Həyatın anlamı haqqında yazmağa başlamazdan əvvəl gərək ümumiyyətlə, heç nə yazmamağa çalışasan. Gərəkdir ki, bu məsuliyyətli işi, əsərlərini oxuyanda vəcdə gəldiyimiz böyük mütəfəkkirlərə, mötəbər elm nəhənglərinə buraxasan. Bununla belə, varlıq, mövcudiyyət və dərketmə təcrübəsiylə bağlı şəxsi yanaşman da olmalıdır. Özünə “Həyatın anlamı nədir?” sualını verən hər kəsə bunun necə ağır bir sual olduğu yaxşı məlumdur. Bu, sonun başlanğıcı kimidir, adamı hərdən dərinliklərə çəkib apara bilər. Elə dərinliklərə ki, çox vaxt ordan geri dönmək imkansız olur, ya da tanınmaz halda qayıdırsan. Bəxtiyar o kəsdir ki, inanır.
Yaradıcılığın anlamı haqda düşünmək – həyatın anlamından ayrı, daha doğrusu, onu estetikanın qapalı çərçivəsinə salaraq – ağlasığmaz, tez-tez də bihudə səylər tələb eləyir. Kosmik kontekst və fövqəlşüura bağlılıq olmadan, sırf istehlakçı müstəvisində yaradıcılığın anlamına dair traktovkalar yarımçıqlıq duyğusu yaradır. Məsələn, Sartrın “Ürəkbulanması”ndakı personajı götürək. O, mənasızlıqdan xilas yolunu roman yazmaqda tapır, çünki Sartrın özü yaradıcılığı, cüzi də olsa, bir anlamı, əhəmiyyəti olan yeganə məşğuliyyət hesab eləyir. Berdyayevdə isə “teurgiya” fövqəlmədəni bir təzahür olub yaradıcılığa mənəviyyat qatır, onu mənalandırır. Kimin yanaşmasının daha inandırıcı olduğu vacib deyil, bütün hallarda yaradıcılıq, hamı tərəfindən insan düşüncəsinin, iradə və istedadının – məcmu halında – ali forması kimi qəbul edilir.
Sartrın ilahi başlanğıcı inkar etməsi onu mənəviyyat baxımından Berdyayevdən daha yoxsul eləmir. Əksinə, Berdyayevin “Yaradıcılığın anlamı” əsərində təfərrüatlı və çox gözəl təsvir olunmuş kosmosu – yaradıcı insanın missiyası barədə aydın təsəvvür formalaşdırmır. Berdyayevin dühasına bütün ehtiramıma rəğmən, mən onun “Üçüncü müjdə” nəzəriyyəsini cəfəngiyyat hesab eləyirəm və ona ciddi yanaşa bilmirəm. «Allahın sonuncu sirri – Allahda insanın doğulmasıdır. Və bu sirr – tək sirdir. Zira, yalnız insan Allaha ehtiyac duymur, Allahın da insana ehtiyacı var” – yetərincə dolğun izahat deyil və “insana bəraət qazandırmaq cəhdi”dir.
Berdyayev, müasir insan üçün həddindən artıq təmtəraqlı üslübdadır, insafsızcasına didaktikdir. O öz müasirləri arasında da “əcaib adam” kimi tanınırdı, çünki “Əhdi-Ətiq və Əhdi-Cədidə əlavələrlə bağlı” fikrini yalnız dəlilik adlandırmaq olar. Berdyayevin “xəyali” dünyası “insan günahının törəməsi”ndən başqa bir şey deyil. O, açıq-aşkar cansıxıcı həyata səsləyir, insan dünyasını absurd, kirli və miskin adlandırır, optimist olduğuna görə Sartrı sevmir və “ciddi pessimizmi” alicənablıq hesab eləyir. O yazır: “Mən XIX əsrdə yaşamış fransız katolik yazıçılarından daha nəcib, daxilən daha faciəvi və özlüyündə daha cəsur bir təzahür tanımıram. Onlar son dərəcə müstəsna, qeyri-rəsmi idilər, katolik dünyasına uyğun gəlmirdilər.”
Hələ XVIII əsrdə Deni Didro səmimi şəkildə etiraf eləyirdi ki, nə Fransada, nə də dünyanın başqa yerində İncilin müəllifləri qədər istedadla, sənətkarlıqla nəsə yazmağı və ya deməyi bacaran kimsə yoxdur. Görəsən, Didro “qeyri-adi yazıçı-katoliklər” dövründə yaşasaydı, fikri dəyişərdimi? Yaxud da Berdyayev açıq kosmosdan şəkillər göndərən “Hubble” dövrünü görsəydi, yaradılışın dərkiylə bağlı düşüncələri dəyişərdimi? Bəlkə də rus simvolizminin şeyxi, Hubble-ı bəsirət gözü, Tanrı baxışı adlandırardı. Məhz, dolların üzərində təsvir olunan göz kimi. Və onda məlum olardı ki, biz “ordenlər”, “masson lojaları” və “sui-qəsdlər” haqqında danışa-danışa ömrümüzü hədər yerə sərf eləmişik. Sən demə, əskinasın üzərindəki göz tezliklə kosmosu izləyəcəyimizdən xəbər verirmiş.
Sartr cismanilikdən imtina eləmirdi, o, həqiqətən, optimist idi və başa düşürdü ki, qurban verməyə nə bir səbəb var, nə də başqa nəsə. Berdyayev isə güman eləyirdi ki, bu dünyada cinsiyyət qüsurludur, cinsi meyl insana əzab-əziyyət gətirir; o, qadının partnyorluq hüquqlarını tanımır, kişi və qadın başlanğıclarının uyuşmazlığını təbliğ edirdi. Sartr isə inanmaq istəyirdi ki, var olanın arxasında heç bir sirr yoxdur. Lakin bunların hamısı yalnız üst qatda idi, əslində isə Sartrın bütün varlığı inancla doludur və Berdyayev onu imansız insan adlandıranda çox yanılır.
Sartrın dinə münasibəti son dərəcə aydındır və qətiyyən fərqli yozumlara imkan yaratmır: “Yeddi, ya da səkkiz yaşımda mən dul qalmış anamla birlikdə nənəmgildə yaşayırdım. Nənəm – katolik, babam isə protestant idi. Süfrə arxasında hər biri digərinin dinini lağa qoyurdu. Bütün bunlar qərəzsiz idi: ailə ənənəsi. Ancaq uşaq mühakiməsi sadəlövh olur: Mən olanlardan belə nəticə çıxardım ki, hər iki inancın heç bir dəyəri yoxdur.”
Sartr ölümündən əvvəl etiraf eləmişdi ki, özünü sonsuz kosmosda toz dənəciyi kimi hiss eləmir və dünyada hər şey nizama tabedir, onun özü isə fövqəl-şüurun – Yaradanın əsəridir. “Mən ümidsizlik, çarəsizlik haqda danışırdım, amma bunların hamısı cəfəngiyyatdır. Mən bu barədə danışırdım, çünki hamı danışırdı, bu, dəb idi. Mən özüm heç vaxt çarəsizlik hiss eləməmişəm və bunu öz xasiyyətlərimdən biri saymamışam”. Baxmayaraq ki, Simona de Bovuar Sartrın ölümqabağı etirafını “qocalıq sayıqlaması” adlandırmışdı, onun yaradıcılığı, məhz, əksini isbatlayır – Sartrın ağlı yerində idi və əsl həqiqəti deyirdi. O həqiqəti ki, “Varlıq və heçliyin” sətirləri arasından boylanır.
Bu, riyakarlıq deyil, Sartr öz şagirdlərini məyus etmirdi. Yəqin, o, demək istəyirdi ki, ümidsiz və gözləntisiz yaradıcılıq təkcə anlamdan məhrum qalmır. Bütün aləmlərin mərkəzi serveri ideyası, yəni fövqəlşüur olmadan – yaradıcılıq da quru, dadsız alınır. Bu, zəruri, təbii nəmlik olmadan sekslə məşğul olmağa bənzəyir. İnam və ümid kosmosa məna qatır, onu nəmləndirir. O, artıq daş yığını, sərt materiyanın qıcırtısı, ulduzların cəhənnəm istisi deyil, möhtəşəm harmoniyaya malik qorxunc simfoniyadır. Hindemit, bu simfoniyanı Günəş sistemi planetlərinin hərəkət qanunlarını kəşf edən alman İohann Keplerə həsr olunmuş “Dünyanın harmoniyası” əsərində bacardığı qədər ifadə eləyib, yaxud da Gustav Holst, öz möhtəşəm “Planetlər” əsəri ilə, bu məramı çatdırmağa çalışıb. Və ümiddən əlamət belə olmaması vacib deyil, çünki müəmma haqqında düşünməyə can atan şüuru məhdudlaşdırmaq mümkün deyil. İnsan, ehtiyaclarının imkan verdiyi qədər düşünə və xəyal qura bilər. Təki o, hüzurlu yaşasın, onun ehtiyacları başqalarının hüzurunu pozmasın.
Heç bir avtoritet, seçilmiş, damğalanmış və emprik yaşantı yoxdur. Möcüzə deyilən şey yoxdur, insan zəifdir, heç bir canlı varlıq sirrin sərhədlərini aşmağa, səs-küylü kandardan keçməyə qadir deyil. 200 desibellik səsdən sonra insanın ürəyi partlayır. Vəziyyət və məsafə substansiyasının uzaqlığı, ağlasığmazlığı, ölçüsüzlüyü ucbatından insan Yer planetinin hərəkət səslərini eşitmir – bu, onun imkanları xaricindədir. 70-90 desibelli davamlı səs-küy mərkəzi sinir sistemində xəstəliklərin yaranması ilə nəticələnir. Mən əminəm ki, azərbaycanlıların böyük əksəriyyəti toylarda, «toyxana»larda çox vaxt keçirdiklərinə görə, yavaş-yavaş dəli olurlar. Azərbaycanlıların qulaq pərdələri daima təzyiq altındadır, onların sakitliyə ehtiyacı var.
Berdyayevi, daha doğrusu, konkret onu yox, ötən əsrin əvvəllərində yaşamış simvolistləri anlamaqdan ötrü mən, Vladislav Xodaseviçin 1928-ci ildə yazdığı «Renatanın sonu» məqaləsinə müraciət elədim. Xodaseviç bir neçə tanınmış simvolistin timsalında bizə o insanların taleyini göstərir: «Bu, hərdən sözün əsl mənasında qəhrəmancasına həyatla yaradıcılığın qarışığını, bir növ incəsənətin fəlsəfi daşını tapmaq cəhdləri idi» – o yazır. «Simvolizm, inadla öz mühitində həyatla yaradıcılığı qovuşdura biləcək dahini axtarırdı. Artıq biz bilirik ki, elə bir dahi peyda olmadı, düstur kəşf edilmədi. İş onunla bitdi ki, simvolistlərin tarixi məhv olmuş həyatların tarixinə çevrildi, onların yaradıcılığı isə, necə deyərlər, sona qədər həyata keçmədi: yaradıcı enerji və daxili təcrübənin bir hissəsi yazılarda öz əksini tapdı, bir hissəsi isə gerçəkləşmədi, yetərincə izolyasiya olmayanda elektrik enerjisi necə sızırsa, o da eləcə həyata sızdı».
Məna heç vaxt tapılmadı, özü də təkcə simvolistlər tərəfindən yox. Dahisiz qalan təkcə onlar olmadılar. Tapılanlardan, yazılanlardan, uydurulanlardan heç biri müəmmanın çözülməsini tezləşdirmədi. Əksinə, məna axtarışlarının nəticəsi olaraq esxatoloji refleksiyalar bəşəriyyətin bütün tarixi boyu təlatümlər və müharibələr doğurdular. Nə elm, nə mədəniyyət hüzur gətirmədi, əksinə, hədsiz-hüdudsuz kosmosun genişliyində insanın öz miskinliyinə olan inamını möhkəmləndirdi. İnsan, bircə düyməyə basaraq öz növünü məhv eləməyə qadirdir. Hətta nəzəri baxımdan da olsa, dünyanın müxtəlif yerlərinə apokalipsis zərbəsi vurmaq imkanı insanın, planetin güvənli gələcəyinə və deməli, yaradılışın anlamına şübhəylə yanaşmasına əsas verir.
Sürətli tərəqqi təkcə Berdyayevin təlimini yox, Markesin magik realizmi və Sartrın ekzistensializmi də daxil olmaqla bütün fəlsəfələri və cərəyanları cansıxıcı edir. Bir sözlə, bəşəriyyət – dəhşət içindədir.
Mərhum Yelena Şvarts yazırdı ki, onun 35 yaşlı amerikalı tanışı, demək olar ki, bütün ömrü boyu valideynlərinin hələ 50-ci illərdə aldıqları qabyuyan maşından və mikserdən istifadə eləyib. Amma indi, 90-cı illərdən sonra məişət texnikasını hər 3-4 ildən bir dəyişməli olursan. Elmi məqalədə məişət nümunəsi bayağı görünür, amma bu, həqiqətdir. Hamımız, artıq «Kepler-22b» ekzoplanetini bizə təqdim eləmiş NASA-nın gücü sayəsində baş verən inkişafın şahidləri və müasirləriyik.
Təkcə bir əsrdə əldə olunanların əhəmiyyətini qavradıqca, qarşıdan gələcək hadisələr üzərində baş sındırdıqca dəli olmaq mümkündür. Nəsə düz getmədi, inkişafın tempi, insanın elmi-texniki inqilabın və konsyumerizmin ağırlığını öz çiyinlərində daşımaq imkanlarını aşdı. Sonu görmək, heç olmasa, bircə anlıq sirrə yaxınlaşmaq şansı yarandı. Bu nöqteyi-nəzərdən, Vadim Rudnevin «Şizoreallığa giriş» əsərinə mədəniyyətə hökm, sonun bəyanı kimi baxmaq olar.
Şizoreallıq, hüzurun antitezi kimi çoxsaylı psevdotəlimlər yaratdı. Nəhəng qəbilələr – ABŞ və Rusiya – istisna və qüdrətli olduqlarını bəyan etdilər. Hər birinin dünyanın quruluşuna öz baxışı var, hər birinin, içində dünya nizamının qurulması üzrə proqramlar yazılan və tətbiq edilən özəl laboratoriyaları var. Bu gərginlik və vurnuxma qlobal hüzur ideyasına xidmət eləmir.
Hüzur – ekzistensial utopiyadır, insanın üzərinə ətrafındakılara görə məsuliyyət qoyur. Sartra görə, bu, insaflıdır. Sartr mənasızlığın dəhşətini ifadə eləməyə çalışırdı və bunu səmimi edirdi, onun narahatlığına böyük həvəslə inanırsan. İndi çox şey aydın olandan və insan kainatın miqyasını təxmini təsəvvür eləyəndən sonra, bizə yalnız sakitləşmək və müti intizarla izləmək, eyni zamanda bu seyrdən yayındıran münaqişələrə səbəb verməmək üçün həyatın və nizamın təbii ritmini pozmamaq qalır. Şiə alimi Əli Şəriəti Sartrın ağrısını anlayır və ürəkdən hiss eləyirdi. Tələbə olduğum 90-cı illərdə hətta Şəriətinin, demək olar ki, bütün kitablarını və çıxışlarını oxuyandan sonra da mən, Sartrın onu niyə maraqlandırdığını, ona necə belə çox təsir elədiyini başa düşmürdüm. Anlayış yaş və təcrübəylə gəldi. Şəriətinin Sartra qarşı hiss elədiyi mənəvi yaxınlıq onu, şiəliyi hüzura aparan aydın yola malik humanist məktəb qismində təqdim eləməyə çalışan islahatçı kimi formalaşdırmışdı. Ki, elə buna görə də həyatının çiçəklənən çağında qətlə yetirildi.
Yaradıcılığın, mədəniyyətin, incəsənətin – hər şeyin sonu çatıb. Tamamilə qanuni əsaslarla meydana çıxan bir nəticədir. İstənilən informasiyanın çox rahatlıqla əldə olunması, həddən artıq ətraflı çatdırılması yaradıcılığı gözlənilməzlik effektindən məhrum eləyib. Müasir insanın heç bir gözləntisi, illüziyası, marağı, həyəcanı qalmayıb. Ona təklif eləməyə də nəsə yoxdu. Mənasız sözbazlıq milyonlarla tirajla fani dünyada yoxa çıxır, incəsənət adına hər şey səs-küyün içində əriyir. Bizi – yeddi milyardı artıq heç cür sakitləşdirmək mümkün deyil. İnformasiya bolluğu həyatımızı cəhənnəmə çevirib, biz tərəddüdlər, çılğın axtarışlar içində çapalayırıq və heç cür hüzur tapa bilmirik.
Məna axtaran, «hədsiz şübhələrdən» əziyyət çəkən insan Viktor Franklın məqalələrində, onun, frigidliyini sağaltmağa çalışdığı gənc xəstə qismində təqdim olunur. Qız, atası tərəfindən seksual qısnamalara məruz qalıb və indi cinsi akta girməkdə çətinlik çəkir. «Biz asanlıqla müəyyənləşdirdik ki, onda seksual nevrozun yaranmasına yalnız bu sarsıdıcı təcrübə səbəb olmayıb», – Frankl yazır. «Məlum oldu ki, populyar psixoanalitik ədəbiyyatı oxuduğuna görə, o, daima bu travmatik təcrübənin ona ağır zərbə vuracağı qorxusu ilə yaşayıb. Bu səksəkəli hiss, həm öz qadınlığını təsdiqləmək uğrunda lüzumsuz cəhdlərə, həm də partnyora yox, özünə qarşı izafi diqqətə çevrilib. Bu, xəstəni seksual həzzin kulminasiyasından məhrum etmək üçün kifayət idi, çünki orqazm, qeydsiz-şərtsiz sədaqətin və öz partnyoruna tam təslim olmağın qeyri-ixtiyari nəticəsi olmaq əvəzinə, diqqət və cəhd obyektinə çevrilib. Qısa müddətli müalicədən sonra xəstənin özünə qarşı gərəksiz diqqəti və orqazma çatmaq cəhdləri aradan qaldırıldı. Qız, diqqətini lazım olan şeyə – partnyoruna yönəldəndən sonra – orqazm öz-özünə baş tutdu.»
Bizim fizioloji imkanlarımız artıq gözəl tərtibatlı sözlərdən asılı vəziyyətə düşüb. Dərin anlamlar axtarışı sindromu orqanizmin funksiyalarının pozulmasına səbəb olur. Sayıqlığı, soyuqqanlılığı itirmək olmaz və hər zaman yadda saxlamaq lazımdır ki, biz bir çox sualların cavabını heç vaxt tapa bilməyəcəyik. Hətta işəyarar nəsə eşitsək belə, məmnuniyyətsizlik duyğusu yenə də yaxamızı buraxmayacaq. Ona görə yox ki, kiminsə daha inandırıcı versiyası var.
Ona görə ki, son nəticədə hər şey qara dəliyə dirənir.
