Hərb tarixçisi, Qüds Universitetinin fəxri professoru, ABŞ müdafiə nazirliyinin məşvərətçisi Martin van Creveld-in Esquire jurnalı, InLiberty layihəsi və DI Telegraph’ın təşkilatçılığı ilə Moskvadakı mühazirəsi (ixtisarla).
Əvvəlcə bir az hakimiyyət və dövlətin fərqi barədə danışman istərdim. Xanımlar və cənablar, hakimiyyət həmişə mövcud olub. Bir zamanlar çox az cəmiyyətlər mövcud idi – onlar da çox sadə cəmiyyətlər idi və bu cəmiyyətlərin bəzi üzvləri – əsasən erkəklər (bu mütləq deyildi) başqaları üzərində hakimiyyətə malik idi. İlk hakimiyyət isə ailənin daxilində baş verirdi: yaşlılar gəncləri, erkəklər dişiləri idarə edirdi və s. Sonra bu müxtəlif təcəssümlərlə inkişaf etməyə başladı. Və hakimiyyət ailədən kənara çıxmağa başladı.
Bəşəriyyətin tarixi boyunca hakimiyyət də mövcud olub. Deyə bilərik ki, hətta heyvanlarda belə – ən azından onların bəzilərində hansısa formada hakimiyyət və ya idarəçilik sistemi var. Yəni onların öz aralarında da hamı bərabər değil. Bu yaxşıdır. Ona görə ki, hamısı bərabər olsaydı, həmişə öz aralarında dalaşardılar: resurslar uğrunda, dişilərə görə. Amma heyvanların arasında bəziləri, məsələn bəzi şimpanzelər başqalarından daha güçlüdür, daha böyükdür, daha ağıllıdır və onlar öz necə deyərlər cəmiyyətlərini idarə edirlər.
Bayaq dediyim kimi, bu cür təzahürlər bizim quyruqlarımız yoxa çıxandan, ağaclarda tullanmaqdan əl çəkməmizdən başlayaraq mövcud olmuşdur. Dövlət isə başqa şeydir.
Çox dərinə getməyəcəm, amma biz bu sözü məişətdə əsasən 16-cı əsrdən istifadə etməyə başlamışıq. Əgər Machiavelli’ni oxumusunuzsa, orada “lo stato” – “dövlət” sözünün istifadə edildiyini görmüsünüz. Diqqətli olsaq görərik ki, dövlət deyərkən Machiavelli hakimiyyətin təzahür mexanizmini başa düşürdü, hansı ki, onun köməyi ilə idarəçilər öz funksiyalarını yerinə yetirirlər. Yəni bu, hakimiyyətdə olanlar üçün hakimiyyət mexanizmidir. O, insanın “dövləti itirməsindən”, ya da “dövlət”i əldə etməsindən danışırdı. İnsan nə cürsə dövlətlə birgə, yaxud ona qarşı işləyə bilər; hakimiyyətlə bağlı olan bu mexanizmin köməyi ilə insanlar: knyazlar, prinslər özlərindən asılı olanları idarə edirdilər.
Haradasa 17-ci əsrin əvvəllərində bu hakimiyyət mexanizmi get-gedə güclənərək genişlənməyə başladı, hakimiyyətin get-gedə daha çox dövlət strukturları meydana çıxmağa başladı. Yavaş-yavaş olsa da, amma əminliklə iş o yerə çatdı ki, hakimiyyət mexanizmi onu idarə edən şəxsdən daha güclü oldu. Yəni bu mexanizmi istifadə edən, əmr verən şəxsdən daha güçlü oldu. Bu mexanizm genişlənir, dövlət maşını böyüyür, get-gedə daha çox bürokrat ortaya çıxır və onlar nə qədər çoxalırsa, o qədər də kollektiv hakimiyyət əldə etmiş olurlar. Onlar çoxaldıqca, hamısının yazılmış qanunlarla çalışmalarını təmin etmək lazım gəlir. Ona görə ki, əgər çoxlu sayda adam müəyyən qanunlarla işləməsə, ümumiyyətlə iş alınmayacaq. Xaos başlayacaq.
Bəli, nəzəri olaraq hökmdarlar həmişə ən mühim sayılırdılar və nə cürsə bu bürokratiyadan yan keçə bilirdilər. Onlar birbaşa əmrlər verə bilərdilər. Amma onlar bunu edəndə dövlət maşının daxilində xaos yaranması riski yaranırdı.
Amma yenə də təkrar edirəm, əvvəllər belə deyildi. Hökmdar, kral, lider, knyaz – onlar ən mühim şəxslər idi. Ordu onun ordusu idi, yollar onun yolları idi, dəmir yolu ingiliscə kral yolu adlanırdı. Xəzinə də krala aid idi. Amma bu gün, tutaq ki, Putin Rusiya xəzinəsinin onun xəzinəsi olduğunu deyə bilməz. Amma bir zamanlar, məsələn 17-ci əsrdə hökmdarlar belə deyirdilər.
Həlledici addım 1652-ci ildə atıldı. O zaman Thomas Hobbs özünün məşhur “Leviathan” əsərində yazdı ki, dövlət süni insandır, süni subyektdir. Hökmdar isə onun funksiyasını öz üzərinə götürüb. O zamana qədər heç kim belə bir şey deməmişdi. Məsələ belə idi ki, hökmdar özündən ayrıca mövcud olan dövlətin yükünü daşıyır, amma bununla belə o özü – ayrıca şəxsdir. Dövlət isə – ayrıca bir vahiddir. Thomas Hobbes bütün bunları 1652-ci ildə yazır.
Haradasa 1700-lərdə Fransa kralı XIV Lüdovik “Dövlət – mənəm” – “L’etat – c’est moi” deyə bilirdi. Aydındır ki, heç kim ona səhv etdiyini deyə bilməzdi. Amma bunu deməyinizə ihtiyac yaranması faktiki olarak bunun artıq belə olmadığını göstərir. Dövlət – mənəm. “Dövlət” və “mən”. Bunlar ayrı sözlərdir. Bunu deməyinizdən belə çıxır ki, bunlar fərqli sözlərdir, belə çıxır ki, dövlət – sən deyilsən.
Əlli il sonra, təxminən 1750-lərdə Böyük Friedrich “Mən – dövlətin birinci qulluqçusuyam”. Dövlətin birinci qulluqçusu. Hamı dövlətə qulluq edir, sadəcə mən birinciyəm. Sadəcə birinci qulluqçu. Bu üç addım maksimal kəsə yolla bizə dövlətin necə inkişaf etməsini göstərir. Dövlət güclənməyə başlayır.
Bürokratiya sözünün nə zaman yaranmasını hamı bilir. Haradasa 1760-cı ildə “bürokratiya” sözünü yaradan fransızın adını unutmuşam. Bildiyiniz kimi, ənənəvi olaraq hakimiyyətin üç növü var idi: monarxiya, aristokratiya və demokratiya. Bu hələ Aristotel tərəfindən müəyyən olunmuşdu. O adını unutduğum şəxs dördüncü elementi – bürokratiyanı bura əlavə etdi. Və zamanla bürokratiya bütün digər idarə formalarından daha güclü oldu. O, böyüdü, böyüdü və sonsuzluğa qədər böyüdü. Bu proses konkret bir məkanda baş verdi. O yeri dəqiq göstərə bilərik – Qərbi Avropa. Qərbi Avropada, əsasən İngiltərədə, Fransada, Fransa barədə az bilirəm, amma Britaniyada bu bütün istiqamətlərdə yayılmağa başladı. Çünki Avropa özü genişlənməyə başlayırdı. Bu prosesdə iştirak etməyənlər, yenidən təşkilatlanmayanlar dövlət ola bilmədilər, məhvə düçar oldular. Polşa – yaxşı nümunədir. Polşa aristokratik respublika idi. Onlar bir nəfərin rəhbərlik edə biləcəyi bürokratiyaya malik effektiv hakimiyyət qura bilmədilər. Onlar aristokratiya olaraq qaldılar – orada xalqı seym idarə edirdi. Aristokratiyanın istənilən nümayəndəsi seymdə istənilən qərara veto qoya bilərdi. Polşa dövlət ola bilmədi. Nəticədə 1778-ci ildə Böyük Friedrich və digərləri Polşanı böldülər.
Yəni Polşa dövlət qura bilmədi. Ayrı-ayrı idarəçilərdən daha güclü və stabil ola biləcək mexanizm qura bilmədi. Çünki ayrı-ayrı idarəçilərin kaprizləri ola bilər. Elə, belə dəyişə bilərlər, məşuqələri onlara mane ola bilər və s. Bürokratiya isə stabildir. O, müəyyən olunmuş qanunlarla çalışır.
Dövlətin ilkin funksiyaları, hökumət yaranmamışdan əvvəlkilər fransız politoloqu Jean Bodin tərəfindən qeyd olunmuşdu. Təxminən 1576-cı ildə o “Dövlət barədə altı kitab” (Les six livres de la Republique) əsərini yazır. O, nə deyirdiʔ Hakimiyyətin əsas vəzifələri – qanunları müəyyən etmək, müharibə edib-etməmək, vergi yığmaq, məhkəmə qurmaq, pul çap etmək və digərləridir. Bunlar istənilən hakimiyyətin mühüm, əsas funksiyalarıdır. Bu funksiyalar XIX əsrin ortalarına, hökumətin daha effektiv işləməsinə şərait yaradan digər yeniliklərlə birgə teleqraf və dəmir yollarının yaranmasına qədər təxminən belə də qalırdı. Hakimiyyət genişlənə-genişlənə gedirdi. Əvvəllər hakimiyyətə aid olmayan digər fərqli funksiyalar da artıq ona aid olmağa başladı. Statistika, coğrafiya, təhsil, səhiyyə, sosial dəstək. Turizm, elm və s. Başqa sahələr də hakimiyyətin fəaliyyət zonasına düşməyə başladı. Hər genişlənmə daha çox sayda bürokratı cəlb edirdi. Hər bir genişlənmə dövlətin güclənməsinə gətirib çıxarırdı. Bu proses davam edirdi və dövlətin cəmiyyətdən get-gedə daha çox resurs almasına gətirib çıxarırdı. Bütün bunlar inflyansiyanın fonunda baş verirdi. İnsanların necə yaşadığını təsəvvür etmək belə çətindir. Xatırlayıram ki, 70-ci illərdə “stagflasiya” adlı termin vardı – mənası həm yüksək inflyasiya, həm də staqnasiya və işsizlik demək idi. Aydındır ki, insanlar narazı qalırdı. Təxminən 1975-ci ildən başlayaraq gəmi əks tərəfə üzməyə başladı. Fridman, Raegan, Tetcher, çikaqolu uşaqların təsiri ilə dövlət istiqamətini dəyişməyə başladı. Bunun belə çox getməyəcəyi qərara alındı, dövlətin məşğul etdiyi resurs və insan sayı baxımından bürokratiya nə cürsə məhdudlaşdırılmalı idi. Bu say, bu həcm ixtisar olunmalı idi. Hər tərəfdə özəlləşdirmə başladı.
Mühüm səbəblətdən biri də o idi ki, böyük müharibələr artık mümkün deyildi. Artıq yalnız o qədər də güclü olmayan dövlətlərlə müharibə etmək mümkündür. Güclü dövlətlərlə isə artıq mümkün deyil, görünür bu nüvə silahının ortaya çıxmasına görə oldu.
Nüvə silahı bütün müharibələrin qarşısını ala bilməz, amma ən azından ən böyüklərinin, ən qanlılarının, ən dağıdıcılarının – yəni dünya müharibələrinin sonu gəldi. Böyük ölkələr II Dünya müharibəsində təxminən 40 milyon insan itkisi verdi. Mən Qərbdə bu barədə danışanda insanlar bərk dilxor olur. Mən deyəndə ki, nüvə silahı insanlığın başına gələn ən yaşı hadisələrdəndir, onlar deyir: “Necə belə şey demək olarʔ”
Əgər artıq böyük müharibələrə mümkün deyil, demək büyük dövlətlərin də mənası yoxdur. Çünki prinsipcə dövlətin başlıca vəzifəsi başqa dövlətlə müharibə etməkdir. Bir də bir ölkənin insanlarını başqasının əleyhinə kökləməkdir. Amma indi əgər dövlət artıq bu işlərlə məşğul ola bilmir, demək öz insanlarından hansısa loyallıq və sədaqət tələb edə bilməz. Artıq onları soruya bilməyəcəksə, insanlar nəyə görə dövləti müdafiə etmək uğrunda özlərini qurban verməlidirʔ Əlbəttə, xırda döyüşlər olur, amma 1945-ci ildən bəri heç bir ciddi müharibə baş verməyib.
Beləliklə dövlətin və bürokratiyanın rolu get-gedə kiçilir və sosial dəstək də azalmağa başlayır. Əgər dövlət öz vətəndaşlarının qayğısına əvvəlki kimi qala bilmirsə, vətəndaşlar niyə ona sadiq olmalıdırʔ Gözəl sualdır.
Digər yandan, qlobalizasiya. Çok gözəl, dövlətiniz var. Amma indi hər yerdə telefondan, kompüterdən istifadə edirlər. Biz indi nəqliyyat və rabitə texnologiyalarının get-gedə daha çox təsir göstərdiyi dünyada yaşayırıq. Bu texnologiyalardan istifadə edənlər, davamlı olaraq bir dövlətdən o birinə gedir. Dövlət həm də məkanla bağlı bir anlayış idi, onun daxili və xarici vardı. İndi isə, buyur, hara istəyirsən get. Artıq bu mühim deyil. Tutaq ki, Microsofta ABŞ-da işləmək xoş gəlməsə, onlar deyəcək biz gedirik İngiltərəyə, orada tutaq ki, vergilər daha yumşaqdı. Əgər doğru başa düşürəmsə, bu məsələ indi elə həddə gəlib ki, bəzi şirkətlər öz dövlətlərini yaratmağa başlayır. Yəqin aranızda Google’un Sakit Okeanda süni ada kimi bir şey düzəltməyə başlamasından xəbəri olan var. Orada heç bir yurisdiksiya, heç bir dövlət olmayacaq və onlar istədiklərini edəcəklər. Əgər bu onlarda alınsa, onlar sonuncu olmayacaq. Beləliklə, qlobalizasiya – başqa bir aspekt, üçüncücü səbəbdir.
Dördüncü səbəb – bir çox ölkələrin daxili təhlükəsizlik sisteminin qismən yıxılmasıdır. Söhbət terrorizmdən gedir. Burada məsələ yalnız terroristlərin aktivləşməsindən deyil, həm də özəl orduların və polislərin yaranmasından gedir. İngiltərə – demokratiya və təhlükəsizlik ölkəsidir, amma orada şəxsi polislər adi əsgər və polislərdən çoxdur. Eynisi də ABŞ-da – hər tərəfdə şəxsi polislər və ordulardır. Hələ mən xammal əldə etmək üçün Afrika və ya Malayziyaya öz ordularını yollayan korporasiyalardan danışmıram. Bu ordular isə əsasən nizami ordu hazırlığı keçən, sonra tərxis olan əsgərlərdən təşkil olunub. Onlar bu şirkətlərə büyük pul, amma kiçik sosial paket üçün gəlirlər. Götürək amerikan əsgərlərini. Onlar tutaq ki, İraqda dört il qulluq edir, sonra isə oradan tərxis olunaraq Black Water, ya da başka şirkət üçün işləməyə başlayırlar. Onlar yenidən eyni iş dalınca İraqa gedir, amma bu dəfə özəl şəkildə. Onlar üç dəfə artık maaş alırlar, amma heç bir tibbi sığortaları və pensiyaları olmur.
Nəhayət, dövlətin öz mövqeyini itirməsinə sonuncu səbəb ondan ibarətdir ki, başa düşdüyüm qədəri ilə Qərbdə, Avropada artıq çox az adam dövlət barədə narahatlıq keçirir. Onlar düşünür ki, dövlət – yalnız bürokratiyadan ibarətdir. Və haqlıdırlar. İnsanlar, ən azından Qərbdə dövlətə inamlarını itirib. Dövlət bir zamanlar ideal idi. Yəqin çoxunuz Hegel’i oxuyub – bilmirəm sizdə onu nə qədər ciddi keçirlər – o, deyirdi ki, dövlət – allahın yerdəki addım səsləridir. Dövlət insanın həyatına məna qatır, onun üçün ailə və cəmiyyətdən daha mühüm yerdə dayanırdı. Əvəzində dövlət qurban tələb edir və bu qurban da verilirdi. XX əsrdə milyonlarla insan dövlətin yaşaması üçün özlərini qurban vermişlər. Bilmirəm Rusiyada necədi, amma Qərbdə, İsrail də daxil olmaqla heç kim dövlət yolunda öz həyatını riskə atmaq istəmir. Heç kim. Bu günlərdə mən bir alman jurnalistlə danışırdım, söhbət Şərqi Avropanın problemlərindən gedirdi: Ukrayna, Polşa və s. Almanlar deyir ki, onlar heç kimə görə müharibə etmək istəmirlər. Mən tez-tez Almaniyada oluram və düşünürəm ki, bu belədir. Almanlar heç kimlə müharibə etməyə hazır deyil, istəmirlər. Müharibə etməkdənsə nənəni boğarlar. Belə də deyirlər. Dövlətə loyallıq, dövlətə inam – bunlar bitib. Yaxşı halda dövlət haqqında “qaçılmaz şər”, pis halda isə “oğru və öz cibini dolduran oğru dəstəsi” deyirlər.
Beş faktoru yenidən sadalayıram: böyük müharibələrin mümkünsüzlüyü, sosial dəstəyin azalması, qlobalizasiya, terrorizmin artması, mötəbərliyin itirilməsi. Bunlar dövlətin öz mövqelərini itirməsinin əsas səbəbləridir.
Gələcəyi necə təsəvvür etdiyim barədə də bir neçə kəlmə əlavə edə bilərəm. Bir politologiya professor var idi – Henry Morgan – təbii ki, yəhudi əsilli. Deyəsən o Çikaqoda dərs deyirdi, amma dəqiq bilmirəm. 1946-da o bu boyda qalınlıqda məşhur kitabını dərc edir. Onun adı “Millətlərin siyasəti” idi. Bu, dərslik idi. Elə bir dərslik ki, çap olunundan sonra haradasa iyirmi il hər kəs tərəfindən istifadə olunurdu. Ard-arda dəfələrlə nəşr olunmuşdu. Siz tanış olsanız görərsiniz ki, o çox maraqlıdır. Orada göstərilən yeganə təşkilat – dövlətdir. Başqa heç nə. Yalnız dövlət. O nə kilsə barədə yazmıştı, nə biznes-korporosiyalar nə də başqa bir şey barədə, yalnız dövlətdən. Təbii ki, terrorristlərdən də heç nə danışmırdı. O zaman terroristlər kiminsə ağlına belə gəlmirdi. Beləliklə, onun bəhs etdiyi yeganə təşkilat – dövlət idi. Əgər bu gün siz müxtəlif dövlətlər barədə kitab yazmaq istəsəniz, əlbəttə, ola bilər dövlətdən başlayasınız. Amma ən azından kitabın yarısı, bəlkə daha çoxu, başa təşkilatlara həsr olunacaq. Mən biznes-korporosiyalardan yazardım, Google, Apple, Microsoft və digət beynəlxalq şirkətlərdən yazardım. Mən QHT-lərdən yazardım, terror təşkilatlarından, Sinqapur kimi şəhər-dövlətlərdən yazardım. Kitabın təxminən əlli faizi dövlət deyil, başqa təşkilatlardan bəhs olunardı. Düşünürəm ki, onlar hamısı bizim həyatımıza və beynəlxalq şəraitə dövlətdən daha az təsir göstərmirlər. Neçə dövlət Microsoft’la rəqabət apara bilər? Hakimiyyət, resurs, qərar vermək və dünyada baş verənlərə təsir göstərmək baxımından neçə dövlət Samsung, Apple, Google və digər şirkətlərlə rəqabət apara bilər? Hətta siyasətə təsir baxımından da. O ki, qaldı gələcəyə, düşünürəm ki, biz hal-hazırda dövlətlərin əhəmiyyətinin get-gedə azaldığı bir prosesin içində yaşayırıq. Başqa təşkilatlar isə, əksinə daha da mühümləşir. Mən gələcəyi belə təsəvvür edirəm.
https://azlogos.tv/dovl%c9%99tin-g%c9%99l%c9%99c%c9%99yi-bar%c9%99d%c9%99-martin-van-creveld/
