Bizim araşdırmamız qaydalara qarşı daha münasibət göstərən cəmiyyətlərin koronavirusla daha yaxşı mübarizə apardığını və digərlərinin onlardan nə öyrənməli olduğunu göstərdi.
Hətta vaksinlər olmasına baxmayaraq, dünya üzrə 2 milyon insanın ölümünə səbəb olan, 100 milyon insanı yoluxduran koronavirus hələ də zərər verməyə davam edir və bu zərərlər göründüyündən daha çoxdur. Bəzi xalqlar virusu sözün əsl mənasında məhv etdiyi halda, digərləri özləri məhv olmaq təhlükəsi ilə üz-üzədirlər. 126 milyonluq Yaponiyada ölüm sayı sadəcə 5 mindən bir qədər çoxdur.. Təqribən, eyni sayda əhaliyə malik olan Meksika isə 150 mindən çox ölüm və yoluxma halından əziyyət çəkir.
Bu məlumatları yaxından incələdikdə ortaya maraqlı bir sual çıxır: Say arasında bu qədər fərq yaradan amil nədir? Zənginlik? Xəstəxana tutumu? Yaş? Bəlkə iqlim?
Belə görünür ki, COVİD-in ölümcüllük dərəcəsi daha aşkar görünən bir şeydən asılıdır: qaydalara riayət etmə istəyinin mədəni və etnik köklərdən gələn fərqlərindən.
Hər bir mədəniyyətin yazılmamış, özünəməxsus davranış qaydaları var. Biz hər hansı geyim standartlarına riayət edir, övladlarımızın disiplinli böyüməsinə, metroda sıxlığa düşəndə digərlərinə mane olmamağa çalışırıq. Bütün bunları hansısa qanun kitabında yazıldığı üçün yox, belə davranmaqla cəmiyyətin işləməsinə kömək etdiyimiz üçün edirik. Psixoloqlar vurğulayırlar ki, bəzi mədəniyyətlərdə sosial normalar olduqca vacib sayıldığından həmin yazılmamış qaydalara ciddi bir bağlılıq var. Belə mədəniyyətlərdə insanlar “qayda pozanlara” qarşı olduqca sərtdirlər. Digər mədəniyyətlərdə isə insanlar daha rahat və nisbətən azaddırlar. Burda insanlar “qayda pozanlara” qarşı daha tolerantdırlar.
İlk dəfə Herodot tərəfindən görülən bu fərq günümüzdə də psixoloqlar və antropoloqlar tərəfindən araşdırılır və ölçülür. ABŞ, Birləşmiş Krallıq, İsrail, İtaliya və İspaniyaya nisbətən Sinqapur, Yaponiya, Çin və Avstrya cəmiyyətləri daha sərtdir. Bu fərq isə təsadüfi deyil. Həm milli-dövlətlər, həm də kiçik sosial cəmiyyətlərdə aparılan araşdırmalar göstərir ki, tarixdə tez-tez təhlükə-təbii fəlakət, infeksiyon xəstəlik, qıtlıq və işğalla üzləşən cəmiyyətlər nizam-intizamı və birliyi daha asan təsis edə bilsinlər deyə daha sərt davranış qaydaları formalaşdırırlar. Bu arqumenti təkamül prosesi ilə də əsaslandırmaq olar: sadalanan davranışlar bizə xaos və böhranlara baxmayaraq həyatda qalmağa kömək edir. Bu səbəbdən də bir müddət sonra həmin davranışlar cəmiyyətin mənimsədiyi yazılmamış qaydalara çevrilir. Digər tərəfdən, daha az təhlükə ilə üzləşmiş mədəniyyətlər daha az nizam-intizamlı və qaydaların pozulmasına daha çox tolerant ola bilirlər.
Pandemiyadan əvvəl yuxarıda sadalanlardan hansının daha yaxşı və ya pis olduğunu deyə bilməzdik. Mart ayının əvvəllərində daha sərbəst xalqların pandemiyanın tələb etdiyi qaydalara öyrəşə bilməyəcəklərini fikirləşirdim. Düşünürdüm ki, bu, faciələrlə nəticələnə bilər. Zənn edirdim ki, onlar zamanla müəyyən dərəcədə sərtləşəcək. Çünki bizim komputer modellərimiz bunun baş verə biləcəyini deyirdi.
Amma belə olmadı. Bu həftə Lancet Planetary Health-də yayımlanan, mən və qrupumun 50-dən çox ölkədə apardığımız araşdırmada biz digər faktorları da nəzər alaraq sərbəst cəmiyyətlərdə yoluxma sayının digərləri ilə müqayisədə 5, ölüm sayının isə 8 dəfə çox olduğunu əsaslandırdıq.
Qeyd edim ki, bizim BB firması olan YouGov təşkilatından aldığımız məlumatlar əsasında təhlilimiz hətta yoluxmanın ən pikdə olduğu vaxtda belə sərbəst cəmiyyətlərdə 2020-ci il ərzində COVİD-19 qorxusunun daha az olduğunu üzə çıxardı. Sərt mentalitetlərdə insanların virusa yoluxma qorxusu 70% olduğu halda, sərbəst mentalitetlərdə bu 49% idi.
Reallıq belə mədəniyyətlərdə daha gec qəbul edilir, təhlükənin daha aşağı səviyyəsinə öyrəşdikləri üçün ona cavab reaksiyası da tez olmur. Bunun nümunəsini sərbəst mentalitetə sahib olan xalqların pandemiyaya reaksiyasında da görə bilərik. Eynisi təbiətdə də baş verir. Hətta çox az bilinən bir nümunə olaraq Mauritiusun dodo quş növünü göstərə bilərik. Bu quş, onunla qidalanan yırtıcısı olmadan təkamül keçib və formalaşıb. Nəticədə insanla ilk əlaqəsinin birinci əsrində nəsli kəsildi.
Dodonun misalında görə bilərik ki, müəyyən mühitdə kəskin mənimsənilmiş xüsusiyyətlər bəzən mühit dəyişdikdə bizim əleyhimizə işləyə bilir. Elm bunu təkamül uyğunsuzluğu adlandırır. Məhz təkamül uyğunsuzluğu COVİD-19 zamanı sərbəst mədəniyyətlərdə çoxlu lazımsız ölümlərə səbəb olub. Aydındır ki, sərbəst cəmiyyətləri er üzündən silinmək təhlükəsi gözləmir, lakin onların 1 ilə yaxın davam edən pandemiya ilə mübarizələri uyğunlaşa bilməkdə necə çətinlik çəkdiklərini göstərir.
Virus bir çox cəmiyyətlərdə insanların qaydaları pozmağa olan meylini onlara qarşı silah kimi istifadə edir. ABŞ bunun ən böyük nümunələrindən biridir. Bu azadlığın bir səbəbi də ABŞ-da yaradıcılıq və yeniliyin yüksək səviyyədə olmasıdır. Amma bu azadlıq virus zamanı ABŞ-ın əleyhinə işləyir. Belə azadlığın təhlükə zamanı qarşısı alınmalı və yatışdırılmalıdır. Buna baxmayaraq, ABŞ əhalisinin əksəriyyəti yığıncaqlar keçirməyə, maskasız alış-veriş etməyə və virusu ətrafa yaymağa davam edir. Qorxu refleksi isə ancaq məntiqsiz səbəblərdən işə düşür: insanlar maska taxmaq qaydalarından və ya karantindən virusun özündən daha çox qorxurlar.
Bu mədəni uyğunlaşma çətinliyi təhlükə siqnalının qəbul edilməsini də çətinləşdirdi. Bundan başqa, sabiq prezident Donald Trumpın verdiyi mesaj da milyonlarla insanın sakitləşməsində və təhlükə siqnalını qəbul edə bilməməsində mühim rol oynadı. “Sakit olun, bu keçib gedəcək”- o, 10 mart 2020-ci il tarixində dedi. Hətta 2021-ci ilin yanvar ayında, artıq virus 300 000 nəfərdən çox amerikalını öldürəndən sonra belə, keçmiş prezident Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzini “problemi şişirtməkdə” günahlandırdı.
Böyük Britaniyanın baş naziri Boris Conson da Britaniyada insanların qorxu refleksinin işləməsinə müdaxilə etmişdi. Belə ki, o, yoluxma hallarının artdığı bir vaxtda çıxış edərək “Keçən gecə qaldığım xəstəxanada bir neçə koronaviruslu xəstə var idi, mən onlarla əllə görüşdüm. Yəqin, bilmək istəyərsiniz: hələ də insanlarla əl ilə görüşməyə davam edirəm, insanlar öz fikirlərini özləri formalaşdıra bilir” – demişdi.
Təəssüf ki, Conson və onun nazirləri öz “davranış yorğunluqları” ilə bağlı narahatlıqlarını əsas gətirərək sağlamlıq tədbirlərini gecikdirdilər, bu da insanların həyacan siqnalında “mürgülə” düyməsinə basmalarına səbəb oldu. Təəccüblü deyil ki, King”s College Universiteti apardığı araşdırma zamanı on nəfərdən ancaq birinin iki həftəliyinə izolyasiya tədbirləri gördüyünü və beşdən də az insanın, simptomlar hiss etdikdən sonra özünü izolyasiya etdiyini aşkarlamışdı.
COVİD-19 infeksiyasının mümkün zərərlərini minimuma endirmək və növbəti dalğalarda – bir çox ekspertlər bunu “sonuncu məşq” hesab edirlər – təhlükəyə hazır ola bilmək üçün sərbəst mədəniyyətlər adaptasiya olmağı bacarmalı və vaxtında təhlükə siqnalına diqqət etməlidirlər. Biz bu problemə ancaq mədəni intellektlə qalib gələ bilərik. Bunun üçünsə sadəcə 3 addım atmalıyıq: ilk növbədə, insanlara “düşmənlə” mübarizə aparmalı olduqlarını anlatmağın başqa yollarını tapmalıyıq. Biz, müharibə kimi gözlə görünən, canlı təhlükələrə qarşı sərtləşə bilirik. Bununla müqayisədə, mikroorqanizmlər, o cümlədən virus gözlə görünmədiyi üçün onlardan gələ biləcək təhlükələri də gözardı etmək olduqca asandır. Sağlamlıq işçiləri COVİD-in təhlükələrini gözləgörünən etməlidir. İnsanları qorxutmaq tərs effekt verə bilər: Psixoloqlar bildirirlər ki, biz nə vaxt özümüzü köməksiz hiss ediriksə, onda passiv müdafiə vəziyyətinə keçirik. İnsanları davranışlarını dəyişməyə inandırmaq üçün COVİD və onun təsirləri haqqında danışanda səmimi olmalı, eyni zamanda da “bacara bilərik” əhval-ruhiyyəsi yaratmalıyıq.
İkinci, insanlara başa salmalıyıq ki, sərtləşmə sadəcə keçicidir. Qayda pozanlar, bunu sonunun olacağını biləndə, sərt şəkildə qaydalara riayət edənlərlə eyni gəmidə yelkən açmağa razı ola bilərlər. Nə qədər sürətlə sərtləşsək, təhlükəni bir o qədər tez azalda və azadlığımızı da tez bərpa edə bilərik. Hal-hazırda bütün xalqların ehtiyacı olan əsas şey mədəni ambidexterlikdir: şəraitin təhlükəlilik dərəcəsinə görə, sərtləşib sərbəstləşməklə şəraitə uyğunlaşma qabiliyyəti. Bu perspektivdən yanaşmanın ən bariz nümunəsi isə Yeni Zellandiyadır. Kiwi xalqı öz azadlıqlarına düşkünlüyü ilə məşhurdur. Buna baxmayaraq, onlar dünyanın ən sərtlərindən sayılan qanunlar qəbul etməklə öz “qaydapozanlıqları”nı məhdudlaşdırdılar və beləliklə yerindəcə təhlükəni azaldıb ölüm sayını 25-də saxlamağı bacardılar.
Son olaraq, biz başa düşməliyik ki, hamımız birlikdə təhlükədəyik. Vaşinqton Post bunu olduqca effektiv şəkildə özündə əks etdirən balaca şəhəri nümunə gətirmişdi. Virginiada, Chesapeake körfəzində yerləşən Tangier adalarında aylarla yoluxma hallarına müdaxilə olunmurdu. Lakin yoluxma sayı pikə çatdıqda, bu, insanları güclü bir şəkildə İctimai Səhiyyə Koordinasiyası ətrafında birləşdirdi. Adanın sakinlərindən biri, Reta Pruitt şəhərin etnosunu izah edir: “Onlar hal-hazırda bunu olduqca ciddi qəbul edirlər. Dəhşətlidir ki, biz daha əvvəl bunu ciddi qəbul etmirdik.” Təkamül uyuğunsuzluğu vaxtında müdaxilə ilə koordinasiyalı bir şəkildə məhv edildi və bundan daha da vacibi, insanlar təhlükə siqnalını vaxtında və doğrü bir şəkildə eşitməyə başladı.
Mişel Gelfand
Maryland Universitetinin professoru, “Qanunu idarə edənlər və qanunu pozanlar: Sərt və sərbəst mədəniyyətlər dünyamızı necə əhatə edir” kitabının müəllifi
Michele Gelfand, 1 February, 2021, Why countries with ‘loose’, rule-breaking cultures have been hit harder by Covid
