Bunu əvvəldə demək lazımdır ki, dünyanın yaşı “müqəddəs” hesab olunan kitabların iddia etdiyi kimi, altı min il deyil, daha çoxdur. Bunu hardan bilirik? Çox sadə. İki variantımız var:
a) Əlimizə alırıq ölçü cihazını, gedirik Kanadanın şimal şərqindəki dağ silsilələrinə, orada tapılmış “zilkon” mineralını ölçürük. Zilkon mineralı bizim üçün ona görə etibarlı mənbədir ki, onlar hətta min dərəcə istidə belə öz xasisiyyətini dəyişmir. Bu minerallarin ve qayaların yaşı 4,5 milyard ildir. Dünyanın hardasa başqa bir yerində bundan daha qədim qaya da tapıla bilər, lakin hələ tapılmayıb. Ona görə bu gün, dünyanın yaşı ortalama 4,5 milyard il hesab olunur. Dünya bundan da yaşlı ola bilər, amma bundan cavan deyil.
Bu yanaşma peyğəmbərlərin təqribi yaşlarını hesablayıb dünyaya yaşvermə metodu ilə müqayisədə daha etibarlıdır. Əgər yerin dərin qatlarında fosil yanacaqları, qiymətli daşları, əlvan və qara metalları geoloji üsullarla üzə çıxara biliriksə, hər halda ağlı başında olan kimsə, durub geologiya elminin səfsətədən ibarət olduğunu iddia edə bilməz. Ümumiyyətlə dünya ilə, yaradılışla bağlı insanlıq nə öyrənibsə, bunu yalnız elm sayəsində öyrənə bilib. Hələki, bundan daha yaxşı, etibarlı vasitəmiz yoxdur.
b) Bizim qonşu Aarau şəhərində Təbiət Tarixi Müzeyi binasını inşa edərkən, yerin altından maraqlı bir sütun tapıblar. Fotolarda onu sizə göstərirəm. Bu sütun, bu ərazinin geoloji yaşının görüntüsüdür. Deməli bir zamanlar bu ərazilər dəniz altında imiş, sonralar Alp Dağları silsiləsi Yura dağları ilə toqquşaraq suyun zəmin qatını qaldıraraq dənizi burada qovub, sonralar bunun əksi baş verib və yenidən dəniz suları çökəkliyə dolub. Fotoda siz, dənizin gil qatının üstündə dağ qayalarını, onun üzərində yenidən dəniz gilini, onun da üzərində yenidən qayaları, bəzi keçidlərdə isə çay daşlarını görürsünüz. Bu dəfələrlə təkrarlanır. Bu proseslərin təkrarlanması üçün yer kürəsinə milyonlarla il lazım idi. Altı min il Geologiya tarixində sadəcə bir göz qırpımıdır.
Təəccüblü deyilmi? Alp dağlarında suda yaşayan canlıların fosilləri quruda yaşayan canlıların fosillərindən daha çoxdur. Alp dağlarının ətəklərində gəzərkən bir qaya üstündə Ammonit və ya balaca balıq fosili göstərsələr sözsüz ki, su canlısının dəniz səviyyəsindən 3-4 min yüksəklikdə necə varolduğunu düşünüb təəccüblənərsiniz.
Mən sizə bundan daha artıq təəccüb doğuracaq və öz başıma gəlmiş hadisəni danışım.
2010-cu ildə Xınalığa çəkiliş üçün səfər etmişdim. Həmin əraziyə ilk dəfə gəlmişdim deyə, hər şeyə və hər yerə dörd gözlə baxırdım. Xınalığı yaxşı tanıyanlar bilir: Xınalıqdan təqribən 1,5 km aralıda “Qırmızı Qaya” var, onun da yanında bir mağara tipli oyuq. Bu ərazi bir zamanlar yerli toplumun İslamdan əvvəlki inanc yeri olub. Müxtəlif formalarla bu ənənə günümüzə qədər uzanıb və hələ də insanlar həmin əraziyə gedər, kol-kosun üzərinə ip, yaylıq, parça bağlayarlar. Bu mənə maraqlı gəlmişdi, mən də həmin qayanın dibinə qədər getmişdim. Orda mən daşlaşmış “balıqqulağı” görmüşdüm. Mən birini görmüşdüm, amma sözsüz ki, xeylisini tapmaq olardı. Balıqqulağının Qafqaz dağılarının zirvəsində nə işi ola bilər? Həmin vaxtlar bu mənə maraqlı gəlmişdi, amma etiraf edim ki, o zamanlar ictimai aktiv bir insan üçün bu tapıntı, “iqtidar-müxalifət” didişməsi fonunda çox maraqsız bir hadisə idi və yadımdadır ki, mən dağ başındakı dəniz fosilini harasa uzaqlara vızıldatmışdım. Bunu xatırladıqca, sadəcə utanıram.
Dünya tarixinin primatlardan bəri başlayan hissəsi əslində çox kiçik bir andır. “İnsan İmperatorluğu”-ndan əvvəl isə dünyaya 300 milyon ilə yaxın ağalıq etmiş dinozavr nəsli mövcud olmuşdu. Biz bunları Paleontoloqların üzə çıxartdıqları ilə öyrənə bilirik. Mən bu gün sizə Azərbaycanda əksəriyyətin bir zamanlar yaşadıqlarına inanmadığı, cizgi filmi obrazları olduğunu düşündükləri dinozavrları, daha doğrusu onların daşlaşmış fosillərini göstərəcəyəm.
Bir azərbaycanlının dinozavrların mövcud olduqlarına inanmaması normaldır, çünki bu eksponatları insanlara göstərəcək müzeylər olmalıdır. Azərbaycanda isə tarix müzeyindəki əşyaların tarixi belə çox da uzağa getmir. Təəssüflə deyək ki, ümumiyyətlə Azərbaycanda Təbiət Tarixi Müzeyi yoxdur. Belə olduğu halda insan görmədiyi şeyə necə inansın?
Biz yaşadığımız İsveçrədə hər şəhərdə Təbiət Tarixi Müzeyi var. Mübaliğəsiz deyirəm, bu muzey deyil, zaman maşınıdır, sizi keçmişə, istədiyiniz zamana aparır. Gözününzün qarşısında real eksponatlar, nadir fosillər, dinozavr imperatorluğu dövrünə aid daşlaşmış bitki nümunələri var. Təbii, İsveçrədəki Təbiət Tarixi Müzeylərini Viyana, Frankfurt və ya London Təbiət Tarixi Müzeyləri ilə müqayisə etmək çətindir, amma yenə də yaşamın ilk dövrləri haqda məlumat verən bu muzeylər insanı valeh edir.
Bu muzeylərin quruluşundan hiss olunur ki, o, daha çox gənc nəsilə, uşaqlara xitab edir. Buna baxmayaraq eksponatların çoxu realdır. Misal üçün Almaniyanın cənubundan tapılmış, son vaxtlara qədər dünyanın ən qədim quşu hesab olunan “Archaeopteryx” real fosili Basel şəhərindəki Təbiət Tarixi Müzeyində sərgilənir və bu fosilin qiyməti səkkiz milyon avrodur. Siz onu ala bilərsiniz, amma aldıqdan sonra ölkədən çıxarmaq üçün, İsveçrə parlamentinin icazəsini almalısınız. Düşünün ki, sizin uşağınız bu ecazkar fosili bir metr məsafədən rahatlıqla görə bilir. Bu insan inkişafı üçün müqayisəyə gəlməz avantajdır. Buna görə kiçik Basel şəhərinin Universitetindən 9 Nobel mükafatçısı çıxıb. Sürix ETH-dan ( Eidgenössische Technische Hochschule – Federal Texniki Kollec) isə Nobel mükafatçısı sayı 21-dir. Albert Einstein da ETH məzunudur. Sizə bir gün ETH-nı göstərəcəyimə söz verirəm.
Muzeylər təhsilin inkişafı üçün, ümumiyyətlə insanın inkişafı üçün həyati dərəcədə əhəmiyyətlidir, insan burada marağını doydura bilər. Azərbaycanda Təbiət Tarixi Muzeylərini 0-dan qurmaq olar, buna ölkənin maddi gücü çatar. Bilmirəm, Azərbaycanda yaxşı paleontoloq, geolog varmı yerin dərin qatlarından canlı fosilləri, mineralları və s. çıxarıb ölkənin təbiət tarixini yenidən yaza bilərmi? Əgər mütəxəssislər yoxdursa, bu fosilləri alıb ölkəyə gətirmək də olar. İsveçrənin hər Təbiət Tarixi Müzeyində Fosil-Shopları var. Hər qiymətə fosil almaq olar. 8 il əvvəl Xınalıqda dağın ətəyindən tulladığım “balıqqulağı” fosillərini indi ətək-ətək pul xərcləyib evimizə toplayıram. Bizim ailədə fosillər uşaqların oyuncaqlarıdır. Mən nə zaman Azərbaycandakı dostlarıma nəsə hədiyyə etmək istəsəm, mütləq fosil alıram: indi kökü kəsilmiş hər hansısa bir balıq, ammonit və ya köpək balıqlarının babalarının dişləri olan fosillər. Avropaya gəzinti üçün gələn dostlar, Təbiət Tarixi Müzeylərini gəzin və sonda fosil alıb evinizə aparın. Qoyun evinizdə 150 milyon il əvvəl yaşamış canlılar olsun, bunlar sizin və uşaqlarınızın oyuncağı olsun.
Azərbaycanın aidiyyatlı orqanları, fosillərlə dolu Təbiət müzeylərini çox rahatlıqla qura bilərlər. Misal üçün, Cənubi Amerikadan ağac növləri alıb Bakı Bulvarında əkmək əvəzinə, bir ağacın qiymətinə bir muzeyi dolduracaq qədər fosil alın, qoy insanlar heyrətlə tamaşa etsinlər. Bunu mən evimə ala bilirəmsə, siz də ölkə üçün edə bilərsiniz. Mən “Archaeopteryx” quşunun qarşısında ağlayan yaşlı qadın görmüşəm. Mənim orta məktəbdəki biologiya müəlliməm isə onlara inanmırdı. Bir daha təkrar yazıram – mənim biologiya müəlliməm, dini fikirlərindən ötrü, dinozavrlara inanmırdı. Archaeopteryx-a inanmırdı.
PS: Bizə elə gəlir ki, dinozavrlar çox nəhəng varlıqlardır. Əslində belə deyil. Düzdür onların içində “Barosaurus”, “Diplodochus” və s kimi çox iri, uzunluğu 60 metrə çatan dinozavrlar da var, 3,5 kq ağırlığında, hündürlüyü təqribən 30 sm olan “Compsognatus” da var.
Biz elə düşünürük ki, dinozavrların kökü tamamilə kəsilib. Əslində belə deyil. 65 milyon il əvvəl Meksikanın Yucatan yarımadasını vuran, diametri təqribən 10 min metr olan asteroid iqlim dəyişikliyinə səbəb oldu. Qısa zamanda “Sera Effekti”-nin səbəb olduğu təbii fəlakətlər dinozavrların kökünü kəsə bildi, amma bu yoxolma yalnız böyüklüyü 25-30 sm-dən iri olan canlılara aid idi. Kiçik yarısürünən, yarıqanadlı bu canlılar sonradan quş olmağa uzun təkamül prossessi keçdilər.
Yəni, Yeni il gecəsi yeyəcəyiniz hind toyuğu, Compsognathus dinozavrının təkamül keçirmiş, yeni nəslidir.
