SSRİ-də repressiya və sürgünlərin son məntəqəsi olan düşərgə sistemi təkcə sənədli filmlərdə və kitablarda əks olunmayıb, bu sistem incəsənətdə də müəyyən bir yer tutur. Bəs düşərgə sistemi necə işləyirdi, ona nələr daxil idi, ora nəyin ucbatından düşmək və oradan nəyin sayəsində çıxmaq olurdu?
“QULAQ” (bu ifadə artıq çoxdan sovet repressiyasının simvollarından birinə çevrilib və bütün dillərdə olduğu kimi istifadə edilir-red) – Düşərgələr üzrə Baş İdarə – hansısa konkret düşərgənin, ya da həbsxananın adı deyil, SSRİ Daxili İşlər Xalq Komissarlığının (DİXK) XX əsrin 30-60-cı illəri arasında həbs və saxlanma məkanlarına rəhbərlik edən şöbəsinin abbreviaturasıdır. Sadə dillə desək, müasir Cəzaların İcrası üzrə Federal Xidmətin analoqudur. Ancaq QULAQ, mövcud olduğu müddətdə adi idarə olmaqdan çıxıb, hakimiyyətin özbaşınalığının rəmzinə çevrilmişdi.
QULAQ-IN TARİXİ
Hərçənd QULAQ sistem kimi işləməyə faktiki olaraq 30-cu illərdə başlamışdı, amma onun yaradılacağına dair işarələr xeyli əvvəl meydana çıxmışdı. Hələ 1919-cu ilin yazında icbari əmək üzrə düşərgələrin işini reqlamentləşdirən bir sənəd hazırlanmış və bununla da sistemin yaranmasının təməli qoyulmuşdu. Təxminən, eyni vaxtda sözügedən düşərgələrin əsas prinsipi ifadə olunmuşdu – “ziyanverici, arzuolunmaz elementlərin təcridi və onların məcburi yolla tərbiyələndirməsi və səmərəli əməyə cəlb olunması”..
Əslində, düşərgə sisteminin işindəki bu prinsip, QULAQ-ın divarları arxasında baş verənləri izah eləyir. İstənilən şəxsi, istənilən səbəbdən arzuolunmaz element elan etmək mümkün idi, çünki verilən tərif mahiyyət etibarilə hansısa əməli və ya cinayəti nəzərdə tutmur. Elə-belə, sadəcə mövcud olduğun üçün də “arzuolunmaz element”ə çevrilə bilirdin.
Əmək Düşərgələri İdarəsi 1930-cu ildə, bütün düşərgələri bir sistemdə birləşdirmək məqsədilə yaradılmışdı və bu, “cinayətkar-məhbusların əməyindən istifadə barədə” qanun sayəsində mümkün olmuşdu. 1940-cı ilə qədər sistemə artıq 50-dən çox islah-əmək düşərgəsi, 400-dən çox islah-əmək koloniyası və yeniyetmələrin saxlandığı 50 koloniya daxil idi.
İlk zamanlarda QULAQ təcridxana, fərqli fikir sahibləri ilə mübarizə aləti kimi meydana çıxmışdı, lakin tezliklə xalq təsərrüfatının, az qala, müstəqil sahəsinə çevrilmişdi, çünki islah naminə əmək son dərəcə uğurla işləyirdi. Onilliklər boyu uzaq rayonlarda ortaya çıxan sənaye problemlərini ucuz işçi qüvvəsi həll edirdi. Nəzərə alsaq ki, hətta ən ağır işlər belə, əsasən, əl əməyi ilə həyata keçirildi, onda burada söhbət milyonlarla işçinin əlindən gedir.
QULAQ sistemi coğrafi baxımdan kifayət qədər geniş idi, düşərgələr bütün ölkəboyu yayılmışdı, amma ekstremal hava şərtlərinə malik bölgələrdə – Sibirdə, Mərkəzi Asiyanın cənubunda üstünlük təşkil edirdi.
QULAQ-la, xüsusən də dustaqların sayı ilə bağlı məlumatlar uzun müddət məxfi saxlanılıb. Buna görə də, tarixçilər və digər ictimai xadimlər uzun müddət bu son dərəcə ciddi məsələ ilə bağlı ortaq məxrəcə gələ bilmirdilər. Üstəlik, arxiv materiallarının üstündən məxfilik statusu götürüləndən sonra məlum olmuşdu ki, bir çox faktlar və detallar ziddiyyətli xarakter daşıyır, hətta bir-birini təkzib edir.
Şahidlərin – keçmiş məhbusların, onların ailə üzvlərinin – ifadələri yeni-yeni cavabsız suallar yaradır və ağılları daha da qarışdırırdı. Yalnız bir şeyi nisbətən dəqiq demək mümkündür: 1934-cü ildən 1956-cı ilə qədər QULAQ-da 16-28 milyon arası insan olub.
DÜŞƏRGƏ SİSTEMİ
Vətəndaşları şövqlə yeni dəyərlərlə yaşayacaq dövlət quran Sovetlər ölkəsi ən yaxın zamanda cinayətkarlığın kökünü kəsməyi, ya da, ən azından, sözügedən göstəriciləri minimuma endirməyi planlayırdı. Amma hər şey tamamilə əksinə olmuşdu. Həyatın adətolunmuş ritminin pozulması, gənclər üzərində (xüsusən də, böyük şəhərlərə köçənlərə) patriarxal nəzarətin yoxluğu, çoxlarının, istədiyini etmək kimi anladığı inqilab, əllərdəki silahlar cinayətkarlığın ciddi artımına təkan vermişdi. Bunda 1917-ci ildə dövlət nəzarət sisteminin dağılması və həbsxanaların mühafizəsiz qalması da böyük rol oynamışdı. O vaxt, demək olar ki, nəzarət altında saxlanılan hər kəs azadlığa çıxmışdı. Üstəlik, indi əsl cinayətkarlardan əlavə “islah edilməsi lazım gələnlər” də vardı. Onlara burjuaziyanın nümayəndələri – mülkədarlar, qolçomaqlar, fabrikantlar aid idi. Şimaldakı xüsusi təyinatlı düşərgələr belə “yararsız elementlər”lə dolmağa başlamışdı, odur ki, Solovetski arxipelaqında buna bənzər bir şey yaradıldı. Həmin o Solovkiyə hələ çar Rusiyası zamanında da dustaqlar göndərilirdi.
Beləliklə, QULAQ rəsmi şəkildə fəaliyyət göstərməyə başlayanda islah-əmək düşərgələri sistemi artıq formalaşdırılmışdı və işləyirdi. Həmin ana qədər Solovetski ən nəhəng düşərgəyə çevrilmişdi. Əvvəllər burada böyük kişi monastırı yerləşirdi. İndi o yer özünəməxsus sınaq poliqonu idi – dustaqların əməyi ilk dəfə orada kütləvi və çox geniş şəkildə istifadə edilməyə başlamışdı.
Ağ dəniz adalarının soyuq iqlimində dustaqlar meşə qırır, yollar tikir, bataqlıqları qurudur, özləri isə soyuq və nəm baraklarda yaşayırdılar. İlk vaxtlar saxlanma rejimi nisbətən mülayim olsa da, 30-cu illərə doğru hər şey dəyişmişdi. Artıq əmək islah naminə deyil, cəza kimi istifadə olunurdu. Dustaqlar qağayıları saymağa, bir çaydan o birinə su daşımağa, şaxtada “Beynəlmiləl” oxumağa məcbur edilirdilər.
30-cu illərdə xüsusi təyinatlı düşərgələr (XTD) ləğv olunsa da, onlar göstərdilər ki, katorqa əməyi həddindən artıq effektivdir və bu təcrübəni digər düşərgələrə yaymaq lazımdır. Sonralar monastır restavrasiya edilmişdi və indiyə qədər mövcuddur. Lakin artıq o, təkcə memarlıq və pravoslav abidəsi yox, həm də sözügedən tarixi hadisələrin şahididir.
İNSANLAR QULAQ DÜŞƏRGƏLƏRİNƏ NECƏ DÜŞÜRDÜLƏR?
Artıq hamıya bəllidir ki, QULAQ-a düşməkdən ötrü residivist-cinayətkar olmaq o qədər də vacib deyildi. Düşərgələrdəki dustaqların kifayət qədər böyük hissəsini “siyasi” və ya RSFSR CM-nin 58-ci maddəsi ilə həbs olunanlar təşkil edirdi.
Vətənə xəyanət – həm ən ağır, həm də ən çox tətbiq edilən maddələrdən biri idi, hər kəs istənilən şeyə görə vətən xaini elan edilə bilərdi. Bu maddəyə düşmək üçün hərdən yüksək çinli həmsöhbəti təhqir etmək belə yetirdi. Təsbitin konkret ifadə olunmaması heç nəyə görə də bu maddə ilə həbs etməyə imkan verirdi.
Qanun xarici dövlətlərlə təmasları da qadağan edirdi, bu bəndlə düşərgəyə düşmək üçün əcnəbi vətəndaşla kəlmə kəsmək kifayət idi.
Beynəlxalq burjuaziyaya yardım – həddindən artıq dumanlı ittihamdır, amma elə buna görə də geniş tətbiq olunurdu. Bu bəndə düşmək üçün xaricə məktub yazmaq, ya da oradan məktub almaq bəs eləyirdi.
Casusluqda ittiham olunmaq da o qədər çətin deyildi: lazımsız maraq, hətta təyinatına görə istifadə olunan fotoaparat yetərdi.
Sovetin özünəməxsus “yeniliklər”indən biri də təxribatçılıq ittihamı idi. Bu tip ziyanvericilərə həyati-vacib elan olunmuş sistemlərə – su, istilik təchizatı, nəqliyyat, rabitə – zərər vuranlar aid edilirdi. Məsələn, avadanlığın nasazlığı ucbatından istiliyi gec buraxmağa məcbur qalmış ocaqxana işçisi belə, ziyanvericilərə aid edilə bilərdi.
Siyasi çalarlı lətifələrin həvəskarları üçün də ayrıca maddə hazırlanmışdı, bu dəfə “təbliğat və təşviqata görə”. Özü də, bu maddə ilə təkcə lətifəni danışan yox, dinləyən də cəzalandırılırdı. Əlbəttə, əgər dinləyici donos yazıb “təhlükəli cinayətkarı” şəxsən ifşa etmirdisə.
Əgər zavod fəhləsi zay məhsul normasını keçirdisə – bunun hansı səbəbdən, məsələn, xammal korlanmış olduğuna görə, baş verdiyi vacib deyildi – onu rahatca əksinqilabi sabotajda ittiham edə bilərdilər. Hətta qəzetlərdə redaktə və korrektə səhvləri də bu maddəyə aid edilirdi.
Müasir dövrdə bu tip məhdudiyyətlər əksəriyyətimizə vəhşilik, insanlığa qarşı cinayət təsiri bağışlayır, amma anlamaq lazımdır ki, həmin illərdə ölkə dəyişikliklər dövrünü yaşayırdı və ideoloji düşmənlər, təxribatçı siyasət yürütməyə hazır olanlar kifayət qədər çox idi. O başqa məsələdir ki, bu halda cəza sistemi necə işləyirdi və günahsız insanları həbs etmək niyə bu qədər asan idi? Siyasi rəhbərliyin bundan xəbəri vardımı? Təbii ki, vardı. Ancaq günahsızları həbs etmək günahkarların arasından günahsızları seçməkdən daha rahat idi.
Tez-tez müasirlərimiz həmin illərdə Sovet İttifaqında yaşamış, doğulmuş vətəndaşları donos yazmaqda, xəbərçilikdə, böhtan atmaqda ittiham edirlər. Halbuki gizlilik tərəfdarları olanlar üçün özəl “məlumat verməmək” maddəsi mövcud idi. Əgər adam, məsələn, qonşunun bir-iki qəbahəti olduğunu bilirdisə və lazımi yerlərə zəng vurmurdusa, gec-tez qara maşınlar gəlib onların ikisini də aparırdı.
Sadalanan bəndlərə düşən hər kəs “siyasi” adlanırdı. Onlar, hətta məhkumluq müddəti bitəndən sonra da böyük şəhərlərə 100 kilometrdən yaxın məsafədə yaşaya bilmirdilər. “101-ci kilometr” ifadəsi də burdan yaranıb.
DUSTAQ HƏYATININ ÖZƏLLİKLƏRİ VƏ MƏİŞƏT
Düşərgənin məhkumluq, islah və tərbiyə məkanı olduğunu nəzərə alsaq, oradakı şərtlər də, yumşaq desək, sanatoriya şərtləri deyildi. Onlar düşərgənin yerindən və rəhbərliyindən asılı olaraq əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilirdi, amma bəzi qaydalar hamı üçün ümumi idi. Məsələn, 2000 kalorilik ərzaq payı, əlbəttə, dəhşətli dərəcədə az deyildi, ancaq yetərli də deyildi, xüsusən də, hər gün ağır fikizi əməklə məşğul olan kişilər üçün.
Üstəlik, düşərgələrin əksəriyyəti ekstremal soyuq temperatura malik bölgələrdə yerləşirdi, baraklar isə yaxşı qızdırılmır, dustaqların geyimləri yetərincə qalın olmurdu. Bütün bunların fonunda soyuqdəymədən yaranan xəstəliklər və ölüm sayının yüksək olması adi hal idi.
Düşərgə sistemində dustaqlar üç növ rejimə bölünürdülər. Ağır rejim statusu ilə məhkum olunanlar (xüsusi təhlükəli cinayətkarlar, o cümlədən siyasi cinayətkarlar) son dərəcə ciddi qorunurdular. Amma onlar belə, katorqa əməyindən qurtula bilmirdilər. Əksinə, onları ən ağır, ən çətin işlərə cəlb edirdilər.
Qarət və ona bərabər cinayətlərə görə həbs olunanlar gücləndirilmiş rejimdə yatırdılar. Onlar həmişə mühafizə altında olurdular və daimi əsaslarla işləyirdilər. Bir də ümumi rejimli olanlar vardı ki, onların nəzarətçilərə ehtiyacları olmurdu, düşərgə sistemində ən aşağı dərəcəli təsərrüfat və inzibati vəzifələrdə çalışırdılar.
QULAQ-ın yaradılmasından beş il sonra ora yeniyetmələri, hətta 12 yaşlı uşaqları da göndərməyə başladılar. 16 yaşlarına çatanda onları azyaşlı cinayətkarlar üçün xüsusi zonalara yollayırdılar. Belə düşərgələrdə tərbiyə sistemi yox idi, azyaşlı halda zona düşənlərin əksəriyyəti sonralar normal həyata qayıda bilmirdi.
İSLAH, YOXSA İQTİSADİ RESURS?
Baxmayaraq ki, düşərgə dustaqlarının əməyi onların islahı üçün istifadə edilirdi, partiya dustaq əməyinin iqtisadi baxımdan vacib olduğu faktını gizlətmirdi. Lakin bu, məhbusların öz əməllərinə görə cəmiyyətə və partiyaya ödəməli olduqları bədəlin cüzi hissəsi kimi təqdim olunurdu. Düzdür, katorqalıların əməyini böyük nəticələr verən yüksək keyfiyyətli iş adlandırmaq mümkün deyildi. Ancaq məqsəd vasitəyə bəraət qazandırırdı. Düşərgə məhbuslarının ucuz əməyi sayəsində əhəmiyyətli rola malik böyük obyektlər inşa edilirdi. Hətta belə obyektlərin arasında, məsələn, Vorkuta, Naxodka, Uxta kimi bütöv şəhərlər də var. Dustaqlar tez-tez dəmir yolları da salırdılar. “Peçerskaya” və “Transportnaya” magistralları, Rıbinski, Ust-Kamenoqorsk hidroelektrik stansiyaları onların əlləri ilə tikilib. Mədənlərdə, metallurgiya sənayesi müəssisələrində, meşəkəsmə də, yol tikintisi və bir çox başqa sahələrdə də dustaq əməyindən istifadə olunurdu. O cümlədən dustaqlar kənd təsərrüfatı işlərinə, özü də daimi əsaslarla cəlb edilirdilər.
Düşərgələrdə ölüm sayının yüksək olmasına baxmayaraq, işçi çatışmazlığı yox idi, çünki “islah olunmalı” olanların sayları azalmırdı. İndiki zamandan baxanda bütün bunlar qeyri-insani təsir bağışlayır, amma Amerikada da, təxminən, eyni şey baş verirdi. Orada da şəhərlərin infrastrukturunun qurulmasında iştirak edən milyonlarla insan bir tikə çörək qarşılığında işləyirdi.
Düşərgədə həddindən artıq sərt nizam-intizam vardı, onları pozan dustaq əlində olan cüzi şeylərdən də məhrum edilirdi. Onu daha soyuq baraka, ya da daha arzuolunmaz qonşuların yanına köçürə, doğmaları ilə yazışmaları yasaqlaya, təcridxanaya sala bilərdilər. Hərçənd yaxşı davranış müqabilində də bir qədər yüngül işə keçmək, görüşə icazə almaq, hətta mükafatlandırmaq da mümkün idi.
Yeri gəlmişkən, 1949-cu ildən sonra məhkumlara əmək haqqı ödənilməyə başlanmışdı. Yeni qayda ilk vaxtlar yalnız bir neçə düşərgədə tətbiq olunurdu, sonralar isə hər yerdə həyata keçirildi. Təbii ki, dustaq düşərgədə həmin pullardan istifadə edə bilmirdi. Ancaq onu yığa, ya da ailəsinə göndərə bilərdi.
KOLIMA: İŞ VƏ SOYUQLA CƏZALANDIRMAQ
Kolımadakı düşərgə təkcə Soljenitsınin yaradıcılığı sayəsində yox, həm də ona görə məşhurlaşmışdı ki, əslində, ora nəhəng düşərgələrdən biriydi və oradan sağ çıxmaq mümkün deyildi. Təkcə ona görə yox ki, Kolıma çayının Oxot dənizi ilə birləşdiyi həmin yer son dərəcə ağır iqlim şərtlərinə malik idi. Onsuz da dustaqlar başqa şərtlər ucbatından da buz kəsilə bilirdilər.
QULAQ-ın yarandığı dövrdə Kolıma rayonunda qızıl tresti yaradılmışdı. Trest nəhəng ehtiyatlara sahib olsa da, heç bir infrastrukturu yox idi. Dustaqlar məhz həmin infrastrukturu inşa etməliydilər. Beləcə, bölgədə bir-birinin ardınca düşərgə barakları salınmış, yollar tikilmişdi. Ağır şərtlərdə iş ucbatından ölüm sayının xeyli yüksək olması o yollara “ölüm yolu” və ya “sümüklərin üzərindən salınmış yol” adı verilməsinə səbəb olmuşdu.
İlk vaxtlar bura təkcə cinayətə görə cəza almış əsl cinayətkarları gətirirdilər, ancaq 1937-ci il repressiyaları vüsət alandan sonra “siyasilər”i də bura yollamağa başladılar. Sonuncular üçün Kolıma təkcə hava şərtlərinə görə yox, həm də kriminal elementlərlə yanaşı yaşamağa məcbur olduqlarına görə ikiqat ağır keçirdi. Kriminallar bütün kinlərini, onlara cavab verməyə gücü çatmayanlara tökmək fürsətini əldən buraxmırdılar.
Dustaqlar, hətta qışda, mənfi əlli dərəcə şaxtada belə, demək olar ki, bütün iş növlərini əllə yerinə yetirirdilər. Ancaq hər şeyə rəğmən, bu sərt şəraitli yerləri yolları, elektriki, evləri, müəssisələri olan bölgəyə dustaqlar çevirmişdilər. Məhz bu bölgə dövlətə hərbi potensialını yetişdirmək imkanı vermişdi. Bu gün Kolıma o məhbusların fasiləsiz zəhmətlərinin canlı isbatıdır. Burada hələ də katorqaçıların xələfləri yaşayırlar, bölgənin özü isə QULAQ-ın və bütöv bir nəslin taleyinə düşən sınaqların canlı muzeyidir.
