Bu sətirlər Sean Rennerin “Underwater” musiqisinin sədaları altında yazılır. Matthias Weberin bu bəstəsi insana dərin kədər ötürür. Özümü faşistlərin işğalı altına düşən Avropa ölkəsində yaşayan yəhudi kimi hiss edirəm. Elə bil yaxınlarımı, dostlarımı gestapo aparıb və yaşamaq çox mənasızlaşıb. Əslində bütün bu duyğuları aşılayan “Der Trafikant” (“Tütünçü”) filmidir. “Underwater” da həmin bədii filmin soundtrektidir.
“Tütünçü” birbaşa ikinci dünya müharibəsi, nə də faşistlərin işğalından bəhs edən film deyil. Düzdür biz orada faşistlərin Avstriyaya soxulduğunu filmin ortalarından görürük və bu nüans filmdəki hadisələri daha qızğın məcraya daşıyır.
Belə ki, 2018-ci ildə çəkilən “Tütünçü” filmi əsas etibarı ilə Otto adlı tütünçünün dükanında işləyən 17 yaşlı Frans barədədir. 1938-ci il, Avstriyanın paytaxtı Vena şəhəri – Frans, yəhudi Ottonun dükanına işə düzəlir. Otto bir ayağını müharibədə itirmiş ortayaşlı mehriban kişidir. O, Fransa tütün və onun satışı barədə əsl ustad kimi dərs keçir, ona mənəvi ata kimi dəstək olmaqdan yorulmur.
Nikolaus Leytnerin rejissor işi olan bu filmdə Psixoanalizin banisi Ziqmund Freyd ikinci planda yer tutur. Etiraf edim ki, filmə sırf Freyd babaya görə baxmağa qərar vermişdim. Ruslar diqqət çəkmək üçün filmin adını “Мой друг Зигмунд Фрейд” yəni “Dostum Ziqmund Freyd” kimi tərcümə ediblər. Bu həqiqətən də uğurlu marketinq addımlarındandır. Əminəm ki, belə ad seçməsəydilər Avstriya filmi Rusiyada və MDB ölkələrində elə də böyük diqqət çəkməzdi. Qeyd edim ki, film Robert Seethalerin 2002-ci ildə yazdığı eyniadlı roman əsasında ekranlaşdırılıb.
Siqar həvəskarı Ziqmund Freyd tütün dükanına gələndə Fransla tanış olur. Freyd həmin mağazanın daimi müştərisidir. Ondan sonra Frans Freyddən sevgi ilə bağlı müxtəlif məsləhətlər alır. Çünki Frans estrada rəqqasəsi Aneşkaya aşiqdir və onun qəlbini fəth etmək üçün Freydin tövsiyələri gənc oğlana ümid verir.
“Tütünçü” filmi bütün əlamətlərinə görə melodram sayılır. Dramatiklik müharibənin qapı ağzında olması ilə, oradakı yəhudilərə qarşı olan təqiblərlə daha da artır. Faşist və bu sayaq totalitar, dağıdıcı siyasi təsirlərin olduğu ölkələrdəki insanların məhəbbətlərini də doya-doya yaşaya bilməmələri, siyasətin hətta qadın-kişi münasibətlərinə necə birbaşa təsirləri rejissor Leytnerin ən çox çatdırmaq istədiyi məsələlər sırasındadır.
Süjetdə az-maz psixoanaliz elementləri də yer alıb. Bunu Fransın gördüyü yuxularla görmək mümkündür. Freydin məsləhəti ilə gənc tütünçü öz yuxularını oyandığı andan vərəqə yazır və onları saxlayır. Sonra biz həmin vərəqlərin Frans tərəfindən dükanın şüşəsinə yapışdırıldığını görəcəyik.
Film Fransın suyun altında olan səhnəsi ilə başlayır. O, anası ilə Avstriyanın dağlıq yerlərində yaşayır. Elə ilk səhnədəki suyun altında, Fransın çimdiyi gölün dərinliyindəki hissələr, daha sonra onun yuxularında üzə çıxır. Gənc oğlan röyasında özünü tez-tez suyun diblərində görür. Bu ətrafdakı problemlərdən xilas olmaq istəyidir. Fransın su altındakı çoxsaylı yuxularının simvolik mənası ətrafdakı tufandan qorunmaq istəyi ilə əlaqəlidir.
Ağrılı və ağır günləri biz faşistlərin gəlişi ilə sezirik. Düzdür hələ ki, qan axıdıldığını görmürük, ancaq faşist Almaniyasının bayrağının hər yerdən asılması qanlı-qadalı günlərin uzaqda olmadığının əlamətlərindəndir. Açığı yerli əhali Hitlerin hakimiyyətinin gəlişini böyük simpatiya ilə qarşılayır və bir çoxları öz rəğbətini qollarına sarğı kimi bağladığı svastika ilə göstərməyə çalışır. Yəhudilərin vəziyyəti isə təbii ki, pisləşir.
Filmdə Freydin varlığı, Frans üçün verdiyi tövsiyələr, professorla tütünçünün dostluğu həm də izləyiciyə qəhrəmanın yeniyetmə bir oğlandan getdikcə təkamül edərək əsl kişiyə çevirilməsini göstərir. Həmçinin biz, gənc oğlanın gözü ilə məşhur psixiatrın varlığını, məziyyətlərini görə bilir və bu obraz vasitəsi ilə müəyyən fikirə gəlmiş oluruq. Freydi canlandıran aktyor Bruno Ganz, öz rolunun öhdəsindən olduqca məharətlə gəlib.(Yeri gəlmişkən Bruno Ganz 2004-cü ildə çəkilən “Der Untergang” filmində Adolf Hitleri canlandırıb.)
Freyd babanın çox yaxşı yumor hissi olub. Proffessor həm də davranışlarında kədərin əlamətlərin də daşıyıb. Ziddiyyətli, ağıllı şəxs olan Freyd bəşəriyyət üçün müdhiş elm olan Psixoanalizi miras qoyaraq gedib. Onunla qismən də olsa bağlı olan “Tütünçü” filmi çox açıq, maraqlı və alicənab duyğular aşılayan ekran əsəridir. Qarışıq emosiyalara hazır olanlar “Der Trafikant”ı izləyə bilər.
