10 yaşlı qızcığazın dəhşətli qətli son bir neçə gündür ölkə gündəmindədir. Müşahidə etdiyim qədərilə insanların əksəriyyətinin fokus nöqtəsi qatilin tapılıb cəzalandırılmasıdır. Qatilin tapılması bir neçə gün sonra prezidentin nəzarətinə götürüldü və nə təsadüfdürsə, ertəsi gün şübhəlinin saxlanıldığı xəbərləri yayıldı. Bu yazıda məhz prezident və hakim dairələr tərəfindən necə manipulyasiya olunduğumuz haqda qənaətimi bölüşəcəm.
Bir neçə ay ərzində artıq 2-ci azyaşlı cinayəti ölkə gündəmini zəbt edir. İlki Elina Hacıyeva idi, ikincisi də Nərmin Quliyeva. Bu cinayətlər hər nə qədər fərqli olsa da, kökü eyni yerə dayanır. Lakin cəmiyyət elə məharətlə manipulyasiya olunur ki, hətta tənqidi düşüncə qabiliyyəti yüksək olan kəslər, aktivistlər də bu oyunun parçasına çevrilir. E.Hacıyeva cinayəti detallı araşdırılmadı, “bullying” səbəbi ilə şablon intihar hadisəsi kimi saytlardan tirajlandı və beləcə insanlar xəbər saytlarının yazdığı səbəbin üzərindən mühakimələrə, ittihamlara başladılar. Ağla ilk gələn, daha doğrusu, ilk hədəf göstərilən direktor oldu. Hamı bir ağızdan məhkəmədən direktorun cəzalandırılmasını istədi. Lakin nə dövlət, nə də biz “bullying”in kökündə nələr yatdığını, doğrudanmı sadəcə “bullying” ucbatından cana qəsd edildiyini, intihara səbəb olan başqa amillərin olub-olmadığını, “bullying”in necə, niyə, kimlər tərəfindən edildiyini, bu davranışın kimlər tərəfindən aradan qaldırılmasının mümkünlüyünü kifayət qədər sorğulamadıq və yaxşı araşdırılmasını tələb etmədik.
Nərminin dəhşətli şəkildə öldürülməsi xəbəri yayılanda da bir ağızdan cinayətkarın tapılmasını və ən ağır cəzaya məhkum edilməsini tələb etdik. Hətta 50.000 imza yığıb qatilin edam olunmasını istədik. Məsələnin necə qabardığını görən Zakir Qaralov prezidentin məsələni nəzarətə götürdüyünü dedi və üstündən bir gün keçən kimi xəbər saytları cinayətkarın tapıldığını yazdı.
Prezident məsələləri nəzarətə götürən kimi problemlərin həllini tapmasına öyrəncəliyik. Prezident sadəcə hansısa sosial qrupa mənzillər paylayanda, kimlərinsə borcunu siləndə, kiməsə nə isə hədiyyə edəndə yox, cinayət istintaqını nəzarətə götürəndə də insanlarımızın bir qismi, hətta tərəfsiz qalmalı olan jurnalistlər bu addımlar qarşısında özlərini itirir; tərif və yaltaqlığın dozasını qaldırırlar.
Bir problem yaşanan kimi İlham Əliyevə, Mehriban Əliyevaya, hətta Leyla Əliyevaya müraciət etmək, kömək istəmək də artıq bu ölkədə problemlərin yeganə mümkün həlli kimi qavranılır. Kömək xahişlərinə, yalvarışlarına müsbət cavab veriləndə isə minnət duyğusu üstümüzə çökür, ya da ən azından hamımızdan minnət altında əzilməyimiz gözlənilir. Axı niyə belə olur? Prezident tərəfindən verilən evlərin, hədiyyələrin dövlət büdcəsindən olduğunu bilmirmi insanlar? Demokratik dəyərlərlə yaşayan cəmiyyətdə prezidentin mal-mülk paylamasına nə ehtiyac var, yaxud belə bir hal baş versə vətəndaş soruşmazmı: “sən bizim büdcəmizlə nə ixtiyarla şəxsi malın kimi rəftar edirsən?” İnsanlar bu gün bu sualı verə bilmir, çünki “bandotelin podvalında” işgəncə görüb, sonra işgəncə izlərinin itirilməsi üçün günlərlə sutkalıq həbsdə saxlanılmaq istəmir.
Cinayət işlərinin prezident tərəfindən nəzarətə götürülməsi isə bir başqa aləmdir. Məgər onda daha intensiv, keyfiyyətli iş gedir? Əgər prezident nəzarəti ilə məsələ bir günə dərhal aydınlığa qovuşursa, deməli cəldlik və operativlik üçün lazım olan şey məhz prezidentin nəzarətidir. Məyər polis, DTX, prokurorluq və digər hüquq-mühafizə qurumları gücünü sadəcə prezident istəyəndə səfərbər edir? Şahlıq deyilsə, demokratik proseduraların işlədiyi cəmiyyətdirsə o zaman polis də, qanun da, idarəedici orqanlar da, prezident də, DTX da, prokurorluq da vətəndaşın təhlükəsizliyini təmin etmək üçündür. Əgər bu gün prezidentin nəzarəti vətəndaşın çağırışından daha effektli olursa deməli, bu, demokratiya deyil.
Cinayətkarın tapılmasını tələb etmək, cinayət zəncirində son halqadan yapışmaqdır. Eynən Elina cinayətində direktordan yapışmaq kimi. Bu gün prezidentin nəzarətə götürməsinə sevinmək də son halqadır. Fərz edək ki, əsl cinayətkar yaxalandı, ən ağır cəzanı aldı, bəs sonra? Ondan sonra ölkədə cinayətlər azalacaq? Dəhşətli qətl fantaziyaları quranlar, təcavüzcülər, şiddət göstərənlər və s. azalacaq?
Bir nəfərin tutulması digər cinayətkarlara görk olmayacaq. Bu cinayətlərin qaynağını sorğulamalıyıq. Qaynaq, mənə görə, sosial institutların fəaliyyət göstərməməsi, təkmilləşdirilməməsidir. Təhsil, ailə, məhkəmə, səhiyyə, media hər biri sosial institutdur. Bizdə hansı sağlam işləyir? Hansı institut öhdəsinə düşəni layiqli icra edir? Bunların yaxşı işləməsini təmin etmək hakimiyyətin borcudur. Əgər o hakimiyyət iqtidardan təşkil olunubsa, deməli, prezidentin borcudur. Əgər təhsil, səhiyyə sistemlərində keyfiyyəti ölçmək üçün araşdırmalar aparılmırsa, tələbələr, xəstələr keyfiyyətdən şikayətçidirsə, TV-lər yalnız iqtidaryönümlülərə qucaq açırsa, senzura varsa, vətəndaş cəmiyyəti, müxalif cameə TV-lərə buraxılmırsa, məhkəmələr azad deyilsə və buna görə də obyektiv qərar verə bilmirlərsə, korrupsiya baş alıb gedirsə, polislər şiddətə göz yumurlarsa, göz yummaqla yetinməyib arada özləri də şiddət göstərirlərsə və vətəndaşın onları şikayət etmək, sona qədər şikayətinin arxasında dayanmaq şansı yoxdursa, deməli bu məkanda bolluca potensial cinayətkar yetişir.
Ölkədə kişilər tərəfindən qətl edilən qadınların sayı günü-gündən artır. Belə bir dövrdə təxminən bir ay əvvəl prezident BDU-dakı çıxışında “Biz ənənəvi dəyərlər üzərində dövlət qururuq, böyük-kiçik var. Bunu biz qorumalıyıq, gənclər də məni eşitsinlər, daim böyük-kiçik məsələsinə fikir versinlər. İndi bəzi ölkələrdə buna fikir verilmir. Qadınlarla kişilər arasında artıq fərq qoyulmur. Amma biz ənənəvi cəmiyyətdə yaşayırıq və yaşamalıyıq.” fikrlərini səsləndirdi. Bu fikrlərdə xeyli nöqsanlı məqam var:
1) “Biz ənənəvi dəyərlər üzərində dövlət qururuq”-dakı “biz” kimdir? Bu “biz” hansı statistikanın məhsuludur? Mən bu ölkənin vətəndaşı olaraq ənənəvi dəyərlər üzərində dövlət qurulmağının tərəfdarı deyiləm və mənim kimi minlərlə insan var. Çıxışında demokratik dövlət olduğumuzu bildirdiyi halda mən və mənim kimi düşünən insanların fikrini əhəmiyyətsiz hesab etmək, əldə statistika olmadan və ya mövcud statistikanı bölüşmə ehtiyacı hiss etmədən “biz” adına qərar vermək demokratiyaya zidd deyilmi? Ənənəvi dəyərlərə nələr aiddir? Prezident Bakı və bölgələrdə erkən nigah, qız qaçırtma, şiddət gördüyü halda ayrılmama, ta ki canı çıxana qədər dözmə kimi halların həmin ənənələrin tərkibinə daxil olduğundan xəbərsizdirmi?
2) “Daim böyük-kiçik məsələsinə fikir versinlər” deyəndə, görəsən, ailəsinə-böyüklərinə gücü çatmayıb, onların dedikləri ilə məcbur razılaşıb evləndirilən qızlardan (aralarında azyaşlılar da var), böyüklərinin icazəsi olmadığı üçün təhsilini vətəndə, yaxud başqa ölkədə davam etdirə bilməyən gənclərdən və s. xəbərsizdirmi?
3) “Qadınlarla kişilər arasında artıq fərq qoyulmur. Amma biz ənənəvi cəmiyyətdə yaşayırıq və yaşamalıyıq.” Nə kimi fərq qoyulmalıdır? Prezidentin fərq qoyulduğu üçün, qadın olduğu üçün qısqandığına görə qızını, arvadını, gəlinini oxumağa, işləməyə qoymayanlardan, oxumaq işləmək hüququnu tələb edəndə döyülənlərdən, Bakı kəndlərində qız olduğu üçün 4-5-ci sinfdən məktəbdən çıxarılıb evdə oturdulanlardan xəbəri yoxdurmu?
4) Ənənəvi cəmiyyətdə yaşamağımızı tələb etmək qadınların ölümündə passiv iştirakçı olmaq demək deyilmi?
Bunlar hələ bir abzasdan götürülmə 2-3 cümlənin təhlili idi, amma o 2-3 cümlə nə qədər problemlərimizdən, bu gün üçün aktual dərdlərimizdən xəbər verir. Prezidentin nitqi onun həm də siyasətinin yığcam ifadəsidir. O nitqdən də cinayətlərin, xüsusilə uşaq və qadın cinayətlərinin siyasi mahiyyəti ortaya çıxır. Nə vaxta qədər ki, TV-lərdə zaurların, xoşqədəmlərin jarqon, bayağılıq, şiddət, alçaltma dolu verilişləri olacaq; nə vaxta qədər ki, polis vətəndaşa yetəri qədər, layiqli xidmət etməyəcək, təhsil sistemimizdə akademik azadlıq olmayacaq, uşaqlar üçün normal əyləncə şəraiti, şiddət gördükləri zaman sığınacaq məkan, zəng edəcəkləri qaynar xətt, TV-dəki jurnalistlərin adekvat xəbər paylaşmaq imkanı olmayacaq, söz azadlığı “butulka” folkloru ilə susdurulacaq, o vaxta qədər də cinayətlər artacaq və onların siyasi mahiyyəti çılpaq görüləcək.
