanmış haqqları üzərində səltənət qurmaqdır. O səltənət ki, onun hər xırda detalından cahillik tökülür.
Bütün bunlar ailə, təhsil siyasətinin və bərbad idarəçiliyin hesabına təşəkkül tapır. Təbii ki, sistem sağlam dəyərlər üzərində qurulsaydı cahillik və oppurtunistlik belə genişmiqyaslı olmazdı. Bütün hallarda bilgiləndirməkdə fayda var.
