Müasir dünyada hər gün oyanıb yeni bir xəstəlik və ona qarşı yeni bir müalicə haqqında xəbərlər oxuyuruq. Bu il quş qripindən ölməkdən qorxuruq, sonrakı il donuz qripindən qorunmağa çalışırıq, daha sonra Ebola ilə necə mübarizə aparacağımıza dair xəbərləri izləyirik. Bu məqalədə sizə dünya tarixində ən çox ölümə səbəb olan xəstəliklər haqqında danışacağam.
QİÇS
1980-ci illərdən adını tez-tez eşitməyə başladığımız QİÇS hələ də sağalmaz xəstəlik sayılır və bu günə qədər 30 milyondan çox insanın ölümünə səbəb olub. İlkin olaraq bu xəstəliyin daşıyıcılarının cinsəl yolla virusa yoluxan homoseksual kişilər və damara vurduqları iynələri ortaq istifadə edən narkotik istifadəçiləri olduğu düşünülsə də, sonralar Afrikadakı primatların da QİÇS daşıyıcı olduğu öyrənildi.
HİV virusu bədənin immun sisteminin çökməsinə səbəb olur, nəticədə bu xəstəlikdən əziyyət çəkən insan hətta çox sadə bir infeksiya ucbatından belə, həyatını itirə bilir. BMT-nin 2004-cü ilə aid hesabatına görə, 38 milyon insan HİV daşıyır, hər il 5 milyon insan bu virusa yoluxur və 3 milyon insan QİÇS-dən ölür. Əfsanəvi “Queen” qrupunun solisti Freddi Merkuri də bu xəstəliyin qurbanlarından biri idi. QİÇS- dünyada hələ də müalicəsi tapılmayan ən ölümcül xəstəliklərdən biridir.
Vəba
Ləqəbi “Qara ölüm” olan vəba da bəşər tarixindəki ən ölümcül xəstəliklərdən biridir. Tarix boyü bir neçə dəfə yayılaraq on milyonlarla insanın həyatına son qoyub. Orta əsrlərdə Çin və Orta Asiyada başlayan vəba, 1347-ci ildə Krımda bir ticarət məkanını mühasirəyə alan monqol ordusunun, vəbadan ölmüş insan cəsədlərini divarları dağıtmaq üçün istifadə olunan yaylı silahlar vasitəsilə şəhərə atması nəticəsində Avropaya da yayılmışdı. Deyilənlərə görə, 1347-1351-ci illərdə Avropada hər üç adamdan biri bu xəstəlikdən ölmüşdü. Xəstəlik Orta Şərq, Hindistan və Çin də daxil olmaqla, təxminən, 75 milyon insanın ölümü ilə nəticələnmişdi. XIX əsrdə vəba, Çində, təqribən, 10 milyon insanı məhv etmiş, XVII əsrdə isə Böyük Britaniyada əhalinin 15% azalmasına səbəb olmuşdu.
Vəba epidemiyası son 200 ildə 7 dəfə geniş şəkildə dünyaya yayılaraq milyonlarla insanın məhvinə səbəb olub. İlk üç vəba epidemiyası 1817-1862-ci illərdə fasilələrlə baş verib və bütövlükdə 15 milyon insanın həyatına son qoyub. Növbəti üç epidemiya isə 1860-1917-ci illərdə yayılaraq 23 milyon insanın ölümü ilə nəticələnib. 1961-ci ilə baş verən son vəba pandemiyasının qarışısı tez alındığına görə, daha az insan aparmışdı.
Digər bir çox pandemiyalar kimi, bu pandemiya da müharibələr, vətəndaş iğtişaşları və ya təbii fəlakətlərdən sonra şəhərlərin yerlə-yeksan olması, su və qida təchizatının Vibrio virusu ilə çirklənməsi nəticəsində baş verirdi. XIX əsrdə yaşamış, müasir anesteziyanın, tibbi gigiyenanın banilərindən olan alim Con Snou (bəli, düz oxudunuz, Şimalın kralı olmazdan qabaq alimlik edirmiş) bu xəstəliyi dərindən araşdıraraq kökünün çirkli sulardan qaynaqlandığını ortaya çıxarmışdı. Xüsusilə, insanların sıx yaşadığı şərait və keyfiyyətsiz kanalizasiya xəstəlik üçün münbit şərait yaradırdı.
Qrip epidemiyaları
Qrip, çox qədim kökə malik olan bir xəstəlikdir. Hələ 2500 il əvvəl Hippokrat öz kitabında qripi “yoluxucu öskürək epidemiyası” kimi təsvir edirdi. Tarixə məlum olan ilk qrip epidemiyası 1580-ci ildə Asiya qitəsində başlamış, əvvəlcə Afrika qitəsinə, sonra Avropaya, oradan da Amerikaya yayılmışdı. Epidemiyanın təsirinə məruz qalan ərazilərdəki insanların 90%-i bu xəstəliyə yoluxurdu və ölüm nisbəti çox yüksək idi.
Qrip – tarix boyu dəfələrlə geniş və öldürücü şəkildə yayılıb. Bunlardan ən dəhşətliləri aşağıdakılardır:
Rus Qripi: 1889-1890-cu illərdə Rusiyada yayılmış və təqribən, 1 000 000 insanın ölümünə səbəb olmuşdu.
Asiya qripi: 1956-cı ilin sonlarında Çinin Guizhou bölgəsində meydana gəlmiş, daha sonra Sinqapur, Honq Konq və ABŞ-a yayılmışdı. Bəzi tədqiqatçılar bu qripin insana vəhşi ördəklərdən keçdiyini və mutasiya etdiyini söyləyirlər. Bu xəstəlik 2 000 000 insanın əcəli olmuşdu.
“İspan atəşi” (ispan qripi): 1918-1920 ci illərdə “İspan atəşi” dünyanı ağuşuna almış və həmin dövrdə bitməkdə olan I Dünya Müharibəsindən daha çox insanın həyatına son qoymuşdu. Təqribən, 18 ay ərzində 100 milyona qədər insanın, yəni dünya əhalisinin 5%-nin ölümünə səbəb olmuşdu. Hazırkı qrip epidemiyası yoluxan hər 10 min insandan biri ölür, ispan qripində isə bu nisbətin 20%-ə çatdığı təxmin edilirdi. İspan qripi yayıldığı ilk 25 həftədə 25 milyon insanın ölümü nəticələnmişdi. Müqayisə üçün deyim ki, 25 milyon ölümə QİÇS 25 ildə “nail olub”. Virus ilk dəfə 11 Mart 1918-ci ildə ABŞ-ın Nyu-Mexiko əyalətində təsbit edilmiş, 1918-ci ilin sentyabr-noyabr aylarında zirvə nöqtəsinə çatmış və Türkiyə daxil bütün dünya ölkələrinə təsir etmişdi. Hətta deyilənə görə, Mustafa Kamal Atatürk də bu xəstəliyə yoluxmuş, amma sağalmağı bacarmışdı.
Xəstəliyin “İspan atəşi” adlandırılmasının səbəbi heç də İspaniyada yaranması deyildi. Hərbi senzura ucbatından I Dünya Müharibəsində iştirak edən Avropa ölkələrinin mətbuatına epidemiya ilə bağlı heç nə yazılmasına icazə verilmirdi. İspaniya isə müharibədə iştirak etmədiyi üçün orda belə senzura yox idi və nəticədə xəstəlik haqqında dünyaya məlumat verən, məhz, İspaniya mətbuatı olmuşdu. Buna görə də, xəstəlik tarixə “İspan atəşi” dı ilə düşüb.
Suçiçəyi
Hazırda aramızda bu xəstəliyə yoluxan bir tanışımız olanda, adətən, ona verdiyimiz ən “dəhşətli” məsləhət “qaşıma haa, sonra izi qalacaq” olur. Halbuki suçiçəyi yüz illər boyu insan oğlunun ən böyük bəlalarından biri, yüzmilyonlarla insanı öldürən, bəzi şəhərlərdə həyatı tamamilə məhv edən bir epidemya idi. Bu xəstəlik XVII əsrdə hər il orta hesabla 400.000 insanın ölümünə səbəb olurdu. Eyni əsrdə təsbit edilən korluğun 70%-inin səbəbkarı da, məhz, suçiçəyi idi. Xəstəliyə yoluxan yetkinlərin 20-60%-i, uşaqların 80%-i həlak olurdu.
XX əsrdə isə əhali sayının da artımı ilə ölümlər ağlasığmaz miqyas almışdı. 1950-ci illərə qədər hər il 50 milyon insan bu xəstəliyə yoluxurdu. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, təkcə 1967-ci ildə 15 milyon insan bu xəstəliyə yoluxmuş, onlardan iki milyonu dünyasını dəyişmişdi.
XIX və XX əsrlərdə peyvəndlə bağlı tədqiqatlar və aparılan kampaniyalar sayəsində 1979-cu ilin dekabrında bu “insanlıq düşməninin” qarşısı tamamən alındı. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfndən elə uğurlu bir peyvənd kampaniyası həyata keçirildi ki, suçiçəyi bəşər tarixindən 100% silinən, məhv edilən yeganə xəstəlik oldu. Başqa sözlə, demək olar ki, virusun nəslini kəsdik və aktivləşməsi üçün fürsət buraxmadıq.
***
Əsrlərlə insanların qanına susamış ən dəhşətli xəstəliklər, epidemiyalar, məhz, tibbin, elmin inkişafı ilə durdurulub. Gigiyena qaydalarına əməl olunması, müxtəlif yeni dərmanlar, alimlərin onillərlə tədqiqat apararaq kəşf etdikləri peyvəndlər bu gün bizim bu xəstəliklərə tutulmamağımıza, tutulduğumuz zaman isə çox rahat şəkildə sağalmağımızın əsas səbəbidir. Buna görə də, son dövrlərdə Azərbaycanda bir qisim insanlar tərəfindən peyvəndlərə qarşı aparılan cahil, savadsız kampaniyalara fikir verməyin, övladlarınızın peyvənd edilməsinə xüsusi diqqət yetirin və uşaqlarınızı tərəddüd belə etmədən peyvənd elətdirin. Məşhur bir filosof dediyi kimi: “İnsanlar min illərlə vərəmi lənətlədilər, bir nəticə vermədi, çünki çarəsi peyvənd idi”.
