Ermənistan istehsalı olan “Əgər hamı” (2012, rusca “Если все”, rejissor Nataliya Belyauskene) və “Xətt” (2016, rusca “Линия”, rejissor Mqer Mkrtçyan) bədii filmlərində Qarabağ müharibəsi başlıca motiv kimi görünməsə də, kinoəhvalatların əsasını təşkil edir. Hər iki filmin ümumi cəhəti Qarabağın birmənalı şəkildə Ermənistana aid olması mesajı, erməni xalqının mübarizliyi, mərhəməti, yüksək yumor hissinə malik olmasıdır. Bundan başqa süjetə Sumqayıt hadisələri, Spitak zəlzələsi ilə bağlı informasiyalar daxil edilir. Həmin infomasiyalarla əsas hadisə arasında səthi dramaturji bağ qurulur ki, bu da təbliğat konsepsiyasının seqmenti kimi üzə çıxır. Bütün hallarda müəlliflər filmlərin digər ölkələrin publikaları üçün keçərli olması və universal məna daşımasından ötrü süjetləri bəşəri dəyərlərə söykənən insan hekayələri üzərində qururlar.
“Əgər hamı”nın ssenaristləri Mikael Poqosyan və Tereza Varjapetyandır. Postmüharibə dövründə baş verən əhvalatda əsas personajlardan biri Saşa Maslenikovanın atası Qarabağ döyüşlərində həlak olub. Müharibəyədək o, Sumqayıtda yaşayıb, milliyyətcə erməni arvadı isə Sumqayıt hadisələri zamanı həyatını itirib. Açıq deyilməsə də, alınan məntiqi nəticə odur ki, Saşanın atası arvadının qisasını almaqdan ötrü erməni tərəfdə döyüşüb. Beləliklə, ermənilər Qarabağda muzdlu rus əsgərinin vuruşması arqumentini boşa çıxarmağa çalışaraq onların iştirakına mənəvi bəraət qazandırır. Sözsüz ki, film eyni zamanda Rusiya ilə Ermənistan arasında sarsılmaz dostluğun hekayəsi kimi düşünülüb. Saşa roluna tipik slavyan simalı aktrisanın seçilməsi də təsadüf deyil.
Beləcə, Saratovda yaşayan Saşa Yerevana gələrək, atasının döyüşçü dostu Qurgeni tapır və onu atasının məzarına aparmasını xahiş edir.
“Əgər hamı” tipik yol əhvalatıdır. Hadisələr yolda baş verir, xarakterlər yolda açılır. Əhvalatın başlıca konflikti isə Qurgenin daxilində baş verir. O, Saşaya atasının məzarının sərhədin o üzündə olduğunu deməyə tərəddüd etdiyindən öz içində mübarizə aparır.
Qurgen kimi qarabaq, köntöy amma daxilən mərhəmətli, xeyrixah obrazların dünya kinosunda onlarla variasiyası işlənib. Belə populyar kinoobrazlardan biri Jerar Depardyenin Pyrer Rişarla birgə çəkildiyi filmlərdə yaratdığı xarakterdir.
Qurgenin qaradinməzliyi Saşanın saf, sadəlövh üzü ilə tez-tez növbləşir, onların tanışlığı epizodunda keçmiş döyüşçünün narahatlığı, nəsə bir sirr gizləməsi ikinci planından sezilir. Xarakterlər arasındakı kontrast, Qurgenin sirri dişəgələn konflikti olmayan əhvalatda zəruri gərginliyə hesablanıb.
İlk epizoddan sonadək erməni xalqının tolerant, xeyirxah, mehriban xarakteri yaradılır. Müəlliflər bunun üçün hiyləgər, lakin niyyətlərini ələ verən fənddən istifadə edirlər: Saşanın Yerevana gəldiyi gün yerli əhalinin “su atmaq” ənənəsinə təsadüf edir. Ənənəyə görə, bu, firavanlığı, rifahı simvolizə edir. Bundan başqa filmin çəkildiyi mövsüm yaz-yay aylarındakı göz oxşayan yaşıl təbiət, mülayim hava, kameranın vaxtaşırı personajlardan yayınaraq şənlənən, dəcəl uşaqlara fokuslanması idilliya anturajını gücləndirir və pozitiv fon yaradır. Saşanın gəlişi ilə ənənəvi bayramların keçirilməsinin üst-üstə düşmə təsadüfləri sonrakı epizodlarda da davam edir. Saşa hansısa bayram çərçivəsində erməni xalq rəqsi və musiqiləri, Qarabağda keçirilən eşşək yarışmasıyla tanış olur. Kabab, lavlaş mədəniyyəti ilə tanışlıq da öz yerində. Hələ müəlliflər Xankəndində teatr mədəniyyətinin təbliğini də unutmur və tamaşa zamanı hamilə qadınların doğuşu təsvir edilir. Məsələ ondadır ki, 2008-ci ildə rusiyalı biznesmen Levon Ayrapetyan Stepanakertdə 700 ailənin toyunu təşkil etmişdi və hamilə qadınların kollektiv doğuşu buna işarədir. Peşəsi həkim olan Saşa vaxt tapıb qadınların doğuşuna yardım göstərir və bu zaman birinin oğlan doğulmasına “kişidən kişi doğular” sevinci kadra guya təsadüf kimi daxil olsa da, məhz Qarabağda səslənməsi düşünülmüş fənddir.
Erməni xalqının yumor hissini qabartmaqdan ötrü, dramatik vəziyyətlə komik elementlər daim qucaqlaşır. Komik situasiyalar Qurgenin döyüş yoldaşlarının ünsiyyətində təcəssüm olunur. Şəkərli diabet xəstəsi Arçın dondurma, şirniyyat yeməsinə Saşanın mane olması gülüş yaratmaq üçündür. Hərçənd, bəzən, hətta çox hallarda komizm ümumi xəttdə orqanik görünmür. Bir epizodda onun dondurma yeməsini rejissor kadrın mərkəzinə – Saşanın görmə bucağına güclə itələyir ki, gülməli konflikt yenidən başlasın. Yaxud Arçın maymaq, sadəlövh kimi göstərilən digər döyüş yoldaşı ilə zarafat-mübahisələri özünü dramaturji doğrultmur, çünki epizodlara yad vəziyyət kimi daxil olur.
Ən keyfiyyətsiz işlənən, erməni tərəfinin dostluğa açıq olduğu mesajını verən epziod Qurgenin Saşa ilə sərhədi keçərək məzar başında ağac əkməsi və bu zaman azərbaycanlı çobanla qarşılaşmasıdır. Azərbaycanlı çoban onların erməni olduğunu biləndə tüfəngini işə salmaq istəsə də, məqsədlərini öyrənib toxunmur. Çoban oğlunun mina partlayışı zamanı öldüyünü və cəsədinin digər tərəfdə qaldığını deyir. Qurgen söz verir ki, onun öldüyü yerdə ağac əkəcək. Problem ondadır ki, sözügedən epizodda gözlənilməz görüşün mənəvi, psixoloji çətinliyi işlənmir. Hər şey çox adi baş verir. Tərəflər niyəsə bir-birini rahat anlayır, qəbul edir və duyğusal söhbət edirlər. Səhnə tələsik işlənib və müsbət azərbaycanlı obrazına xəsisliklə yer verilib, görünür, film festivallara gedəcəyindən belə bir “dostluq” epizodunun olması zəruri imiş.
Çobanın “lənətə gəlsin bu müharibə” tənəsinin intonasiyasından və üzündəki ifadədən, Qurgenin isə cavabında arxayın görkəmindən məsuliyyətin erməni tərəfinin yox, Azərbaycan tərəfinin üzərinə atılması cəhdi duyulur. Ayrıca, həm burda, həm “Xətt”də müharibənin başlanma səbəblərinə toxunlmur, mövzuyla bağlı bir detal, təsvir belə keçmir, ümumiyyətlə, Qarabağ müharibəsinin paradiqmatik qatı açılmır. Personajlar kədərlidirlər, dostlarının ölümü onlar üçün faciədir, amma eyni zamanda mübarizə və müharibəyə məhkum görünürlər. Belə çıxır ki, müharibəyə zorən cəlb olunmuş tərəf Ermənistandır və onlar yox, biz onların torpaqlarına iddia etmişik. Qurgen və dostlarının müharibədəki mübarizliyi, fədakarlığı, əzabkeşliyi ayrı-ayrı səhnələrin replikalarında əksini tapır. Xankənddəki kilsənin bütün əzəməti ilə göstərilməsi, keşişinin müharibədə döyüşməsi faktı və dini mərasimin nümaişi ilə cəmiyyətdə dini dəyərlərin önəmi qabardılır, milli kimlik və mübarizələrinə sakrallıq donu geyindirilir. Yeri gəlmişkən, film Ermənistanın keçmiş prezidenti Serj Sarqsyanın himayədarlığı altında olan “Time production” şirkəti ilə Mədəniyyət nazirliyi və Ermənistan Milli Kinomərkəzinin birgə layihəsidir…
Hər iki bədii lentin sənət meyarlarına söykənən müharibə filmlərdən mühüm bir fərqi var: müəlliflərin neytrallığını qoruya bilməməsi. Birincisi, Qarabağın onlara məxsusluğu xüsusən, vizual informasiya ilə verilir: Xankəndi və Şuşa vaxtaşırı quş uçuşu nöqtəsindən panorama ilə göstərilir. İkincisi, yuxarıda dediyim kimi “müharibə lazım idimi, niyə, nəyin naminə başladıldı” kimi sorğular yoxdu, insan faktoru torpaqdan, müharibədən önə qoyulmur, ziddiyyətli suallar, tərəddüdlü vəziyyətlər yoxdur və müəlliflər ümumiyyətlə, birtərəfli mövqe göstərir.
“Xətt” filmində rejissor daha irəli gedərək niyyətini açıq büruzə verir. Final səhnələrindən biri Şuşa döyüşlərdir. Titrlər 1992-ci il mayın 8-i tarixini göstərir. Əhvalatın əvvəlində Qarabağ hadisələrinə reaksiya verməyən, qətiyyətsiz biri olan Tiqran sonradan mövqeyini dəyişir. O, Şuşanın alınması uğrunda döyüşür və onun qəhrəmanca ölümü Şuşanın alınmasını tezləşdirir. Tiqranın iri plandakı canvermə anlarında belə rejissor müharibə filmlərinin sadiq qaldığı- fərdin dramını önə çəkməyə çox imkan vermir, əksinə sənədli qələbə kadrlarını ekrana gətirməklə, Şuşa dağlarının əzəmətini göstərməklə onun “vətən” uğrunda ölümünün vacibliyini eyhmlaşdırır. Final titrlərində isə yazılır: “Qarabağın azadlığı uğrunda həlak olanların xatirəsinə həsr edilir”.
Sevgi əhvalatı kimi başlayan filmdə kənd müəllimi Tiqran özünəgüvənsizliyi üzündən Annaya sevgisini aça bilmir. O, müharibəyə qətiyyətsizliyinə, komplekslərinə qalib gəlmək üçün yollanır. Sevdiyi qızın itkisi, Spitak zəlzələsi zamanı bacısının nitqini itirməsi kimi fərdi faciələrin altında əzilir. Dostunun, döyüş yoldaşlarının müharibədə ölməsi ilə yumşaq təbiətli cavanın bərkidiyini, əzmkarlığını görürük. Rejissor əvvəldən yarıyadək əsas niyyətini sevgi əhvalatının arxasında gizlənir. Başqa cür desək, bu, bəşəri dəyrlərlə yola çıxan, əslində isə militarist filmdir.
Bəzi epziodlarda dövrün mühitini dolğun yaratmaq üçün telekanallarda müharibə xronikası göstərilir. Azərbaycan bayrağının erməni hərbçilərinin ayağı altında olması bir kadrda gözə girir. Halbuki həmin epizodda bu təhqiramiz vurğuya ehtiyac yoxuydu.
Filmdən anladığım qədərilə erməni xalqının ciddi çəkildə kəsilmiş qulaq kompleksi və qorxusu var. İlk epizodlardan birində Qarabağın hansısa kəndində dinc sakinlərinin- qocaların, qadınların, hərbçilərin öldürüldüyü, bir əsgərin qulağı kəsilərək asıldığı göstərilir. Qisas almağa hazırlaşan hərbçilər məhz hərbçinin qulağının kəsilməsinə qəzəblənirlər. Tiqran da qulağı kəsilməklə hədələnir.
Digər səhnədə “Qara tülkü” ləqəbli azərbaycanlı axtarılır. Məlum olur ki, həmin azərbaycanlı və onun Azərbaycana işləyən erməni dostu guya Türkiyədə uşaq evində böyüyüb və türk xüsusi xidmət orqanlarına cəlb olunub. Erməni kinematoqrafçılarının 1991-92 ci ildə belə Türkiyənin Qarabağa müdaxiləsinə imkan verən bədii təxəyyülünün genişliyindən heyrətlənməyə bilmirsən. Döyüşlərin qızın çağında erməni əsgərlərinin zarafatları isə –erməni xalqının ən çətin məqamda gülə bildiyinə işarədir. Elə bu keyfiyyəti göstərməyə hesablandığı üçün də zarafatlar təbii ola bilmir.
“Xətt”də yadımda qalan ən maraqlı təsvir həlli- Annanın Qarabağda ölən atasına reaksiyası idi. Anna atasının ölüm xəbərini gətirən zabitin çəkmələri fonunda büzüşərək hıçqırır. Ən təsirli aktyor oyununu Tiqran rolunun ifaçısı Samvel Tadevosyan sərgiləyir. Tadevosyan ölkədə çox tələb olunan aktyordur, həm də teatr rejissorudur.
…Məqaləni bitirərkən Şuşanın da azad olunduğunu oxuyuruam. Maraqlıdır, Qarabağda məğlubiyyətdən sonra erməni kinematoqrafçıları hansı məzmunda film çəkəcək? “Əgər hamı” filmindəki kimi “dostluq” epizodunun təsvirinə mənəvi gücləri yetəcəkmi?
