Kalanda möcüzəsi
İnancımız o qədər kor-koranə idi ki – ən azından on dörd yaşa qədər belə idi – biz 1640-cı ildə Kalandada baş verən möcüzənin həqiqiliyinə bütün qəlbimizlə inanırdıq. Bu möcüzə Roma müstəmləkəçiliyi dövründə, Saraqosadakı bir dirəkdə Müqəddəs İakova görünən Müqəddəs Bakirə Piların adı ilə bağlıydı. Müqəddəs Pilar İspaniyanın hamisi, ən böyük ispan müqəddəslərindən biridir.
Başqa müqəddəs, kifayət qədər məşhur Müqəddəs Quadalupe mənə daha az əhəmiyyəti varmış kimi gəlir (o da, Meksikanın hamisidir). Beləliklə, 1640-cı ildə Kalanda sakini Migel Xuan Pelsiserin ayağı araba təkəri altında qalır. Onun ayağını kəsməli olurlar. Migel Xuan olduqca mömün insan imiş. О hər gün kilsəyə gəlirmiş ki, Müqəddəs Piların heykəlciyi qarşısında yanan müqəddəs yağa barmağın salıb, yarasına sürtsün. Bir gecə Müqəddəs Pilar və mələklər göydən enərək, ona yeni ayaq bəxş ediblər.
Bütün möcüzələr kimi, bu möcüzə də o vaxtkı dini və tibbi instansiyalar tərəfindən təsdiqlənmişdi, yoxsa təbii ki, möcüzə olmazdı. Bu hadisə çoxsaylı ikona və kitablardakı təsvirlərin mövzusu olmuşdu. Bu, elə bir möcüzə idi ki, onun qarşısında Lurdes müqəddəsinin möcüzələri sönük qalardı. Təsəvvür edin ki, “ölmüş və dəfn edilmiş” bir ayaq dirilir! Atam Kalanda kilsəsinə möhtəşəm bir hədiyyə etmişdi – dini əməliyyatlar zamanı yellədilən paso. Vətəndaş müharibəsi dövründə anarxistlər onu yandırdı.
Kənddə deyirdilər ki – biz də buna gözüyumulu inanırdıq – Kral Dördüncü Filippin özü mələklərin yerinə qoyduğu ayağa toxunmaq üçün Kalandaya gəlibmiş.
Müxtəlif müqəddəs bakirələr arasındakı rəqabət barədə danışarkən mənim mübaliğəyə yol verdiyimi düşünməyin. Bir dəfə Saraqosa rahiblərindən biri, ayin zamanı, Lurdes müqəddəsinin möcüzələrindən danışarkən dedi ki, onun etdikləri Müqəddəs Piların möcüzələri ilə müqayisəyə belə gəlməz. Ayində iştirak edənlər arasında varlı saraqosa ailələrinin şərikləri və hörmətli qonaqları olan varlı fransız qadınları vardı. Rahibin söylədiklərindən şoka düşən bu qadınlar öz etirazlarını ta arxiyepiskop Soldevilye Romeroya bildirmişdilər (sonra onu anarxistlər öldürdülər). Qadınlar məşhur fransız müqəddəsinin xor görülməsini həzm edə bilməzdilər.
1960-ci ildə Mexikoda mən Kalanda möcüzəsi barədə fransız dominikanlarından birinə danışdım. O gülümsəyərək, dedi:
— Dostum, siz məsələni çox şişirdirsiniz.
Ölüm və inanc. Onların var olduğunu və hər şeyə qadirliyini biz daima hiss edirdik. Bunun təsiri idi ki, həyatın sevinlərini də biz daha dərindən yaşayırdıq. Çoxdan gözlənilən həzzlər adama müəssər olduqda, onun dadını xüsusilə hiss etmək mümkün olurdu. Maneələr nail olunanın sevincini çox artırmış olur.
İnancın səmimiliyinə baxmayaraq, heç bir şey bizim seksual həyata olan marağımızın və səbirsiz ehtirasımızın qarşısını ala bilməzdi. On iki yaşım olanda, mən hələ də inanırdım ki, uşaqları Parisdən alıb gətitrirlər (amma bilirdim ki, hacıleyləklərin bura dəxli yoxdur, uşaqları maşın və ya qatarla gətirirlər). Bir gün, məndən iki yaş böyük olan dostum mənə bu məsələnin sirrini açdı. Sirrin açılmağının ardınca, bu yaşda oğlanlar arasında normal şey olan söhbətlər, mübahisələr, şübhəli ehtimallarla dolu fikir mübadilələri, onanizmlə tanışlıq gəldi və biz seksual həyatın tirancasına mahiyyətini hiss etməyə başladıq. Bizə öyrədirdilər ki, bəkarət ləyaqətli həyatın ən vacib şərtlərindədir. İnstinkt və əxlaq arasında gedən əzablı mübarizə bizi əldən salırdı. Ancaq beynimizdə baş verən bu ehritas əzabverivi günah hissini də bizə yükləyirdi. İezuitlər deyirdi ki, bilirsiniz niyə İsa ona suallar yağdıran İroda cavab vermirdi? Çünki İrod ehtiraslı idi, Xilaskarımız isə bu lənətli hissdən dəhşətə gəlirdi. Katolik dininin seks qarşısındakı bu qorxusu hardan qaynaqlanır? Mən bu sualı özümə dəfələrlə vermişəm. Görünür, səbəbləri çoxdur – teoloji, tarixi, əxlaqi və sosial xarakterli səbəbləri var bunun.
Seksual iyerarxiya üzərində qurulmuş, təşkil edilmiş, heç bir maneə və qanun tanımayan cəmiyyət istənilən anda çaxnaşma faktoruna, təhlükəyə çevrilə bilər. Görünür, buna görədir ki, bəzi kilsə rahibləri və Müqəddəs Akvinli Foma cinsi söhbətlərdə belə barışmaz mövqedə dayanıblar. Müqəddəs Foma hətta işi hətta o yerə çatdırmışdı ki, ər-arvad arasında münasibətin də günah olduğunu iddia edirdi, çünki, onun fikrincə özü-özlüyündə günah olan ehtirası bu münasibətlərdən ayrı düşünmək mümkün deyil. Əlbəttə, istək və həzz Tanrı tərəfindən göndərilmiş hissdir, amma hər cür ehtiras (sevginin ən sadə təzahürü) tək amal – tanrıya yeni kölə doğmaq naminə, bədən tərəfindən rədd edilməlidir.
Aydındır ki, belə sərt qadağa – mən bunu dəfələrlə təkrar etmişəm – günah hissini doğurur ki, bu da özlüyündə çox şirin hiss ola bilər. Məndə də uzun müddət belə oldu. Bir də, nəsə izahedilməz səbəblərə görə mənə elə gəlirdi ki, sevgi ölümə bərabər bir şeydir, onların arasında nəsə anlaşılmaz və davamlı bir bağlılıq var. Mən bunu obrazlı şəkildə «Аndalus köpəyi»ndə ifadə etməyə çalışdım: qadının sinəsini oxşayan kişinin üzü anidən ölümcül şəkildə avazıyır — bəlkə də bu ona görə belə idi ki, bütün uşaqlıq və yeniyetməliyim boyu mən cinsi instinktlərin görünməz təzyiqinin əsiri olmuşdum?
Kalandanın varlı cavanları ildə iki dəfə Saraqosa bordellərindən birinə səfər edirdilər. Bir dəfə — artıq 1917-ci il idi — Müqəddəs Piların şərəfinə baş tutan bayram vaxtı Kalanda kafesinin sahibi azad ruhları ilə seçilən xidmətçilərini müştırilərinə xidmət üçün dəvət etmişdi. Bu qızlar müştərilərin çimdikləmələrinə cəmi iki gün davam gətirib, üçünci gün qaçıb getdilər. Əlbəttə, müştərilər təkcə çimdikləmə ilə kifaətlənirdilər, özlərinə nəsə başqa şey icazə versələr, işə vətəndaş qvardiyası qarışardı.
Budur, biz də qızlarla həkim-həkim oynayanda, ya da cütləşən heyvanları müşahidə edəndə, bu lənətli olduğu halda, təsəvvürlərimizi yandırıb yaxan, ölümcül günahla eyniləşdirilən həzzin nə olduğunu öyrənməyə çalışırdıq.
Yayda, nahar sonrası saatlarda, istinin dözülməz dərəcədə artdığı, boş küçələrdə ancaq milçəklərin vızıldaşdığı vaxtlarda, biz parçasatanın dükanına toplaşıb, o illərin “erotik” jurnallarına (allah bilir, o jurnallar bura necə gəlib çıxmışdı) baxırdıq. «Оha de Parra » ya «КDT» kimi jurnallarda o vaxt bizi vəcdə gətirən naturalistik reproduksiyalar, bu günkü erotik şəkillərlə müqayisədə adamı mələk məsumluğu ilə təəccübləndirə bilərdi. Bu şəkillərdəki qadınların ancaq ayağının ya da döşünün bir hissəs açıq olurdu. Amma bu qədəri belə bizim xəyallarımızı və hisslərimizi vəcdə gətirməyə bəs edirdi. O vaxt cəmiyyətdə qadınlarla kişilərin tamamilə bölünməsi bizim dumanlı istəklərimizi daha da itiləyirdi. İndi, ilk seksual hisslərim yadıma düşəndə, burnuma parça qoxusu gəlir.
On üç, on dörd yaşım olanda, San-Sebastyanda belə məsələlərdə informasiya mənbəyi plyaj kabinləri idi. Kabinlər iki yerə bölünürdü. Orda paltar dəyişən qadınlara deşiklərdən göz qoymaq elə də çətin deyildi.
O dövrlərdə baş geyimlərini arxadan böyük sancaqlarla bərkitmək dəbdə idi və qadınlar arxadan onlara göz qoyanlara dərs vermək üçün bu sancaqları haralarına gəldi taxırdılar ki, həddən artıq maraqlananların gözlərini deşsinlər (sonralar mən “O” filmində də bu detalın fərqinə vardım). Gözümüz deşilməsin deyə, gizli deşikləri şüşə ilə bağlayırdıq.
Kalandanın ən ağıllı adamı, iki yerli həkimdən biri, Don Leonsio bizim ona danışdığımız vicdan qayğılarımıza ancaq gülüb keçirdi. Qatı respublikaçı olan doktor, kabinetinin divarlarını o vaxt İspaniyada xeyli məşhur olan anarxist nəşri, açıq-aşkar antiklerikal jurnal hesab edilən “El Motin”dən kəsdiyi rəngli səhifələrlə doldurmuşdu. O şəkillərdən biri hələ də yadımdadır. Arabada iki gombul rahib oturub. Arabaya isə sifəti ağrıdan əyilmiş, cır-cındır geyinmiş İsa Məsihi qoşublar.
Bu jurnalın üslubu barədə bir az təsəvvürünüz olsun deyə, sizə bir detal danışım. Jurnal o vaxtkı Madriddə fəhlələrin rahiblərlə əlbəyaxa savaşa çıxdığı, vitrinləri sındırıb, gəlib-keçənləri yaraladıqları nümayişi belə işıqlandırmışdı:«Dünən bir qrup işçi Montera küçəsi ilə sakitcə yuxarı qalxdığı vaxt, küçənin əks istiqamətindən düşən iki rahiblə rastlaşıb. Belə bir provokasiya qarşısında qalan fəhlələr…» Sonralar, “provokasiyadan” söhbət düşəndə, mən tez-tez bu sətirləri misal gətirirdim.
Biz Kalandaya ancaq pəhriz həftəsində bir də yay aylarında gəlirdik. Taa 1913-cü ilə kimi – həmin il mən özüm üçün ölkənin şimalını və San-Sebastyanı kəşf etdim. Atamın təzədən bərpa etdiyi ev hamının marağına səbəb olmuşdu. Hətta başqa kəndlərdən gələnlər də vardı. Ev incəsənət tarixində “axmaq zövq” adlanan, İspaniyadan da ən böyük təmsilçisinin məşhur kataloniyalı Qaudinin olduğu dövrün üslubunda tikilmiş və təchiz edilmişdi.
Kimisə çölə ötürmək ya da içəri kimisə qəbul etmək üşün giriş qapısı açılanda, bayırda torpağın üstündə oturub, içəridəki “əzəmətli” cah-cəlala heyran nəzərlərini dikmiş səkkiz, doqquz yaşlı kasıb uşaqlarını görmək olurdu. Bu uşaqlardan çoxu qucaqlarında üz-gözlərinə girən milçəkləri qova bilməyəcək qədər balaca olan bacı və qardaşlarını tutmuş olurdular. Onların anaları adətən tarlalarda işləyir, evə qayıdanda ispan kəndlilərinin əsas rasionunu təşkil edən kartof ya da lobya yeməyi bişirirdilər.
Kənddən üç kilometr aralıda, çayın kənarında atam “La Torre” adlanan şəhərkənarı evimizi tikmişdi. Evin yanında bağ salınmış, bağda meyvə ağacları əkilmişdi və bu ağaclar düz çaya qədər uzanan, içində hazır balaca qayığın olduğu arxa qədər gedib çıxırdı. Qarovulçumuzun bostan saldığı bağçanın yanında isə balava suvarma kanalı keçirdi.
Ailəmiz – on nəfərdən ibarət külfət demək olar ki, hər gün, iki qoşulu arabaya doluşub, “La Torre”yə yollanırdıq. Biz, xoşbəxt ailə uşaqları öz arabamızdan cır-cındır paltarlı kasıb balalrına baxırdıq – o uşaqlar əllərindəki cındır səbətləri yollardakı at təzəyi ilə doldururdular ki, ataları o təzəklə bir-iki arşın torpağı gübrələyə bilsin. Bu səfalət mənzərəsinin faciəsi, bizim uşaq qəlbimizə demək olar ki, heç cür təsir etmirdi.
Adətən, axşamlar biz “La Torre”nin bağçasında, tutqun lampaların işığında zəngin bir şam yeməyi yeyərək, gecə saatlarında evə qayıdırdıq. Kef-əhvalla keçən, qayğısız bir həyat. Görəsən, mən torpağı öz təri ilə suvaran, yollardan at təzəyi yığan uşaqların arasında olsaydım, elə bir həyat yaşasaydım, indiki xatirələrə sahib olardımmı?
Biz, şəksiz ki, köhnə həyat modelinin son nümayəndələri idik. Ticarət burda az idi. İnsanlar fəsillərdən asılı idi. İnsanların fikirləri çox köhnə idi. Tək istehsak sahəsi zeytun yağı istehsalı idi. Kənardan bura parça, metal məmulatlar, dərmanlar ya da yerli əczaçının resept əsasında dərman hazırladığı xammal gətirilirdi.
Yerli sənətkarla – dəmirçi, qalayçı, bənna, çörəkçi, dərzi – bizim ilkin məişət ehtiyaclarımızı ödəməklə məşğul idilər. Kənd təsərrüfatı sahəsi yarıfeodal bir vəziyyətdə idi. Torpaq sahibləri sahələrini icarəyə verir, icarəyə götürənlər də məhsulun yarısını torpaq sahiblərinə verirdilər.
Məndə iyirmiyə yaxın şəkil var ki, 1904 — 1905-ci illərə aiddir, bu şəkilləri ailə dostumuz çəkib. Ordakı üzləri aydın görmək olur. Budur, dolu, bığları ağarmış, həmişə də başında Meksikan sombrerosu olan atam (o ancaq arabir kannotye taxardı). Budur, anam, iyirmi dörd yaşlı qarabuğdayı cavan qadın, kilsə çıxışında gülümsəyir, ayindən sonra qəsəbənin bütün nüfuzlu adamları onu salamlayır. Budur, çətiri nümayişkaranə tutub, fotoqrafa gülümsəyən atamla anam, budur, anam eşşəyin belinə minimb (bu şəklin adı “Misirə qaçış” idi). Bu şəkildəsə altı yaşım var, yaşıdlarımla qarğıdalı tarlasındayam. Paltaryuyan qadınların, qoyun qırxan çobanların olduğu şəkillər, don Makario ilə söhbət edən atamın qucağında oturmuş balaca bacım Konçita, iti yemləyən babam, yuvada bir gözəl quş.
Bu gün Kalandada kilsə yanında oturub, bir tikə çörəyi ianə kimi gözləyən kasıblar daha yoxdur. Qəsəbə rifah içindədir, insanlar yaxşı yaşaır. Ənənəvi geyim tərzi – enli qurşaq, başdakı sarğılar, dar şalvarlar çoxdan yoxa çıxıb.
Asfalt çəkilmiş küçələr elektrik işığına boyanıb. Su boruları, kanalizasiya çəkilib, küçələr barlarla doludur. Bütün dünyada olduğu kimi, televiziya tamaşaçıların öz fikirlərini itirməsinə xidmət edir. Avtomobillər, motosikllər, soyuducular – bizim elmi-texniki inkişafın əsiri olub, insan fikri və əxlaqını ikinci plana atan cəmiyyətimizin ciddi-cəhdlə düşündüyü məişət rahatlıqları… Entropiya – xaos demoqrafik partlayış formasını alıb və bu hal hər gün daha təhlükəli olur.
Mənə uşaqlığımı orta əsrlərdə, Güismansın yazdığı kimi, əzablı və gözəl bir zaman kəsiyində keçirmək xoşbəxtliyi nəsib olub. Maddi tərəfi ilə əzablıq, mənəvi tərəfi ilə ecazkar bir dövr. Bu gün hər şey, məhz, tərsinədir.
Ardı var
Tərcümə: Günel Mövlud
Luis Bunüel-dən amansız səmimiyyətlə dolu xatirələr (II hissə)
