Rusiyanın Qərblə münasibətlərində yaxşılaşma dönəmi SSRİ-nin son dövrlərində başlayıb. 3 dekabr 1989-cu ildə Maltada Buş və Qorbaçovun görüşü ilə “Soyuq müharibə” sonlandırıldı. 1990-cı ildə SSRİ, AFR və ABŞ arasında aparılan danışıqlar zamanı Almaniyanın birləşdirilməsi ilə bağlı razılıq əldə edildi. SSRİ bunun əvəzində NATO-nun Şərqi Avropaya doğru genişlənməməsi ilə bağlı öhdəlik istədi. 1990-cı il yanvar ayında AFR Xarici işlər naziri Hans Ditrix Genşer belə bir açıqlama verdi: “Varşava Paktı ölkələrində nə olmasından asılı olmayaraq NATO şərqə doğru, Sovet İttifaqının sərhədlərinə yaxın genişləndirilməyəcək.” (Krone-Şmaltz, 2008:124). Beləcə razılıq əldə edildi və Almaniya birləşdi.
1 il sonra SSRİ-nin dağılması ilə Rusiyada Boris Yeltsin erası başlayır. Yeltsin və ətrafındakı Qaydar, Çubays kimi siyasətçilər Rusiyada liberallaşma və demokratikləşdirmə tərəfdarı idilər. Bu dövrdən etibarən 1990-cı illərin ortalarına qədər Rusiya və ABŞ arasında münasibətlər irəliləyən xətt üzərində davam etdi.1992-ci ildə ABŞ-da səfərdə olan Boris Yeltsin Senatda çıxışını “Allah, Amerikanı qorusun” ifadəsi ilə sonlandırmışdı. Ancaq həmin ildə ABŞ-da qəbul olunan “Volfovitz doktrinası” bu 2 dövlətin münasibətlərini tamamilə dəyişdirdi. Volfovitz doktrinası, 1992-ci ildə ABŞ Müdafiə Nazirinin müavini Pol Volfovitz və onun köməkçisi Skutter Libbi tərəfindən hazırlanan,1994-1999-cu illər üçün ABŞ-ın xarici siyasəti və müdafiəsi ilə bağlı strateji tövsiyələr toplusudur. Bu doktrina 16 aprel 1992-ci ildə rəsmi olaraq nəşr olundu. Volfovitz doktrinasında 1994-1999-cu illər üçün ABŞ-ın xarici siyasəti və müdafiəsi ilə bağlı bir sıra strateji tövsiyələr var, xüsusən doktrinada ABŞ-ın dünyanın yeganə supergücü olduğu və bu mövqeyi müdafiə etməsi lazım olduğu bildirilir (Melanson, 2015:212).
Doktrinada bölgədə hakim olan hər hansı bir düşmən gücün ölkənin və müttəfiqlərinin maraqlarını təhdid edəcəyi təqdirdə onun neytrallaşdırılması nəzərdə tutulmuşdu. Rusiyadan gələn potensial təhlükə də sənədin mövzularından biri idi. 7 mart 1992-ci ildə “New York Times” qəzetində doktrina sərt tənqid edilərək buna imperialist təbliğat siyasəti adı verildi. Bu doktrinanın qəbul olunması ilə ilk soyuqlaşma 2 ildən sonra Yuqoslaviyada özünü göstərdi. 1995-ci ildə Bosniya müharibəsi zamanı NATO-nun Serb respublikasını bombalanmasını Rusiya ilk dəfə açıq şəkildə tənqid edir. ABŞ və Aİ isə Qroznını bombalaması zamanı çoxsaylı mülki şəxslərin ölümündən Rusiyanı məsul tutur. Bu dövrlərdə xarici məsələlərdə ziddiyət daxili məsələlərdə özünü göstərmirdi. 1995-ci ildə Rusiyada iqtisadi vəziyyətin pisləşməsi kommunistlərin reytinqini xeyli yüksəldir. 1996-cı il Rusiya prezident seçkilərindən əvvəl prezident Yeltsinin reytinqi cəmi 8 faiz idi. Rusiya Kommunist partiyası lideri Züqanovun iqtidara gəlməsinin qarşısını almaq üçün Bill Klinton Rusiyaya öz məsləhətçilərini göndərir (Johnson, 2017:392). Beləcə, kommunistlərin iqtidara gələcəyi təqdirdə kulak kampaniyalarının geri gələcəyi haqqında qorxu kampaniyası başladılır. Bu kampaniya effektiv olur, Yeltsin prezident seçkilərinin ikinci mərhələsində digər müxalif namizəd Aleksandr Lebedin dəstəyi ilə qalib gələrək prezident seçilir.
Boris Yeltsinin prezidentliyinin son dövrlərində isə Qərb ilə münasibətlər xeyli pisləşməyə başlayır. Rusiyanın veto qoymasına baxmayaraq NATO 1999-cu ildə Kosovo müharibəsində Yuqoslaviyanı bombalayır. 4 mart 1999-cu ildə Rusiyanın Baş naziri Primakov ABŞ-a rəsmi səfərə getdiyi zaman bu bombalama xəbərini eşidir. Uçuş zamanı NATO-nun Belqradı bombaladığı xəbərini alan Primakov, Atlantik okeanı üzərində pilota təyyarənin geri dönməsini əmr edir və Moskvaya qayıdır. Bu hadisə, politoloqlara görə, tarixdə “Rusiyanın çoxvektorlu xarici siyasətə dönüşü”, “Rusiya dövlətçiliyinin dirçəlişinin başlanğıcı” və “Rusiya ilə güc mövqeyindən danışa bilməyəcəklərinin dünyaya ilk nümayişi” kimi qəbul olunur (Bezelyanski, 2001:164). Bu tarixdən etibarən ABŞ və Rusiya arasında olan münasibətlər gərgin xətt üzrə davam edir. 1999-cu ildə Polşa, Çexiya və Macarıstanın NATO-ya daxil olması ilə şərqə doğru genişlənmə başlayır. Bu 1990-ci ildə verilən vədin pozulması demək idi. Yeltsin, açıqlamasında Rusiyanın heç vaxt NATO-nun şərqə doğru genişlənməsini qəbul etməyəcəyini bildirir. Rusiyanın həm iqtisadi, həm də hərbi cəhətdən zəifləməsi ilə bu dönəmdə dünyadakı reputasiyası xeyli aşağı idi.
Boris Yeltsinin 1999-cu ilin sonunda prezidentlik vəzifəsindən istefa verərək yerinə Vladimir Putini təyin etməsi ilə yeni bir mərhələ başlayır. Putin, Yeltsin kimi Qərb dövlətləri ilə normal iqtisadi münasibətlər qurmaq tərəfdarı idi. 27 avqust 2002-ci ildə Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Avropa İttifaqının genişlənmə planları fonunda Kalininqrad vilayətinin vizasız səyahət rejiminə keçməsi məsələsinə baxılmasını təklif etdi (Birckenbach,2003:50). Bu təklif Rusiya və Aİ ölkələri vətəndaşları üçün vizasız gediş-gəliş məsələsi ilə bağlı rəsmi müzakirələrin başlanğıcı oldu. Aİ Şurasının 30 sentyabr 2002-ci il tarixində Brüsseldə keçirilən iclasında, Rusiya ilə vizasız əlaqələrin qurulması imkanlarının uzunmüddətli perspektiv olaraq ayrıca nəzərdən keçirilməsinə qərar verildi. Putin prinsipcə Aİ-yə üzvlüyünün əleyhinə deyildi. 2005-ci il noyabrın sonunda Putin belə bir açıqlama vermişdi:“Avropa İttifaqı ilə vətəndaşların transsərhəd hərəkətini, iqtisadi inteqrasiya və bir sıra digər sahələrdə əməkdaşlığı asanlaşdıran “dörd ortaq məkan” anlayışını həyata keçirməyi təklif etmişik. Əgər Aİ Rusiyanın bu təşkilata üzv olması üçün bizə dəvət göndərsə biz buna ancaq sevinə bilərik” (Kowalska, 2007:55).
Ancaq gərginləşən münasibətlər bu planın həyata keçirilməsinə mane oldu. 2004-cü ildə NATO-nun şərqə doğru üçüncü genişlənməsi başladı. NATO-ya Litva, Latviya, Estoniya, Rumıniya, Bolqarıstan, Slovakiya və Sloveniyanın daxil olması ilə Qərblə Rusiya arasındaki münasibətlər daha da gərginləşir. ABŞ-ın SSRİ-dəki keçmiş səfiri və “Soyuq müharibə memarı” Corc Kennan verdiyi açıqlamada NATO genişlənməsini “faciəvi səhv” adlandıraraq bunun yeni bir “Soyuq müharibə” yaradacağını bildirir. Kennan, bununla “Dəmir pərdə”nin yaradılacağını və təşkilata yeni qəbul edilən üzvlərin Rusiya sərhədlərinə girmək vəya girməmək arasında bir seçimlə qarşılaşacağını bildirir. Bu zaman sərhəddəki dövlətlər Rusiya tərəfindən hərbi aqressiyaya məruz qaldıqda genişlənmə tərəfdarları həmin dövlətlərə “Biz sizə ruslar barədə xəbərdar etmişdik” cavabı verəcəklər (Barany, 2003:16). Henri Kissincer isə bunu belə ifadə edirdi: “NATO-nun genişlənməsi Avropadakı bölücü xətləri silmir, sadəcə onları Moskvaya 500 kilometr yaxınlaşdırır və NATO-nun genişlənmə həddlərinin “qırmızı xətlərini” açıq şəkildə qeyd edir. Bu xətlər Gürcüstan və Ukraynadır. Bu ərazilərin Rusiya təsir dairəsində olduğu hər kəsə aydındır.” Kissincerin bu fikirləri ilə Zbiqnev Brzejinski və ABŞ-ın Rusiyadakı keçmiş səfiri Cek Matlak da həmrəy idi (Zieba, 2018:261).
2008-ci ildə Buxarestdə keçiriləcək NATO toplantısından iki ay əvvəl Rusiya Xarici İşlər naziri Lavrov ABŞ səfiri Bernsə genişlənmə kursunun davam edəcəyi təqdirdə Ukraynanın bölünməsinə, zorakılığa və bəlkə də vətəndaş müharibəsinə səbəb ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq edir. Berns Lavrovla olan danışıqları barədə dərhal Dövlət Departamentinə teleqram göndərir. Dövlət departamenti isə teleqrama bu formada cavab verir: “NATO-nun şərqə doğru genişlənməsində Rusiyanın qırmızı xətləri nəzərə alınıb. Bu genişlənməyə Ukrayna və Gürcüstan daxil edilməsi nəzərdə tutulmur”. Xəbərdarlığa baxmayaraq, ABŞ prezidenti Buş şəxsən Gürcüstan və Ukraynanın gələcək NATO üzvləri olaraq iclasın kommünikesinə daxil edilməsini istəyir. Rusiyanın reaksiyası həmin il Gürcüstanla müharibə zamanı özünü göstərdi. 2008-ci ilin sentyabrında Corctaun universiteti professoru Aviel Roşvald Gürcüstan müharibəsi sonrası belə bir fikir bildirir:“ Uzun illər NATO Rusiyanın xəbərdarlıq siqnallarını eşitmədi. İndiki halda Rusiyanın güc tətbiq etməyə hazır olduğunu nümayiş etdirdikdən sonra Gürcüstan və Ukraynanın NATO-ya qəbulunun davam etməsi “axmaqlıq” olacaqdır. Ukraynada bu tətbiq ediləcəyi təqdirdə Krımın Ukraynadan ayrılması demək olar ki, qaçılmazdır.” (Bursens, 2016:179)
Bu fikirlər Ukraynada baş verən “Maydan hərəkatı”ndan 6 il əvvəl söylənmişdi. NATO-nun şərqə doğru genişlənməsi Rusiyada təkcə xarici siyasət baxımdan yox, eləcə də daxili baxımdan ciddi dəyişikliklər yaratdı. Xarici təhdid Rusiyanın daxilində idarəetmə institutunun bir nəfərin əlində cəmlənməsinə gətirib çıxaran proseslərlə müşayiət olundu. Putinin hakimiyyətinin ilkin illərində Rusiyada demokratik institutlar qorunduğu üçün ölkə yaxşı göstəriciyə malik idi. 2008-ci il Gürcüstan müharibəsi sonrası yayımlanan indeksdə Rusiya geriləyərək demokratik idarəetmədən hibrid rejimə keçdi. 2014-cü il Ukrayna hadisələri ərəfəsində artıq Rusiya totalitar idarəetmə forması olan ölkələr siyahısında idi. Xaricdən edilən təzyiq Rusiyanın içinə qapanmasına səbəb olaraq, neft gəlirlərinin artımı ilə hərbiləşmiş avtoritar dövlətə çevirdi. NATO-Rusiya qarşıdurması hesabına hal-hazırda Rusiyada yeganə inkişaf edən iqtisadi sahə hərbi-sənaye kompleksidir. Bu sənaye sahəsi hesabına Rusiya hər il milyardlarla dollar qazanır. Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) 2019-cu il məlumatına görə, Rusiya dünyada ABŞ-dan sonra ən çox silah ixrac edən ölkədir. Bu 2 ölkə 3-cü sırada olan Fransanı xeyli qabaqlayır. Rusiya ən çox silahı Hindistan, Çin, Əlcəzair və Venesuelaya satır.
Bu vəziyyət xüsusən NATO-nun Şərqə doğru yayılması inisiativini irəli sürən ABŞ-ı xeyli razı salır. ABŞ, Şərqi Avropanı özünün hərbi-sənaye kompeksi üçün bazar formasında görür. Bilindiyi kimi, NATO-ya daxil olan dövlətlər hər il dövlət büdcəsindən müəyyən miqdarda bu təşkilata ödəniş etməli və bundan başqa məcburi olaraq ABŞ-dan silah almalıdır. ABŞ, xüsusən Litva, Latviya, Estoniya, Polşa kimi dövlətlərdə yaşayan insanlardakı rusofobiyadan məharətlə istifadə edərək özünün istismar müddəti keçmiş silahlarını bu ölkələrə satır. Bunun əvəzində isə bu ölkələri Rusiya aqressiyasından qorumağı öz öhdəsinə göstərir. Halbuki, Estoniyada cəmi 6600 NATO əsgəri var və bu əsgərlərin Estoniyanı Rusiya hücumundan qorumaq ehtimalı sıfıra bərabərdir. ABŞ, AFR kimi ölkələr tərəfindən Putinin demonizə edilməsi bu liderin özünə də sərf edir. Ukrayna böhranından sonra Rusiyaya qarşı edilən sanksiyalar da Putinin reytinqini azaltmaq əvəzinə artırdı. İqtisadi rifah səviyyəsi xeyli aşağı düşsə də Putin ən çox səsi 2018-ci il prezident seçkilərində aldı. Bütün bunların səbəbi eyni il ərzində keçmiş QRU işçisi Sergey Skripalın Solsberi şəhərində müəmmalı zəhərlənməsi sonrasında dünya birliyi tərəfindən aparılan Rusiyaya qarşı izolyasiya siyasəti olmuşdu. Hətta seçkilərin nəticələri elan edildikdən sonra Putinin seçki qərargahının sözçüsü Andrey Kondraşov “Çox sağol İngiltərə. Bu oyunu oynamasaydınız bu nəticəni qazana bilməzdik” demişdi.
Beləliklə, Rusiyaya qarşı təzyiq ən çox Rusiya hakimiyyətinin lehinə işləyir. Onlar bu formada iqtisadi çətinliklərin yaranmasını, iqtisadi rifahın aşağı düşməsini sanksiyalara bağlayaraq xalq qarşısında məsuliyyətdən azad ola bilirlər. Bunun ağır nəticələrini isə sıravi Rusiya vətəndaşı yaşayır.
İstifadə edilən ədəbiyyat
Габриэле Кроне-Шмальц ,(2008),Что происходит в России?: взгляд со стороны.
Richard Melanson, (2015), American Foreign Policy Since the Vietnam War: The Search for Consensus from Nixon to Clinton.
Dennis Johnson, (2017), Democracy for Hire: A History of American Political Consulting.
Юрий Николаевич Безелянский, (2001), Огненный век: российская панорама XX века.
Hanne-Margret Birckenbach, (2003), The Kaliningrad Challenge: Options and Recommendations.
Malgorzata Kowalska,(2007), The new Europe: uncertain identity and borders.
Zoltan Barany, (2003),The Future of NATO Expansion: Four Case Studies.
Ryszard Zieba, (2018), The Euro-Atlantic Security System in the 21st Century: From Cooperation to Crisis.
Peter Bursens, (2016), Complex Political Decision-Making: Leadership, Legitimacy and Communication.
