Ötən il Kann festivalında Qızıl Palma budağını almış Juliya Dyukornonun “Titan” filmi sırtıq feminizmin kino sənəti üzərində növbəti qələbəsidir. “Titan” kino sənəti nümunəsi yox, müasir Qərb liberalizminin maraqlarına cavab verən növbəti konyunktura məhsuludur.
Süjetə görə, atası tərəfindən sevgi görməyən Aleksiya (Aqata Russel) uşaqkən avtomobil qəzasına düşür və onun beyninə titan plastin qoyulur. Qəzadan sonra qızcığaz maşınları sevir, maşınla cinsi əlaqədən hamilə qalır, çoxlu qətllər törədir və hətta valdeynlərini öldürür. Finalda isə uşağını doğarkən həyatını itirir.
Filmin rejissoru Dyukorno 1983-cü ildə Parisdə doğulub. Onun tammetrajlı debütü “Çiy” də body horrordur (body horror janrında çəkilən filmlərdə bədən fiziki istsimar olunur, mutasiyaya məruz qalır və s.): burada qəhrəman vegeteriandan kannibala çevrilir.
Rejissorun üslubunu, yanaşmasını haqlı olaraq kanadalı rejissor Devid Kronenberqlə müqayisə edirlər. Çünki Kronenberqin də filmlərində ruh yox, epataj var, personajlar monstrdılar, bədənlər tranformasiyaya məruz qalır.
Dyukorno da onun yoluyla gedir və “Titan” filminin qələbəsi bir daha təsidqlədi ki, artıq bu gün nüfuzlu kinofestivallarda bədənin istismarına yönələn, onunla cürbəcür iyrənc eksperimentlər edən, aşağı keyfiyyətli horror estetikasında çəkilmiş filmlərin təntənəsi yaşanır. Prioritet ondan ibarətdir ki, qadın supergücünün, cinssizlik konsepsiyasının tərənnüm olunduğu, kişilərin motivsiz qətlə yetirildiyi, normallığa meydan oxuyan filmlər birincilik qazanmalıdır. Üstəlik, bu filmləri feminist rejissorlar çəkirlərsə, qələbə yüz faiz təmin olunub!
Freydizmə aludəçilik, hər faciənin, dramın, şəxsi uğursuzluğun arxasında freydist motiv axtarmaq müasir kino sənətini eybəcər hala gətirərək onu bəsitləşdirib. Bu mənada “Titan” da freydizmin banal yozumudur. Rejissor Aleksiyanın monstra çevrilməsinin, cinsi kimlik böhranının tək günahkarı qismində ona sevgi verməyən, diqqət göstərməyən atasını göstərir. Ancaq buna gətirən səbəbləri niyəsə araşdırmır, atanın qızına təzyiqini əks etdirən kadrlar, hər hansı vəziyyət əhvalatda yer almır. Aleksiyanın uşaqlığından yalnız bir fraqmentlə kifayətlənir: atasıyla maşında gedən qızcığaz onun əsəbləriylə oynayır, diqqətini yayındırır və nəticədə qəza baş verir.
Aleksiyanın uşaqlıq roluna seçilən balaca qızın fakturası nədənsə sosiopata, şeytana bənzədilib. Rejissor müsahibəsində deyir: “Aleksiya da uşaqlıqda mələk olmayıb, amma onun sosiopatlığının izahını vermirəm”. Yəqin ki, rejissor sevgisiz böyüyən, psixi krizis yaşayan fərdin insana, cəmiyyətə inamının qalmadığını, nəticədə meylini əşyalara saldığını göstərmək istəyib. Amma ideyasını əsaslandıra bilmir, çünki qəhrəmanın mənəvi, ruhi tərəfinə vurğular eləmir, seksual fetişizminə, fizikiliyə çox fokuslanır. Monstr personaja bəraət bədii və məntiqi baxımdan əsaslandırılmır, ideya-problematikanın mahiyyəti ona görə dumanlı qalır. Və nəticədə “Titan” müəllifin subyektiv, universal olmayan hekayəsi kimi ortaya çıxır.
“Titan” filmi eyni zamanda, qadın və kişi cinsi anlayışlarını lüğətlərdən silmək tendensiyasının arxasınca gedir, gender stereotiplərini qırmağa cəhd edir. Bir müsahibəsində Dyukorno Aleksiyanın uşağının kimdən olması sualına aqressiv cavab verir: “Bu, vacib deyil. Kişi, qadın, maşın – nəyə lazımdır bu determinizm? İstəmirəm ki, məni cinsim vasitəsilə müəyyənləşdirsinlər. Üstəlik, bu gün cins daima metamorfoza uğrayır. Mən rejissoram, qadın deyiləm”.
Maraqlıdır ki, bunu iddia edən rejissor filmində özünü təkzib edir. Aleksiya cinayətlərdən qaçmaq üçün saçını kəsir, kişi kimi geyinir, burnunu sındırır və özünü, övladı nə vaxtsa itkin düşmüş Vensan (Vensan Lindon) adlı adamın oğlu kimi qələmə verir. Və öz qadınlığını ələ verməmək üçün danışmır. Çünki səsi onun həqiqi mahiyyətini ələ verəcək, yəni insan cinsi kimliyindən qaça, ondan tam imtina edə bilmir, bioloji təbiəti buna imkan vermir.
Aleksiyanın yetkin kimliyi Dəccal obrazında təsvir olunur. Müəllif bunun üçün əlindən gələn hər şeyi edir. Aleksiya təkcə başqalarına işgəncə eləmir, özünə də əzab verir, bədənini dəlir, yırtır, qanadır, burnunu sındırır. Filmdə həddən artıq qan, iri planlarda bədənlə vəhşi rəftar var. “Titan” qəhərmanın insana nifrətindən çox, məhz rejissorun bəşər övladına, öz qadınlığına nifrətinin, faşist təfəkkürünün məhsuludur. Qadınlığa nifrət demişkən, həm “Titan”da, həm digər fransız rejissoru, Venesiyada 2021-ci ildə Qızıl Şir mükafatını alan Odri Divanın “Hadisə” filmində qadın qəhrəman vaginasına kəsici alətlərlə müdaxilə edərək, bətnindəki uşağı məhvə çalışır. Qadın rejissorlar personajların bu fəaliyyətinə xüsusi diqqət kəsilir, detallı göstərilən qanlı səhnələrə baxmaq mümkün deyil. Berqmanın “Pıçıltılar və qışqırtılar” (1972) filminin qəhrəmanlarından biri Karin də öz vaginasına şüşə parçasını soxur. Amma səhnə necə, hansı kontekstdə göstərilir? Vəziyyət Karinin mənəvi əzablarının, günahlarının və mühitin riyakarlığına etirazının ifadəsi kimi meydana çıxır, Berqman gərəksiz naturalizmə varmır, əhvalatı estetik duyumla dərin məna qazandıraraq qurur. Amma Divanın və Dyukornonun filmləri, ağıllı bir kinotənqdiçi demiş, tibb universitetinin tələbələri üçün dərs vəsaitidir, nəinki sənət.
Finalda Aleksiya doğur, onun maşından dünyaya gətirdiyi varlığın insan, yoxsa şeytan olduğu məlum deyil.
Qısacası, tamaşaçını estetik böhrana sövq edən “Titan” qəzəbli feminizmin sənəti təhqiretmə aktıdır.
