ABŞ-ın ikipartiyalı sistemi uzun illər boyu araşdırmaçıların diqqətini cəlb edən mövzudur. Bu diqqətin səbəbi sadəcə amerikan partiyalarının (ingilis partiyaları ilə bərabər) dünyanın ən qədim partiyalarından biri olması deyil. Daha bir səbəb onların sistem kimi çalışmasıdır. Digər dövlətlərlə müqayisədə bu, 200 ildən yuxarı yaşa malik, uzun tarixi yol keçmiş ən stabil partiya sistemlərindən biridir. Sözü gedən uzun dövr ərzində ikipartiyalı sistemdə baş verən dəyişikliklərə baxmayaraq, o, iki partiyanın sisteminə çevrilib.
Buna görə də, hamıda ilk növbədə bir sual yaranır: Niyə Amerikada iki partiya var? Dünyanın, böyük hissəsində, məsələn, Avropada, bir qayda olaraq, ikidən daha çox partiya və çoxpartiyalı sistem mövcuddur. Bu mənada Amerika, demək olar ki, istisnadır: orda iki partiya fəaliyyət göstərir.
İkinci sual: Niyə başqa partiyalar yaranmır? Əgər yaranıbsa, niyə bu iki partiya ilə rəqabət aparmayıblar?
Və üçüncü sual: amerikan siyasi partiyalarının tranformasiyasını, perspektivlərini və dəyişiklikləri necə izah etmək olar?
İndi elə bu barədə danışacağıq.
Amerikanın siyasi partiyaları Birləşmiş Ştatların tarixində hər zaman indiki yeri tutmayıb. Amerika dövlətinin yeni yarandığı dövrlərdə partiyalara münasibət mənfi idi. Hərçənd müəyyən qruplar yaranırdı. Onlardan ən məşhurları – federalistlər və antifederalistlər hələ müstəqillik uğrunda müharibə zamanlarından, sonralar isə birinci amerikan dövlətinin ilk illərindən mövcud idi. Lakin siyasi partiyalar ölkəni birləşdirən yox, parçalayan elementlər kimi qəbul olunurdu. Niyə parçalayan? Çünki Amerika Birləşmiş Ştatları artıq mövcud olan kiçik dövlətlərin- ştatların qruplaşmasından meydana çıxıb. Onlar elə belə də adlanırlar – state (“dövlət”, “ştatlar”). Buna görə də, Birləşmiş Ştatları Sovet İttifaqı dağılandan sonra yaranan Müstəqil Dövlətlər Birliyinə bənzətmək mümkündür.
Amerikada əvvəldən müstəqil olan koloniya-dövlətlər federasiyada birləşmişdi. Təbii ki, federasiyanın tərəfdarları və əleyhdarları vardı, ona görə də, qruplar eyni vaxtda meydana çıxmışdı.
Sözügedən qruplar əvvəllər özlərini daha az və ya daha çox aktiv büruzə verirdilər, lakin ilk onilliklər ərzində – təxminən, 1824-cü ilə qədər – Birləşmiş Ştatlarda tarixşünaslıqda “könüllü razılıq erası” adını almış dövr hökmranlıq edirdi. Yəni partiyalar yaranmış olsa da, onlar protopartiyalar idi. Onlardan birinə Tomas Cefferson, digərinə Hamilton başçılıq edirdi. Amma bu partiyalar bir-birindən o qədər də fərqlənmirdi və siyasi fəaliyyətləri elə də aktiv sayılmazdı. Üstəlik, onların arasındakı razılaşma zamanla o qədər artmışdı ki, 1820-ci illərin başlanğıcında Federalist partiya tamamilə dağıldı, Ceffersonun partiyası isə başqa partiyaya çevrildi. Odur ki, ilk onilliklərdə, demək olar ki, heç bir partiya yox idi. Digər tərəfdən ilk prezident Corc Vaşinqton, prezidentlik müddəti bitdiyi üçün amerikalılarla vidalaşarkən onlara, partiyaların ölkəni parçalanmağa aparan şər olduğu və birləşməyə səy göstərmək lazım gəldiyi barədə xəbərdarlıq etmişdi. Buna görə də, Birləşmiş Ştatların ikipartiyalı sistemlə bağlı olan tarixi başlanğıcını amerikan dövlətinin yarandığı vaxtdan yox, XIX əsrdən götürür.
XIX əsrin 20-ci illərində partiyalar sistemi meydana çıxır. Amerikalılar ənənəvi olaraq, hətta yuxarıda haqqında danışdığımız protopartiyaları da iki partiya sistemi adlandırmağa başlayırlar. Lakin rus tarixçiləri bu konsepsiyanı dəstəkləmirlər.
Bununla belə, hesab olunur ki, siyasi proseslərə həqiqətən təsir göstərən real partiyalar ikinci sistemdə – yəni 1820-ci illərdə, daha dəqiq olsaq, 1824-cü ildə yaranmağa başlayır və onların meydana çıxması “Cekson demokratiyası” adlı mərhələ ilə bağlıdır.
Niyə, məhz, ikinci sistem real qəbul olunur? Çünki o, ümumilli idi. Həmin dövrdə iki partiya vardı: Ceksonun partiyası (demokratlar) və viqlər (ing: “Whigs” – britaniyalı liberalların qədim adı və 1780-ci ildə liberallar tərəfindən yaradılmış siyasi partiyanın adı). Demokratlar və viqlər gənc amerikan dövlətinin tərkibinə daxil olan bütün ştatlarda fəaliyyət göstərirdilər. Ancaq sözügedən partiyalar Vətəndaş müharibəsindən «sağ çıxmamışdılar».
Vətəndaş müharibəsinin gedişatında yeni proseslər başlayır, Demokratik partiya yenidən qurulur, eyni zamanda yeni bir partiya yaranır – Respublikaçılar partiyası. Ki, hazırda mövcud olan sistemin bünövrəsini də o qoyub. Yəni Demokratlar və Respublikaçılar partiyaları ABŞ-da XIX əsrin ortalarından fəaliyyət göstərir.
Burda qeyd olunan tarixlər – 20-ci illər, hazırda fəaliyyət göstərən sistemin meydana çıxması, əvvəlki partiyaların dağılıb yenilərinin yaranmasına təkan verən Vətəndaş müharibəsi – kifayət qədər aydındır.
Amerika tarixşünaslığının, kritik seçkilər və yenidən qruplaşma nəzəriyyəsinin məcrasında nəzərdən keçirdiyi növbəti mərhələlərdə hər şey həmişə bu qədər sadə olmur.
Əlbəttə, «demokratlar-respublikaçılar» sistemi də müasir deyildi və XIX əsrin, təxminən, sonlarına qədər mövcud olmuş, bizim üçün, sözün əsl mənasında, müasir olan sistem, məhz, həmin vaxt yaranmışdı.
«Demokratlar-respublikaçılar» sistemi niyə o qədər də müasir deyildi? Çünki faktiki olaraq elə alınmışdı ki, Respublikaçılar partiyası şimalda, Demokratik partiya isə cənubda fəaliyyət göstərirdi. Partiyaların heç birinin fəaliyyəti ümummilli miqyası əhatə etmirdi. Buna görə də, Vətəndaş müharibəsindən sonra meydana çıxan üçüncü ikipartiyalı sistemi də yalnız keçid forma kimi nəzərdə keçirə bilirik.
Hər iki partiya ümummilli miqyasda fəaliyyətə yalnız XIX əsrin 90-cı illərində başlayır və bu, artıq dördüncü partiya sistemidir. O, 1932-ci il böhranına – amerikan partiyalarının xarakteri yenidən dəyişənə qədər mövcud olub.
Mən yuxarıda kritik seçkilər nəzəriyyəsinin adını çəkdim. O, partiyaların yenidən qruplaşması, elektoratın davranışının və partiyaların özünün xarakterinin dəyişməsi ilə əlaqəlidir.
1932-ci il seçkiləri onunla nəticələndi ki, cənub partiyalarından Demokratik partiya və quldarların partiyası sadəcə ümumilli olmadı, həm də şəhər partiyasına, əhəmiyyətli dərəcədə mühacirlərin partiyasına və müasir partiyaya çevrildi. Yenicə gəlmiş amerikalı mühacirlərin əksəriyyəti (XX əsrin əvvəllərində belələri xüsusilə çox idi) ona səs vermişdi.
Eyni zamanda artıq əhəmiyyətli tranformasiyaya məruz qalmış Respublikaçılar partiyası da mühafizəkar statusu qazandı. Bu sistem, iqtisadi böhranın fonunda keçirilən 1932-ci il seçkilərinin nəticəsi olaraq yaranmışdı və məncə, bunun, partiyaların yenidən qruplaşması, kritik seçkilərlə bağlı olması təsadüfi deyildi.
Amerikan tarixşünaslığının dəyərləndirmələrinə görə, 1930-cu illərdə meydana çıxan ikipartiyalı sistem 1960-cı illərin sonlarına qədər mövcud olub. 60-cı illərin sonlarında əsasını Demokratik partiyanın təşkil etdiyi siyasi koalisiya dağılıb. Həmin vaxtdan etibarən çoxsaylı diskussiyalar aparılır: 1968-ci ildən sonra nə baş verdi? Təkrar qruplaşma gedirmi? Bu proses xaraktercə yeni partiyaların yaranması ilə nəticələnə bilərmi, yoxsa sistem öz fəaliyyətini bir qədər şəklinidəyişmiş formada davam etdirir?
Bəzi araşdırmaçılar təkrar qruplaşmanın baş verdiyi və Respublikaçılar partiyasının başçılığı ilə mühafizəkar güclərin ön plana çıxdığı fikrini dəstəkləyir. Amerikalı tarixçilərin digər hissəsi isə hesab edir ki, əslində köhnə koalisiyaların dağılması baş verib, lakin bu proses hələlik yeni siyasi partiyaların formalaşmasına gətirib çıxarmayıb.
Beləliklə, biz amerikan partiyalarının daima transformasiya keçdiyini görürük.
Birləşmiş Ştatlarda gedən müasir proseslər həm elektoratdakı, həm də siyasi partiyalarda tətbiq olunan mexanizmlərdəki dərin transformasiyalarla əlaqəlidir. Hər iki partiya modernləşməyə çalışır. Məsələn, 1970-ci illərin əvvəllərində respublikaçıların və demokratların bir sıra partiya islahatları aparması modernizasiya istəyi ilə bağlı idi.
Demokratlar apardıqları islahatlarla ilkin seçkiləri məcburi etmişdilər. XX əsrin əvvəllərində partiya liderlərinin seçilməsi sistemi qismən yerlərdə (seçiçilərin özləri tərəfindən keçirilən ilkin seçkilər) keçirilir, qismən də partiya liderləri tərəfindən təyin olunurdu və vacib sayılmırdı, sadəcə az sayda ştatlarda mövcud idi. Amma 1970-ci illərin başlanğıcından etibarən ilkin seçkilər (primaries) hər iki partiya üçün məcburidir və bütün ştatlarda keçirilir. Bu, modernləşmə istiqamətində aparılan islahatlardan biri idi.
Digər islahatlar isə təşkilati məqamlara aid idi: seçicinin təşviq edilməsi, elektron məlumat bazasının yaradılması, məlumatın elektron göndərilməsi sistemlərinin hazırlanması. O cümlədən maliyyələşdirmə ilə bağlı islahatlar da aparılırdı.
Siyasi partiyaların maliyyələşdirilməsi məsələsinə hər zaman ciddi yanaşılıb. Və bu məsələ Birləşmiş Ştatlarda da kifayət qədər aktualdır, çünki ölkə çox böyükdür, seçki kampaniyası böyük pullar tələb edir və seçki kampaniyasının necə maliyyələşdirilməsi sualı ortaya çıxır. Çoxları deyirlər ki, amerikan seçki kampaniyaları çoxmilyardlıq biznesə çevrilib: əgər əlində bir neçə milyard yoxdursa, Birləşmiş Ştatların prezidentliyinə öz namizədliyini irəli sürməyi heç ağlına da gətirmə.
Əslində, bunda həqiqət payı var, çünki hazırda seçki kampaniyaları, demək olar ki, il yarım-iki ilə qədər uzanır. Bütün bunlar ştatın, demək olar ki, iki il təmin olunmasını tələb edir, bu isə böyük miqdarda vəsait deməkdir. Reklam kampaniyaları çox bahadır, televiziya vaxtı çox bahadır, cürbəcür bukletlərin və başqa çap materiallarının buraxılması, mətbuatda məqalələrin verilməsi çox bahadır. Bu səbəbdən də maliyyələşdirməyə, o cümlədən ayrıca hər insanın bu və ya digər namizədin seçki kampaniyasını maliyyələşdirməsinə müxtəlif növ məhdudiyyətlər qoyulub.
Təbii ki, maliyyə yeganə problem deyil. Hətta bu problemin üstündən keçmək də olar. Mən maliyyələşdirmə mövzusuna toxundum, çünki o, hazırda amerikalıların şərti olaraq «partiyaların böhranı» adlandırdığı məsələ ilə əlaqəlidir.
Niyə böhran? Çünki partiyaların rolu zəifləyir: özlərini ya demokrat, ya da respublikaçı hesab edən seçicilərin sayı daima azalır və özünü müstəqil hesab edən seçicilərin sayı artır. Hazırda elektorat faktiki olaraq üç hissəyə bölünüb. Buna görə də siyasi partiyaların maliyyələşdirilməsindən danışanda bunu siyasi partiyaların böhranı ilə əlaqələndirirlər. Maliyyələşdirməyə məhdudiyyətlər qoyulduğundan «siyasi fəaliyyət komitələri»nin rolu artmağa başlayır. Bu komitələr partiyalara aidiyyatı olmayan, ancaq siyasi həyatda iştirak edən müxtəlif cərəyanlar, hərəkatlar tərəfindən yaradılır. Siyasi fəaliyyət komitələri istədikləri qədər vəsait toplaya bilər. Onu siyasi partiyalara birbaşa verə bilməz, amma siyasi partiyaların əvəzinə müəyyən işlər apara və məsrəfləri ödəyə bilər.
Nəticədə siyasi partiyalar elə bir mühitə düşüb ki, orda siyasi fəaliyyət komitələri onların bilavasitə rəqibinə çevrilməyə başlayır. Və komitələr, müxtəlif ictimai cərəyanlar, təşkilatlar tərəfindən açıq rəqabət, bu və ya digər partiyanın tərəfdarlarının daima azalmazı, təbii ki, ikipartiyalı sistemin gələcəyini sual atında qoyur.
Ancaq hələlik heç kim nə seçkilərin təşkili, nə də namizədlərin irəli sürülməsi ilə bağlı başqa mexanizm tapmayıb. Bunların hamısını siyasi partiyalar həyata keçirir və bu mənada onları əvəz edə biləcək heç nə yoxdur.
Lakin bir çox araşdırmaçılar, onların rolunun zəiflədiyini aşkar görürlər. Hərçənd indi hansısa nəticələr çıxarmaq hələ çox tezdir, çünki bu proseslər onilliklər tələb edir və yeri gəlmişkən, artıq təkcə amerikan partiyalarına yox, Avropanın partiyalarına da toxunur.
Yuriy Roqulyev
Tarix elmləri namizədi, dosent, MDU-da Franklin Ruzvelt adına ABŞ-ın Tədqiqi Fondunun direktoru
Postnauka
