Elə dahilər var ki, gördükləri işlərin, etdikləri kəşflərin mahiyyətini adam tam anlaya bilməsə də, yaşadıqları həyat tərzinə, fikirlərinə görə onlara rəğbət, sevgi bəsləyir, fotolarını hər görəndə qeyri-ixtiyari gülümsəyir. Bu dəfə mən, gördüyü işlərin miqyasına görə yaradılışdan bəri dünyaya gəlmiş insanlar içərisində müstəna sayılan bir dahi haqqında, daha dəqiq olsam həyatının yeddi ilini yaşadığı kiçik ev haqqında danışacam və göstərəcəm.
Onu tanıyırsınız – saçları dağınıq yaşlı bir kişidir, bizə dil çıxarır. Dili uzun olsa da, əslində doqquz yaşınadək normal danışa bilmirmiş. Bəli, üç əsrə yaxın dünya elminin şahı sayılan İsaak Nyutonun hökmranlığına “son qoymuş” Albert Eynşteynin dünya elmində yeni səhifə açan “Nisbilik nəzəriyyəsi”ndən yox (buna gücüm çatmaz), bu nəzəriyyəni üzə çıxardığı dövrdə yaşadığı kiçik evi, buradakı məişəti sizə göstərməyə çalışacam.
Albert Eynşteyn alman toplumundan, “hərbi kazarma” adlandırdığı alman məktəblərindən qaçmaq üçün fürsət axtarırmış. Əlinə düşən fürsət atasının ailə şirkətinin iflası və ailənin İtaliyaya köçməsi olur. 1894-cü ildə Albert İsveçrəyə gəlir və Aarau şəhərində təhsil almağa başlayır. Aarau şəhərində təhsil aldıqdan sonra Sürix Federal Politexnik Universitetinə (ETH – Eidgenössische Technische Hochschule) qəbul olunur. Halbuki, bir il əvvəl həmin universitetdə fizika və riyaziyyat fənlərindən verdiyi imtahanlar uğurlu olsa da, tarix, coğrafiya və xarici dil imtahanlarından kəsilərək, Universitetdən kənarda qalmışdı.
Eynşteyn Sürix Politexniki bitirdikdən sonra Bern şəhərində, patent bürosunda maraqlı, lakin məvacibi az olan bir iş tapır və şəhərin ən gözəl yeri olan mərkəzi küçəsinə – “Kramgasse 49” ünvanındakı evə köçür.
Kiçik dəhlizinə və otaqların balacalılığına baxmayaraq evin pəncərəsi küçəyə, daha doğrusu renessans dövrünün parlaq nümayəndələrindən bir olan heykəltaraş Hans
Gieng-in fontanlı heykəlinə baxırdı. Evin həmən yanında, qədim küçənin tən ortasında ucalan bürcün təpəsindəki böyük saat, sanki bütün küçəni nəzarətdə saxlayırdı (aşağıdakı fotolarda görə biləcəksiniz). Əslində, bu saat, elmdə inqilab olacaq bir nəzəriyyənin ilhamverici qüvvəsi idi.
1905-ci ildə Eynşteyn evinin qarşısındakı dayanacaqda avtobusa minir. Avtobusun son oturacağında, arxa şüşənin qarşısında oturur və dönərək arxaya baxır. Həmin vaxt gözü Bern şəhərini izləyən böyük qüllədəki saata sataşır, həmişə olduğu kimi. Öz-özünə sual verir: əgər avtobus işıq sürətinə yaxın bir sürətlə hərəkət edib saatdan uzaqlaşarsa nə baş verər? Xəyalında saat qülləsini və avtobusun işıq sürəti ilə hərəkət etdiyini canlandırır və təəccüblənir: saatın əqrəbləri dayanmalıdır.
Eynşteyn özünü “Nisbilik nəzəriyyəsi”-nə həsr etdikcə həyat yoldaşı ilə münasibətləri gərginləşir. Həmin vaxtlar sevgi bağı o qədər zəifləyir ki, Eynşteyn həyat yoldaşı, özü kimi ETH məzunu, fizik Mileva Mariçdən ayrılmamaq üçün, aşağıdakı şərtləri irəli sürür və qadın, onlarla razılaşır:
- Paltaryuyan maşından çıxan paltarlarımın təmiz olub-olmadığına nəzarət edəcəksən;
- İş otağımda hər gün üç növ yemək olacaq;
- Mənim icazəm olmadan yataq otağıma girilməyəcək, iş masama əl vurulmayacaq;
- Mənim icazəm olmadan heç kimlə münasibət qurulmayacaq…
Akademik fəaliyyəti ilə əlaqədar tez-tez uzun səfərlərə çıxan Eynşteyn 1914-ci ildən sonra Milevadan ayrı yaşamağa başlayır, 1919-cu ildə isə boşanırlar. Eynşteyn boşanma zamanı iki uşağının anasına “tezliklə Nobel alacağam, buna inanıram. Nobel mükafatının bütün maddi gəlirlərini sənə verəcəyəm” sözü verir. Təbii ki, həmin zamanlar bu, Milevaya inandırıcı gəlməmişdi. Lakin, Eynşteyn kim olduğunu yaxşı bilirdi…
Yolunuz Bern şəhərinə düşərsə bu xudmani, amma dünya nəhənginə dam olmuş evə gəlməyi unutmayın. Giriş də bahalı deyil, 6 İsveçrə Frankı, bizim pulla havayı.
Sizə yoldaşlıq da edə bilərəm. Mənzilin birinci mərtəbəsində Eynşteynin adını daşıyan kafe də fəaliyyət göstərir.
P.S.: 2017-ci ildə National Geographic-in Albert Eynşteynin həyatı ilə bağlı çəkdiyi “Dahi” (Genius) filminə baxmağı, hər kəsə təkidlə tövsiyə edirəm. Bu film, sizə dahinin həyatından bilmədiklərinizi göstərməklə yanaşı, bir çox sahədə sizə ilham da verəcək. İzləyin, peşman olmayacaqsınız.
