1917-ci ilin əvvəllərində Osmanlı dövlətinin ümumi vəziyyəti acınacaqlı idi. Müharibə və xəstəlik nəticəsində Qafqaz cəbhəsində itkilər 100 min nəfəri keçmişdi. Anadoluda, hətta paytaxt Konstantinopolda da hiss olunan aclıq hökm sürürdü. Ümumiyyətlə, müharibə xərcləri imperiyanı iflas həddinə çatdırmışdı. Rus qoşunları əhəmiyyətli və böyük şəhərləri – Ərzurum, Van, Trabzon, Ərzincan və Muşu ələ keçirərək Osmanlı İmperiyası içlərinə doğru irəliləmişdi. 1917-ci il “Fevral inqilabı” türk ordusunu tam məğlubiyyətdən xilas etdi.
1917-ci ilin yazından bəri rus ordusu tədricən parçalanırdı, əsgərlər Müvəqqəti Hökumətin əmrinə baxmayaraq silahları ilə birlikdə geriyə dönürdülər. Bu proseslər “Oktyabr İnqilabı” ilə sürətləndi və ilin sonuna qədər Qafqaz cəbhəsi demək olar ki, tamamilə çökdü. Bolşeviklər 1917-ci ilin oktyabrında hakimiyyəti ələ keçirdikdən sonra müharibəni imperialist adlandıraraq qınadı və “ilhaqsız və təzminatsız” sülhü müdafiə etdi. Danışıqlara başlamaq çağırışı 8 Noyabr II Ümumrusiya Sovetlər Qurultayında qəbul edilən “Sülh haqqında fərman”da yer aldı. Dekabrın 3-də Osmanlı Xarici işlər naziri Əhməd Nəsimi bəy Məclisə Rusiya ilə sülh danışıqlarının başlandığı barədə məlumat verdi. Elə həmin gün Alman ordusunun Brest-Litovskdakı qərargahında “Üçlər ittifaqı” nümayəndələri bolşeviklərin nümayəndə heyəti ilə görüşdü.
Dekabrın 18-də Ərzincanda Osmanlı diplomatları, Qafqaz ordusunun nümayəndələri ilə görüşdü və barışıq sazişi imzaladı. Saziş şərtinə görə, Qara dənizdən Mərvanə-Çarçal xəttinə qədər bir demarkasiya xətti quruldu, strateji əməliyyatların aparılması qadağan edildi. Dekabrın 20-də bütün cəbhələrdə, o cümlədən Qafqazda hərbi əməliyyatlar dayandırıldı. Rusiya Almaniya və Avstriyanın işğalı altındakı ərazilərin geri verilməsinə ümid etsə də, türk tərəfi bolşeviklərin ilhaq etmədən barışıq vədindən faydalandı. Osmanlı, 1914-cü il sərhədlərindən əlavə Rusiyanın 1878-ci ildə ilhaq etdiyi üç vilayət – Qars, Ardahan və Batumu geri qaytarmaq məqsədi ilə danışıqlar masasında əyləşdi. Danışıqların iki mərhələsindən sonra Alman ordusu yenidən hərbi əməliyyatlara başladı və paytaxt Petroqrad şəhərinə yaxınlaşdı. Bu vəziyyətdə Lenin danışıqlara rəhbərlik edən Trotskiyə “Üçlər ittifaqı” nümayəndələri ilə istənilən şərtlərlə sülh müqaviləsi barədə razılaşma əldə etməyi tapşırır. Bu, türklərin 1914-cü il sərhədlərini bərpa etməsini və Rusiya qoşunlarının üç vilayətdən tamamilə çıxarılmasını təmin edir. Beləliklə, 3 mart tarixində imzalanan Brest-Litovsk sülh müqaviləsindən Osmanlı dövləti ən çox bəhrələnən tərəf olur.
Zaqafqaziyada Oktyabr inqilabından sonra Bolşevik hökumətini tanımayan Zaqafqaziya Komissarlığı yaradılmışdı. 1918-ci il yanvarın ortalarında Osmanlı, Zaqafqaziya Komissarlığına sülh danışıqlarına başlamaq təklifi göndərir. Fevralın 23-də, Zaqafqaziyadan Ümumrusiya Qurultay Məclisinə seçilmiş deputatlar Zaqafqaziya Seymini yaradırlar. Uzun müzakirələrdən sonra Seym Osmanlı İmperiyası ilə ayrıca sülh danışıqlarına başlamağa qərar verir. Seym, martın 14-dən aprelin 14-ə qədər Trabzonda davam edən danışıqlarda 1914-cü ildə Rusiya-Osmanlı sərhədlərinin bərpa olunacağı və Türkiyənin Ermənistana muxtariyyət verəcəyi təqdirdə sülh müqaviləsinin imzalanacağını bildirir. Seymin müsəlman nümayəndələri (Müsavat) isə Osmanlı ordusunun Zaqafqaziyaya girməsini istəyirdilər.
6 apreldə Osmanlı tərəfi Zaqafqaziyanın müstəqillik elan etməsini və Brest-Litovsk müqaviləsinin şərtlərini qəbulunu tələb edən ultimatum irəli sürdü. Bu ultimatum təqdim edildikdən sonra Osmanlı ordusu Qars və Batumi bölgələrinə girdi. Aprelin 22-də danışıqları bərpa etməyə məcbur olan Zaqafqaziya hökuməti Osmanlı İmperiyasının əsas tələbini yerinə yetirərək ZDFR-in (Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası) müstəqilliyini elan etdi. Buna baxmayaraq, türk qoşunlarının Zaqafqaziyanın şərqinə doğru hərəkət etməsi Tiflisin işğalı təhlükəsini yaratdı. Aprelin 27-də Osmanlı İmperiyası ilə Almaniya arasında Zaqafqaziyadakı iki ölkənin təsir dairələrini müəyyənləşdirən gizli saziş imzalanmışdı. Mayın 14-də Gürcüstan Milli Şurası Almaniya nümayəndələri ilə ayrıca danışıqlara başlayır. Batumda aparılan danışıqlarda ZDFR-nin dağılacağını əvvəlcədən müəyyənləşdirən gürcü və alman nümayəndələri ikitərəfli razılaşma imzaladı. Mayın 26-da ZDFR dağıldığını elan edir və eyni gündə Gürcüstan Demokratik Respublikasının yaradıldığı elan edilir. 28 Mayda isə Azərbaycan və Ermənistan müstəqilliyini elan edir.
İyunun 4-də Gürcüstan və Ermənistan Osmanlı İmperiyası ilə, daha çox təslim aktına bənzəyən sülh müqavilələri imzalamalı oldular. Türk-erməni konvensiyasına görə, bütün dəmir yolları, eləcə də Ermənistanın əhəmiyyətli əraziləri Osmanlı İmperiyasının nəzarəti altına keçdi. Osmanlı imperiyası gürcü və erməni ordularının sayını məhdudlaşdırmaq hüququnu özündə saxlayırdı. Elə həmin gün azərbaycanlılarla türklər arasında ittifaq və dostluq müqaviləsi bağlandı. Bakıda hakimiyyəti zorla ələ keçirmək üçün Azərbaycan hakimiyyəti Osmanlılara hərbi yardım üçün müraciət edir. Ənvər Paşa, ingilislərin və almanların da iddia etdiyi Xəzər neft bölgəsi ilə bağlı məsələni tez bir zamanda həll etmək qərarına gəlir. Bu məqsədlə Qafqaz könüllülərindən ibarət bir “Qafqaz İslam Ordusu yaradılır” və ona komandanlıq Nuri Paşaya həvalə edilir.
Ənvər Paşa “Qafqaz İslam Ordusu” vasitəsi ilə təkcə Azərbaycana yox, eləcə də Dağıstanda qurulan Dağlı Respublikası ərazisinə girməyi düşünürdü. Amerikalı professor Edward Erickson, bu ordunun Qafqaz və İranı ələ keçirdikdən sonra İraqa göndəriləcəyini bildirir (Erickson, 2001:189). “Qafqaz İslam Ordusu”nun 20 minlik ordusunun 4 min nəfərini türklər, 4 min nəfərini dağıstanlılar, 12 min nəfərini isə azərbaycanlılar təşkil edirdi. Gəncədə formalaşdırılan “Qafqaz İslam ordusu” iyunun sonu iyulun əvvəllərində əvvəlcə Göyçayı, daha sonra Ağsu, Kürdəmir və Şamaxını ələ keçirərək avqust ayı əvvəllərində Bakıya yaxınlaşdı. Bu dövrə qədər Bakıda hökumət dəyişikliyi baş vermiş, Bakı XKS istefa verərək yerinə eser, menşevik və daşnaklardan ibarət Sentrokaspi diktaturası qurulmuşdu. Sentrokaspi diktaturası ingilisləri dəvət etsə də cəbhə xəttində elə bir ciddi dəyişiklik baş vermədi. 15 sentyabrda Bakı “Qafqaz İslam ordusu” tərəfindən ələ keçirildi.
Bakı alındıqdan sonra “Qafqaz İslam ordusu” şimala doğru hərəkət etdi. 1918-ci ilin avqust – sentyabr aylarında Dağıstanda sovet hakimiyyəti polkovnik Biçeraxovun qoşunları tərəfindən ləğv edilmişdi. Bu Osmanlı qoşununun şimal hərəkatını asanlaşdırdı. Bakı alındıqdan sonra Nuru paşa tərəfindən Azərbaycanda ümumi səfərbərlik başladıldı. Dağıstan kampaniyasında iştirak məcburi idi, hərbi xidmətdən yayınma ölümlə cəzalandırılırdı. Biçeraxov o dövrdə Kizlyar cəbhəsindəki bolşeviklərlə döyüşməklə məşğul idi və türklərə qarşı kifayət qədər qüvvə göndərə bilmədi. “Qafqaz İslam ordusu”, Yusuf İzzət Paşanın komandanlığı ilə oktyabrın 6-da Dərbənd şəhərini ələ keçirdi. (Kadishev, 1960:155). 12 oktyabrda Dağ hökumətinin başçısı Çermoyev Dağıstanda Dağlı Cümhuriyyətinin yaradıldığını elan edərək Dərbəndə gəldi. Qafqaz İslam ordusunun sayca çox əsgərləri qarşısında Biçeraxovun dəstəsi aciz idi. Oktyabrın 23-də İzzət Paşa Temirxan-Şuranı tutdu və bundan sonra Petrovska hücum başladıldı.
Oktyabrın 30-da Türkiyə ilə Antanta arasında Mudros sülh müqaviləsi imzalandı. Bu müqavilə ilə Osmanlı öz ordusunu Qafqazdan çıxarmalı idi. Bunu bilən ruslar, noyabrın 2-də İzzət Paşanı ordusunu döyüş xəttindən geri çəkməyə dəvət etdilər. Bu xəbəri eşidən Nuri Paşa və Yusuf İzzət Paşa rəsmi olaraq Osmanlı ordusundan istefa edərək, Azərbaycan və Şimali Qafqaz silahlı qüvvələrinin komandanı vəzifəsini tutdular. İzzət Paşa noyabrın 4-də bütün cəbhə boyu Petrovska hücuma başladı. Döyüşün qızğın vaxtında, İngiltərə Xəzər flotiliyasının silahlı qayıqları Petrovska gəlir. Rus, ingilis və fransız zabitlərindən ibarət heyət atəşkəs imzalandığını xatırladaraq Osmanlının hansı əsaslarla hərbi əməliyyatları davam etdirdiyini izah etməsini tələb edir. Türk komandiri öz qoşunlarının Azərbaycan və Dağlı hökumətlərinin xidmətində olduğunu və Osmanlı ilə heç bir əlaqəsi olmadığını bildirir. Noyabrın 8-də İzzət Paşanın dəstələri Petrovska daxil olurlar. Noyabrın 17-də Dağlı Hökuməti ilə İzzət Paşa arasında müqavilə imzalanmış, buna əsasən də türk qoşunları Dağıstanda qalmışdı. Noyabrın 17-də İngiltərə qoşunları Bakıya girir və eyni zamanda Dağlı hökumətindən İzzət Paşanın qoşunlarını Dağıstandan çıxarılmasını tələb edirlər. Dağlı hökuməti, ordunun milli statusunu dəyişdirərək türklərin bir hissəsini ölkədə saxlamağa cəhd etsə də , ingilis komandanlığı buna icazə vermir. Noyabrın sonunda türklər Dağıstanı tərk edirlər. Beləcə, “Qafqaz İslam ordusu”nun Qafqaz hərəkatı sona çatır.
Azərbaycan tarixi ədəbiyyatında bu ordu Azərbaycan Demokratik Respublikasının dəvəti ilə Azərbaycanı Bakı Kommunası, Sentrokaspi diktaturası və daşnak qətliamından qurtaran bir ordu kimi qələmə verilir. Azərbaycanda xüsusilə 4 iyun 1918-ci ildə imzalanan Batum müqaviləsini əsas gətirərək Osmanlının Azərbaycanı müstəqil dövlət kimi tanıdığını, bura göndərilən ordunun Azərbaycanı xilas etməyə gəldiyini və heç bir işğalçılıq niyyətlərinin olmadığı fikri hakimdir. Reallıq isə tam başqadır:
- Azərbaycanla Osmanlı arasında Batum müqaviləsi imzalanmadan əvvəl, 25 may 1918-ci ildə Nuru Paşa Gəncəyə gəlmişdi. (Yüceer, 2017:10). Hələ Azərbaycan müstəqilliyini elan etmədən və Batum müqaviləsi imzalanmadan Nuru Paşanın Təbrizdən Gəncəyə gəlib ordu yaratması onu göstərir ki, bu müqavilə formal xarakter daşıyır.
- Batum müqaviləsi Osmanlıya Brest-Litovsk müqaviləsini hüquqi formada pozmamaq üçün lazım idi. Brest-Litovsk müqaviləsinə görə, Osmanlıya Qars, Ərdahan, Batum keçməli idi. Osmanlı Batum müqaviləsini ona görə imzaladı ki, Qafqaza orda qurulan formal dövlətlərin hüquqi bazisi əsasında girə bilsin. Digər halda müdaxilə həm müqavilənin pozulması demək idi, həm də müttəfiqi olduğu Almaniya ilə münasibətlərini pisləşdirə bilərdi.
- Ənvər Paşa Azərbaycan, Dağıstan və Orta Asiya xalqlarının yaşadığı ərazidə “Böyük Turan İmperiyası” yaratmağı fikirləşirdi. Bu fikrini sentyabrın 16-da Bakı ələ keçirildikdən sonra yazdığı məktubunda göstərir: “Böyük Turan imperiyasının Xəzər kənarındakı zəngin bir mənzil yeri olan Bakı şəhərinin zəbti xəbərini böyük şadlıqla qarşıladım. Türk və islam tarixi sizin bu xidmətinizi unutmayacaqdır. Qazilərimizin gözlərindən öpürəm, şəhidlərimizin ruhuna fatihə ithaf edirəm.”(Görüryılmaz, 2008:234). Bu imperiya orda yaşayan xalqların federativ formada birləşməsindən daha çox əyalət prinsipi əsasında düşünülmüşdü. Bunu Nuru Paşanın Azərbaycan əraziləri ilə bağlı Azərbaycan sancağı ifadəsini işlətməsindən görmək olur.
- Osmanlı ilə ADR arasında 1918-ci ilin mayından həmin ilin noyabrına qədər heç bir diplomatik təmsilcilik olmayıb. Osmanlı bu zaman zərfində heç vaxt rəsmən Azərbaycanı müstəqil dövlət kimi tanıdığını bildirməyib. Osmanlı, yalnız 1918-ci ilin noyabrında ordularını Qafqazdan geri çəkdikdən sonra Azərbaycanı müstəqil dövlət kimi tanıyıb. (Hasanli, 2015:138).
- Azərbaycan hökuməti iyun ayında Tiflisdən Gəncəyə köçdükdən sonra iyunun 16-da Nuru Paşa Azərbaycan Milli Şurasına etimadsızlıq göstərir. Osmanlıya birləşmənin tərəfdarı olan Nuru Paşanın siyasi işlər üzrə müşaviri Əhməd bəy Ağaoğlu Azərbaycan hökumətinə Milli Şuranı buraxmaq təklifini verir. (Swietochowski, 2004:131). Çarəsiz vəziyyətdə qalan Azərbaycan hökuməti iyunun 17-də Azərbaycan Milli Şurasını buraxır. Milli Şuranın buraxılması haqqında Məmməd Yusif Cəfərov belə deyirdi: “Biz asanlıqla əldə etdiyimiz azadlığı belə asanlıqla da təhvil veririk. Kömək gözlədiyimiz Osmanlı qardaşlarımız ürəklərimizi oxlayırlar, hisslərimizi zəhərləyirlər”. Bu fakt Osmanlının Azərbaycanı müstəqil dövlət kimi tanımadığının bariz göstəricisidir. Əlahiddə Azərbaycan korpusu da 1918-ci ilin 13 avqustunda Nuru Paşa tərəfindən ləğv edilir.
- Azərbaycan Demokratik Respublikasının bayrağı 1918-ci il iyunundan 1918-ci ilin noyabrına qədər kiçik dəyişikliklərlə (səkkiz guşəli ulduz) Osmanlı bayrağı olmuşdu. Bu bayraq 21 iyun 1918-ci ildə Nuru Paşa və ilhaqçılar tərəfindən dövlət bayrağı kimi qəbul edilmişdi. (Balayev, 1998:218). Hazırkı üç rəngli bayraq yalnız Osmanlı qoşunları ölkəni tərk etdikdən sonra 9 noyabrda rəsmi bayraq kimi qəbul olunub.
- Osmanlının Azərbaycanı müstəqil dövlət kimi tanımadığı bir çox Qərb tarixçiləri tərəfindən qeyd edilib. Ada Holland Shissler belə yazırdı: “1918-ci ilin yayının sonuna qədər osmanlılar hələ də Azərbaycanı müstəqil bir dövlət kimi tanımırdılar. Ehtimal ki, Osmanlı Rusiya Azərbaycanı, İran Azərbaycanı və Dağıstandan istifadə edərək, öz idarəçilikləri altında tam inteqrasiya olunmayan bir növ tampon bölgə yaratmaq istəyirdi.” (Shissler, 2003:267-268). Polyak tarixçi Tadeusz Świętochowski isə belə deyirdi: “İyunun 4-də Batumda hər üç dövlət Türkiyə ilə ayrı-ayrılıqda “barışıq və dostluq” müqavilələrini imzaladılar. Azərbaycan nəinki bütün ərazisini qoruyub saxladı, eyni zamanda müqavilənin 4-cü maddəsinə əsasən təhlükəsizlik və asayişin bərpası üçün Osmanlıdan hərbi yardım vədi aldı. Bununla belə Osmanlı Azərbaycanı müstəqil dövlət kimi tanımırdı. Osmanlılar Şərqi Zaqafqaziyanı, Şimali Qafqazı, Şimali İranı və Türküstanı da əhatə edəcək olan Turan imperiyasının quruluşunun bir hissəsi hesab edirdilər.”(Świętochowski, 2004:130). Bu kimi fikirləri Azərbaycan yönümlü yazıları ilə bilinən Svante Cornell də paylaşır: “1918-ci il Batum müqaviləsi ilə Osmanlı Gürcüstanı tanısa da Azərbaycanı müstəqil bir dövlət olaraq tanımadı. Bu, öz ölkələrini Osmanlı İmperiyasının bir hissəsi kimi deyil, Türkiyə ilə sıx birləşən müstəqil bir dövlət kimi təsəvvür edən Azərbaycan rəhbərlərini incitmişdi”. (Cornell, 2015:26).
İstifadə edilən ədəbiyyat
Tadeusz Świętochowski, (2004), Russian Azerbaijan, 1905-1920, The Shaping of a National Identity in a Muslim Community
Jamil Hasanli, (2015), Foreign Policy of the Republic of Azerbaijan: The Difficult Road to Western Integration, 1918-1920
Svante E. Cornell, (2015), Azerbaijan Since Independence
Ada Holland Shissler, (2003), Between Two Empires: Ahmet Agaoglu and the New Turkey
Айдын Балаев, (1998), Азербайджанское национальное движение в 1917-1918 гг
Mustafa Görüryılmaz, (2008), Türk Qafqaz İslam Ordusu və ermənilər: 1918
Nasır Yüceer, (2017), I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin Azerbaycan ve Dağıstana Askeri ve Siyasi Yardımı.
Edward J. Erickson, (2001), Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War
Арнольд Кадишев, (1960), Интервенция и гражданская война в Закавказье.
