Birinci falstart
Hər bazar günü səhər tezdən yuxudan oyanıb Əhmədli metrosuna düşürdüm. Bəziləri xatırlamaz, o vaxt metro keçidlərində həm də qəzet satırdılar. Tipindən Azadlıq və Yeni Müsavat qəzetlərinin çoxillik oxucusu təəssüratı yağan qəzetçi dayı – ehtiyatla, kağız əzilməsin deyə – Reytinq qəzetinin son nömrəsini çıxarıb mənə uzadırdı.
Hər bazar günü Reytinq qəzetində Seymur Baycanın köşə yazısı dərc olunurdu. Bəzən isə dərc olunmurdu. Qəzeti vərəqləyirdin, Seymurun yazısı yoxdur – deməli, həmin bazar günü yuxudan əbəs yerə tezdən oyanmısan.
Qəzetin həmin köhnə nömrələri bu gün mənim əlimdə qalmayıb, amma əminəm ki, indi o yazıları yenidən oxusam, üzümdə ancaq kinayə qarışıq təbəssümlə oxuya bilərəm. Bir az öz sadəlövhlüyümə, bir az Seymurun sadəlövhlüyünə, bir az da dövrün sadəlövhlüyünə kinayə ilə.
Keçilən yollar tapdanır, burada təəccüblü heç nə yoxdur.
İkinci falstart
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin 1997-ci ildə keçirilmiş X qurultayının materiallarının dərc olunduğu kitaba hərdən göz gəzdirirəm. Azı min dəfə vərəqləmişəm, amma hər dəfə gözümə yeni detal sataşır, dəhşətə gəlirəm. İxtiyarım və imkanım olsaydı, bu kitabdan 1000 nüsxə təkrar nəşr edib Həmid Herisçi, Rasim Qaraca, Rafiq Tağı, Murad Köhnəqala, Zahir Əzəmət, Azad Yaşar, Seymur Baycan, Əli Əkbər, Aqşin Yenisey, Xaqani Hass, Günel Mövlud, Nərmin Kamal və sair adlarını çəkə bilmədiyim çağdaş müəlliflərə ağız büzən növcavanların hərəsinə birini bağışlayardım.
Deyərdim ki, baxın, oxuyun. Azərbaycan ədəbiyyatı bax bu idi. Sizin bəyənmədiyiniz həmin adamlar gəldi, Azərbaycan ədəbiyyatını kökündən dəyişdi. Bəziləri öz cahil cəsarətləri ilə, bəziləri qalmaqal və dava-dalaşla, bəziləri performansla, bəziləri də iynə ilə gor qazaraq. Amma faktı qəbul etmək lazımdır – onlar müasir Azərbaycan ədəbiyyatını kökündən dəyişdilər.
Artıq etirazları görürəm – bu gün Azərbaycanda dünya ədəbiyyatı haqqında adekvat təsəvvürləri olan gənc nəsil yetişib. Onlar da haqlı olaraq soruşa bilər: bir ximeranı başqa ximera ilə əvəzləmək nə qədər təqdirəlayiq addım sayıla bilər ki?
Mübahisə etməyəcəm, onların da özlərinə görə haqlı arqumentləri var.
Üçüncü falstart
Seymur Baycangilin ədəbi nəsli bizim gəncliyimiz yazıçılarıdır. Onlar özlərinin pik vaxtında – Həmid Herisçi demiş, hamılıqla eyni nöqtəyə vurduqları 2000-ci illərdə azərbaycandilli diskurs böyük bir səhranı xatırladırdı. Bu səhrada dolaşan və yüksək fakültələrini çalışdırmaq istəyən növcavanlar da, metaforik desək, bir içim su üçün vurnuxurdu.
Düzdür, vaxtaşırı Moskvadan, arada bir də İstanbuldan yeni kitablar gəlirdi, amma – bunu bəlkə millətçiliyə yoza bilərsiz, öz işinizdir – həmin dövrün gəncliyi öz dilində ağıllı bir mətn görməyə tamarzı idi. Biz rusca oxuya bilirdik, bəzilərimiz ingilis dilini də öyrənmişdik, amma ə, ı, ü, ö, ğ, ş, ç kimi əcaib-qəraib hərflərin meydan suladığı yazılı mətnlərin də o dövrdə öz romantikası var idi.
Seymur Baycangilin ədəbi nəsli bax o zaman bizlərə alternativ təklif edirdi. İntəhasız, bomboş səhrada onların hər biri özlərinə görə bir vahə idi. Onlar olmasaydı, AYB-nin 1997-ci il qurultayı 2007-də də eyni uğurla təkrarlanardı, 2017-də də, hətta bəlkə 2027-də də.
Əlbəttə, bu günün baxış bucağından baxanda həmin alternativin nə qədər problemli bir alternativ olduğunu görürsən. Hətta Həmid Herisçinin də nəzəri bazası laxlayırdı. Bəzi yazarlar ədəbiyyatın heç əlifbasını da bilmirdi. Bir çoxunun publisistik yazıları sadəlövhlüyün apogeyi idi. Seymur Baycan çox rahatlıqla təkcə Çexovun 6 nömrəli palatası bütün Şərq ədəbiyyatından üstündür deyə bilirdi və qarşı tərəfdən heç bir arqument eşitmirdi.
Bəs sizin seçiminiz nə olardı: heç bir alternativin olmamağı, yoxsa heç olmazsa, daha az pis alternativ?
Əslində yazı indi başlayır
Aprelin 22-si yazıçı və publisist Seymur Baycanın 45 yaşı tamam olur. Ad günü ərəfəsində Seymur haqqında ədəbiyyat çevrəsində maraqlı polemika yarandı – əslində burada qeyri-adi bir şey yoxdur. 45 yaş yubiley kimi bir hadisədir, ədəbiyyat icması da bu yuvarlaq tarixdə Seymurun həyatı və yaradıcılığına qiymət verməyə çalışır.
Təsadüfən biz də – mən, Cavid Ramazanov və Mirmehdi Ağaoğlu yeni podkast seriyası başlamağı düşünürdük. Ayda ən azı bir dəfə çıxan epizodlarda ölkənin ədəbi-mədəni gündəliyini müzakirə etmək, aktual məsələlərə toxunmaq üçün. İlk epizod üçün nə gözəl bəhanə – Seymurun ad günü!
Üstəlik, hər üçümüz Seymuru yaxından-uzaqdan tanıyırıq. Tərif desək, əndazəni aşmarıq, üz-üzdən utanar çünki; tənqid də etsək, ancaq dostca tənqid edərik, bədxah niyyətimiz yoxdur.
Beləcə, kritikaparat podkastının ilk epizodunu hazırladıq – epizodda həm xoş sözlər var, həm də xoş olmayan tənqidlər.
Seymur Baycanın bu epizoda reaksiyası çox maraqlı oldu. Yenə də özündə yeddi fəziləti daşımasını dünya-aləmə bəyan eylədi, bu dəfə də bizi yeddi rəzaləti daşımaqda ittiham eylədi. Heç də xoş olmayan mənzərə alındı.
Məncə, canlı klassikimiz ömrün payızında Parnas dağından öz tənqidçilərini süzüb üzündə təvazökar təbəssüm ilə desəydi ki, əziz dostlar…
Mirmehdi Ağaoğlunun yazısından başlayan bu polemika bizim ədəbiyyat çevrəsi üçün çox faydalı bir proses oldu, həm Seymur Baycanın ədəbi dəyəri qiymətləndirildi, həm də vacib olan başqa mətləblər müzakirə olundu. Qalırdı bircə Seymur Baycanın bu simfoniyanın dördüncü hissəsini bütün orkestrin ifasında, təntənəli notlarla, şeypur sədaları altında yekunlaşdırması. Nəcib dirijor ədası ilə.
Əvəzində isə Seymur Baycan səhnəyə nağaraçalanları çıxartdı, onlar da öz dambadurumları ilə bütün orkestrin səsini batırdı: indi nə simliləri, nə nəfəsliləri, nə də zərb alətlərini eşitmək olmur.
Bir sözlə, oldu yenə toyxana.
Klassikin payızı
Bizim ictimai söhbətimizdən Seymur Baycanın niyə əsəbiləşdiyini yaxşı anlayıram. Podkastın bir yerində Cavid təxminən deyir ki, Seymurun publisistikası köhnəlib, 2000-ci illərin əvvəllərində nə yazırdısa, indi də həmin şeyləri yazır. Mirmehdi razılaşmır, əks arqumentlər gətirir və Seymur Baycanın publisistikası ətrafında maraqlı müzakirə gedir. Seymur Baycanın publisistikasını hərtərəfli təhlil etməyə çalışırıq.
Seymur Baycan da əslində bu məqamdan narahat olur, çünki divin canı şüşədə olduğu kimi, onun da canı publisistikasındadır. Ad günü ərəfəsində verdiyi müsahibədə Seymur bunu qismən də olsa etiraf edir:
“Əgər yazıçı yaxşı məqalələr yazmağı bacarırsa, məqalələr də yazmalıdır. Açıq danışaq, əgər publisistikam olmasaydı, məni yazıçı kimi kim tanıyacaqdı? Uzağı on-on beş adam. Az-çox tanınmağım elə publisistikamın sayəsində baş tutub.”
Biz isə bağışlanmaz günaha bulaşmışdıq, divin şüşəsinə əl uzatmışıq, yəni Seymur Baycanın publisistikasının köhnəldiyi ehtimalını deməyə cəsarət etmişik. Onun acıqlı reaksiyası buna görə də anlaşılandır.
Seymur Baycanın publisistikası həqiqətənmi köhnəlib? Bu suala biz yox, gənc nəsil cavab verməlidir. Biz sadəcə deyə bilərik ki, Seymur Baycanın publisistikası problemlidir. Ədəbiyyatdan fərqli olaraq, publisistika davamlı nəzəri hazırlıq tələb edir. Ölkənin gündəliyinə, kontekstə, cəmiyyətdə gedən proseslərə, insanların əhval-ruhiyyəsinə hakim olmaq lazımdır. Yaxşı publisistika yaxşı xvatka tələb edir. Azərbaycandan kənarda yaşayan və sosial şəbəkələrdən də istifadə etməyən Seymur Baycanın xvatkası zəifləyir, ona görə də publisistikası da zəifləyir, təkrarlanır, təsirini itirir.
Mən Bakıda Seymur Baycana gənc yazar deyilən günləri öz gözlərimlə canlı görmüşəm, indi isə 45 yaş!
Bir sözlə, klassikimiz ömrün payızına daxil olmaqdadır.
İndi qalır istedadlı bircə növcavanın qollarını çırmalayıb işə girişməsi və Seymur Baycanı Helikon dağına müalicəvi sulara göndərməsi, necə deyərlər, на воды. Bunu bizim nəsil edə bilməyəcək, çünki bizə Seymur Baycanın böyük təsiri olub. Nə də olmasa, insanda az-maz minnətdarlıq hissi olmalıdır.
Seymur Baycan Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində öz adını böyük bir xəyali kenotafın (məhz kenotafın) üstünə gümüş hərflərlə həkk etdirib. Seymur Baycanın publisistikası isə, əksinə, ətalətlə irəliləyir, çünki meydan boşdur. Seymurla yaxından-uzaqdan bağlantısı olmayan gənc nəsil meydana çıxan kimi, Seymur Baycan erası da bitəcək.
Nəhayət, sonda canlı klassikimiz Seymur Baycanı ad günü münasibəti ilə bir daha təbrik edirəm. Seymur Baycan üçün ürəyimizdə həmişə layiqli yer olacaq.
