❤️ işarəsinin anlamı orta əsrlərdə, Renessans dövrü və Yeni dövrdə necə dəyişirdi?
Ürəyi simvolizə edən işarə hamıya tanışdır, onu telefonlarımızdakı emojilərdən tutmuş açıqcalara qədər hər yerdə görmək mümkündür. Bir məsələ var ki, bu işarənin real ürək əzələsi ilə bənzərliyi son dərəcə şərtidir. Onda ürəyi niyə sonu quyruqlu iki yarımkürə şəklində təsvir etməyə başlayıblar? Keçmişdə ona hansı mənalar yüklənirdi?
Qədim yunanlar ürəyi ən vacib orqanlardan biri hesab edirdilər – onda pnevma, yəni həyatın mənbəyi, bütün arteriyalara yayılan hava saxlanılırdı. Sonralar havanın qana ağciyərlərdən keçdiyi, qan damarları ilə səyahət etmədiyi kəşf olunanda ürəyin rolu yenidən gözdən keçirildi. Bu gün tədqiqatçılar ürək simvolunun mənşəyini Antik dövrlərdə tapmağa çalışırlar – o dövrlərə aid güldanların naxışlarında bənzər həndəsi formalara rast gəlmək mümkündür. Ancaq çox güman ki, onlar ürəyi yox, onu xatırladan sarmaşıq yarpaqlarını simvolizə edirdi.
ORTA ƏSRLƏR: Kupidon İsa Məsih və tüstü borusu-aortası olan ev
Ürəyin bu gün görməyə alışdığımız təsvirləri ilk dəfə Orta əsrlərdə peyda olub. XIII əsrə aid fransız romanı “Armud haqqında romans”da diz çökərək ürəyini gözəl xanıma hədiyyə edən kişi görürük. “Armud haqqında romans” – kurtizan sevgisindən bəhs edən və sözügedən dövrlərdə populyar olan romanların tipik örnəyidir. Amma romanın adından belə təxmin etmək olar ki, bizim ürəyə bənzətdiyimiz predmet, əslində, ürək olmaya bilər. Güman ki, bu, romanın adında olan və yenə XIII əsrə aid məşhur “Qızılgül haqqında roman” alleqorik poemadasındakı qızılgül kimi sevgini simvolizə edən armuddur.
Bütün hallarda bir qədər sonralar sonu quyruqlu yuvarlaq bir predmet orta əsrlərin əlyazma ənənəsində ürəyin rəmzinə çevrilir. Bu tanış işarəyə həm sevgi romanlarında, həm də əlkimyaya aid traktatlarda rast gəlirik. Ki, sonuncularda ürək mənasında istifadə olunduğu tam dəqiqdir. Romanlarda qadının kişiyə ürək verməsi sevginin ən yüksək təzahürü anlamına gəlirdi. 1410-cu ildə yazılmış “Doğan şəfəq” əlkimya traktatında, sevgi romanlarında geniş yayılmış ikonoqrafiyanın mənasını xeyli yeniləmişdilər. Bu əsərdəki ən şokedici illüstrasiyada qana bulaşmış kişi və qadın öz orqanlarını bir-birinə verirlər. Qadın qarnında yarıq açır, öz kəllə tasını mişarlayır, bıçaqla penisi özündən qopardır (yəqin, kişiyə verməkdən ötrü), boş əliylə isə sinəsindən kəsib çıxartdığı ürəyi partnyoruna uzadır. Həmin vaxt kişi bir qaba nəcisini tökür, digər qaba isə onun vulvasından sidik şırnağı axır. O, piyaləni götürüb içinə qusur, ikinci əli ilə də kəkilini dartışdırır – ya diri-diri skalpını soymaq, ya da qıza vermək üçün beynini çıxartmağa çalışır. Bu rəsm, romalı həkim Qalendən götürülmüş və dörd ünsürlə eyniləşdirilən dörd qumorun bir-birinə qarışmasını göstərən mürəkkəb alleqoriyadır. Müəllif, fəlsəfə daşı hazırlayarkən kişilik və qadınlığın necə yer dəyişdiyini göstərməyə çalışıb: yaş olan quruyur, soyuq olan qaynarlaşır. Digər tərəfdən, bu, sevgi romanı janrına və kurtuaz sevgi konsepsiyasının özünə parodiya da ola bilər.
Beləliklə, ürək işarəsi xristian kontekstinə daxil olur və orada özünə möhkəm yer edir. Artıq XIII əsrdə İsanın sevgi sayəsində həlimləşməsindən və Sevgiyə məğlub olmasından bəhs edən ilk dini şeirlər peyda olmağa başlayır. Bu şeirlərdə Sevgi – xristianlığın və antik ilah Amurun məziyyətlərinin şəxsləndirməsini nəzərdə tuturdu (latın dilində bütün bunlar bir sözlə – Amorla ifadə olunurdu).
Eyni dövrdə kurtuaz sevgidən bəhs edən illüstrasiyalı romanlarda kökləri romalı Amura-Kupidona və yunan Erota uzanan Sevgi Tanrısının təsvirləri peyda olur. İnsanları bir-birinə aşiq etməkdən ötrü onlara ox atan bu ilah, tez-tez mələk, ya da altıqanadlı serafim şəklində təsvir edilir, bəzən hətta xristian müqəddəsləri kimi haləli göstərilirdi. Sonralar Sevgi tanrısını oxdanlı, kamanlı, qanadlı mələk – putti kimi çəkirdilər. Ancaq rəssamlar tez-tez bu obraza mandorl – badamşəkilli xüsusi işıqlı halə də əlavə edirdilər. Bu da yalnız Müqəddəs Ananın və İsa Məsihin təsvirləri üçün xarakterikdir. Bəzi rəsmlərdə ilah, taxtda otururdu, amma əlində dövlətçilik simvolu olan əşya yerinə ürək tuturdu.
Tədricən, orta əsrlər sevgi poeziyası və dini yanaşmalar da oxşar qənaətə gəlir. İsa Məsih Kupidonla eyniləşdirilir, çünki o da insanların ürəyini insana və Tanrıya sevgiylə (caritas) doldururdu, lakin insanlar bu sevgini şəhvani sevgiylə (cupiditas) eyniləşdirirdilər. Rəssamlar, Xilaskarı əməlisaleh insanların ürəklərinə ox atan, ya da adətən, körpə Erot kimi ağacın çətiri altında oturmuş şəkildə təsvir etməyə başlayırlar.
Bu müqayisələr uzunəsrlik teoloji ənənəni aktuallaşdırır. Belə ki, hələ III əsrdə Origen, İsanı alleqorik olaraq eros və insan ruhunun nişanlısı adlandırmışdı. Avqustin isə V əsrdə Xilaskarı möminləri sevgi oxları ilə dələn kimi təsvir edirdi. Nəticədə XV əsrdə Almaniyada İsanın Amur qismində unikal rəsmləri peyda olur: Çılpaq körpə çarmıxın fonunda çəkilmiş nəhəng ürəyin üzərində oturub, əlində isə yanan kösöv – Kupidon onunla ürəklərdə sevgi atəşini yandırır – tutub.
Orta əsrlərdə ürək işarəsi get-gedə daha çox sevgi romanları ilə deyil, İsa Məsihin həyatı və əzabları ilə assosiasiya olunurdu. İsanın əzablarına vizual aksent, bu aksentdən doğmuş və möminlərə meditasiya məqsədilə təklif olunan, havada pərvaz edən beş yaranın obrazı, tədricən, transformasiyaya uğrayırdı. Belə ki, bir müddət sonra sözügedən təsvirlərin mərkəzinə beşinci- İsanın böyründəki yara yox, onun yaralı ürəyi keçir. Orta əsr miniatürçüləri hərdən digər yaraları birbaşa bu orqanın üzərində təsvir edir, ürəyi tikanlı çələnglə əhatələyir, onu çarmıxa sancır, ya da nizəylə deşirdilər (hərçənd apokriflərə inansaq, İsanın ürəyinə silah toxunamışdı).
Mistik əhval-ruhiyyəyə meylli rahibələrin dua kitablarında İsanın ürəyinin qeyri-adi təsvirləri peyda olurdu. Belə təsvirlərdən birində rahibə pilləkənlə çarmıxa çıxır, birbaş Xilaskarın nizəylə deşilmiş ürəyinə soxulur və orada körpə İsayla söhbət edib onun əlindən yevxaristiya (“priçastiye”) alır. Digər bir rəsmdə isə ürək formalı binanın içində qucaqlaşmış Üçlüyü və Müqəddəs Ananı görürük – binanın balaca qapısı, pəncərəsi, hətta kiçik pilləkəni də var, tüstü borusu-aortanın üstündə isə İsanın rəmzi olan ilahi quzu oturub. Daha sonrakı təsvirlərdə rahibəni İsanın böyründəki yaranın içində uzanmış vəziyyətdə görmək mümkündür – bu yer əsl cənnət kimi təsvir olunurdu.
Yeni dövrdə yuxarıda sadalanan təsvirlərin və onlarla bağlı olan dini mətnlərin, metaforaların bünövrəsində İsanın müqəddəs ürəyi (daha sonra da Bakirə Məryəmin müqəddəs ürəyi) kultu yaranır. Bu mərhələdə açılan ürək formasında mehrab panelləri meydana çıxır. Təsvirlərin özündə, xüsusən Cənubi Amerika müstəmləkələrində tez-tez Xilaskarın ürəyi mərkəzi obraza çevrilir: onu qanlı fəvvarə kimi təqdim edirlər və quzular – möminlər onu içirlər; ürəyə xaç, buğda, ya da üzüm tənəyi – əzabların və yevxaristiyanın rəmzləri – sancılır; nəhayət, bu orqan maksimum fizioloji – venalar, klapanlar və ürək qulaqcıqları ilə birlikdə təsvir olunur.
“Anatomik” mum çarmıxlarda isə Tanrı-insanın gerçək quruluşunu, o cümlədən əsl ürəyini görmək mümkün idi. Heykəltaraşlar İsa Məsihin ikili təbiətini, xüsusən də onun hər kəs kimi insan olduğunu sərgiləməyə çalışırdılar. Həkimlərə təlim vermək, kütləni isə heyrətləndirmək məqsədilə XVII-XVIII əsrlərdə insanın dəqiq modelləri hazırlanırdı. Adətən, onlar aşağıdakı şəkildə qurulurdu: mumdan gənc qadın vücudu yapılırdı, onda kifayət qədər iri yarıqlar açılırdı və maketin içinə orqanlar yerləşdirilirdi. Bir tərəfdən tamaşaçılar təkcə gənc, zərif bədəni, digər tərəfdən isə onun içalatını görürdülər. Eyni prosedur Xilaskarın fiquruna da tətbiq olunurdu. Belə maketlər tamaşaçıya İsa Məsihin həqiqətən insan olduğunu görmək imkanı verirdi. Qarında açılan iri yarıqdan daxili orqanlara baxmaq mümkün idi: ürək, ağciyərlər, nazik və qalın bağırsaqlar, həmçinin qabırğalar və onurğa – hamısı insanlardakı kimiydi.
Orta əsrlərdə əksər insanlar ciddi-ciddi düşünürdülər ki, bizim hisslərimiz və gizli düşüncələrimiz ürəklərə, sözün hərfi mənasında həkk olunur – məhz buna görə də, tərki-dünya yaşayan bəzi rahiblər haqqında əfsanələr gəzirdi. Deyilirdi ki, ölümlərindən sonra onların ürəklərində Tanrının, ya da İsanın adının təsviri tapılıb ki, bu da onların Tanrıya olan sevgilərinin və mömin həyat sürdüklərinin sübutudur. Hətta guya rahib-mistik Henrix Suzo aşağıdakı sözləri ürəyinə özü cızıbmış:
“Ey, qüdrətli Tanrı, bu gün mənə güc və cəsarət ver ki, öz arzumu həyata keçirim, zira bu gün Sən mənim ürəyimin ən dərininə daxil olmalısan.”
Sonra da tiyənin ucunu yuxarı və aşağı, sola və sağa hərəkət etdirərək ürəyinin üstündə IHS adı peyda olana qədər öz bədənini oymağa başlayıbmış. Dərin kəsiklər ucbatından onun bədənində axan gur qan sinəsinə tökülürmüş. O, buna sevgidən gözü dönmüş halda, sevinclə baxırmış və demək olar ki, ağrı hiss etmirmiş.
Orta əsrlərə aid əlyazmalarda ürək işarəsi (♥) hərdən müasir emojilər kimi də istifadə olunub – “ürək”, ya da “sevgi” sözünün yerinə yazılıb.
Hərçənd mediada tez-tez bu simvolun başqa bir şeydən, məsələn, yançaqların formasından qaynaqlandığı barədə nəzəriyyələr peyda olur, amma əslində işarənin əsl ürəklə bənzərliyi kifayət qədər yüksəkdir. Hətta bir çox kardioloqlar güman edirlər ki, bu simvol quşların, ya da sürüngənlərin ürəklərinin müşahidəsi nəticəsində yaranıb, çünki onlar forma baxımından ♥-i daha çox xatırladır. Bu ehtimalın əsası var, çünki orta əsrlər Avropasında cəsədlərin autopsiyası qadağan olunmuşdu və anatomların insan orqanizmi barədə bilgiləri heyvan bədənlərinin öyrənilməsinə istinad edirdi. Qalen və Aristotel – orta əsrlər təbibləri onlara öz gözlərindən daha çox inanırdılar – bildirirdilər ki, insan ürəyi üç kameradan və mərkəzdə çökəkdən ibarətdir. Ki, əslində bu ürək simvolunun həndəsəsinə uyğun gəlir. Beləliklə, bu işarə bilavasitə anatomik müşahidələr əsasında yox, elmi ənənənin öyrənilməsi nəticəsində meydana çıxa bilərdi.
Valentin açıqcaları, kişi ovu və quşların sevgisi: İNTİBAH
Sevginin dini anlam qazanması ucbatından insanlar arasında da bu duyğunun qavrayışı dəyişmişdi – renessans cəmiyyəti cəngavərlik və qəhrəmanlıq ideallarından, antik dünyadan gələn, qrupun maraqları naminə öz xoşbəxtliyindən imtinadan yavaş-yavaş ayrı-ayrılıqda hər bir insanın mənəvi həyatına hörmətlə yanaşan humanizm istiqamətində irəliləyirdi. Allaha emosional bağlılıq bu həyatın ayrılmaz parçasıydı. Sonralar onu romantik sevgi kimi mənalandırmağa başladılar. Məhz orta əsrlərdə ürəyin, Tanrıya və insanlara sevginin rəmzinə çevrilməsi sayəsində bu işarə əvvəlcə kurtuaz, sonralar isə romantik sevgi mədəniyyətində geniş yayılır.
Romalı müqəddəs Valentin ona görə bütün sevgililərin simvoluna çevrilmişdi ki, o dövrdə müharibə ucbatından evlənmək yasaqlananda guya o, evlənmək istəyən hər kəsin kəbinini kəsirmiş. Valentin artıq orta əsrlərdən böyük ehtiram görürdü, XIV əsrdə böyük ingilis şairi Cefri Çoser onun adını birbaşa sevgiylə əlaqələndirmişdi – hərçənd insanların yox, quşların sevgisiylə:
“Müqəddəs Valentin günü olduğuna görə qanadlılar evlənirdilər…”
Mənbələrdə yazılanlara görə, müqəddəs Valentinin anım günü – fevralın 14-də İngiltərədə quşlar cəh-cəh vurmağa və öz cütlərini axtarmağa başlayırmış.
XV əsrdə britaniyalı zadəgan xanım Elizabeta Bryus bir şeirində sevgililəri müqəddəs Valentin günündə quşlarla müqayisə edirdi.
1415-ci ildə ilk valentin açıqcası peyda olur: fransız qraf Orleanlı I Karl müqəddəsin anım günü Londondan – dustaq olduğu Tauer həbsxanasından arvadına sevgi məktubu yazır.
1477-ci ildə Marceri Bryus valentin məktubunda sevgilisi Con Pasonu öz “sevgili Valentini” adlandırır. İngilisdilli ölkələrdə indi də açıqcalarda belə yazılır.
Tüdorların dövründə valentin açıqcaları geniş yayılmış hədiyyələrə çevrilir, hərçənd hələ ürək şəklini almır və daha çox sevgi məktublarında bəzək rolunu oynayır. Hərdən onların üzərində ürək işarəsi təsvir olunurdu, amma bu, mütləq deyildi. Bəzi insanlar sevgililərinə böyük kitablar həsr edirdilər, məsələn, XVI əsrin əvvəllərində fransız yazıçısı Pyer Sala kimi. Təkcə bir nüsxədə çap olunmuş kitabda yazıçı, şeirlə populyar sevgi süjetlərini təsvir etmiş və onları mövzulara uyğun (qadınların kişiləri sevgi toruna salması və s.), son dərəcə gözəl illüminasiya ilə bəzəmişdi.
Ürək forması kitab tərtibatında geniş istifadə olunurdu. Orta əsrlərdə gündəlik oxunan dua kitablarını ürək formasında hazırlayırdılar. Onların qeyri-adi forması dua edənin Tanrı sevgisini, ürəyinin ilahi eşqə açıq olduğunu simvolizə edirdi.
İBLİSİN QARA ÜRƏYİ: YENİ DÖVR
Yeni dövrdə ürək, sirli emblem təsvirlərinin tez-tez rastlanan qəhrəmanına çevrilir. Həmin dövrdə ürəyi mistik alleqoriya qismində istifadə edənlərdən biri də flamand qravüraçısı Anton Virye idi. Təxminən, 1585-ci ildə o, “Sevən İsaya ithaf olunmuş Ürək” adlı kitab buraxır. Kitab ürəyin 15 metaforik təsvirindən ibarət emblemlər seriyası idi. Onlarda orta əsrlərdəki ürəyin mistikasına dair ideyanın inkişaf etdiyini görmək mümkündür – körpə İsa mömin insanın ürəyinin içində dayanır və arfa çalır, ürəyin qapısını açır, orda taxta çıxır, oxuyur, yatır, öz yaralarından ürəyə qan buraxır, ürəyə çarmıx ləvazimatlarını salır, ona odlu oxlar atır, mələklər isə ürəyi tacla bəzəyir və iblisin hücumlarından qoruyurlar. Nəticədə Xilaskar həmin ürəklə bütünləşir. Başqa sözlə, İsa Məsih möminin ürəyini gunahdan təmizləyir və orada ilahi eşqi alovlandırır. Müqəddəs kitabı alleqoriyalar vasitəsilə izah edən və öz səylərinin saflığı barədə düşünməyə vadar edən bu emblemlər sonrakı iki əsr boyunca həddindən artıq populyar idi və dəfələrlə təkrar dərc olunmuşdu.
Alleqorik emblemlər üçün ürək formasından istifadə edən başqa bir kitab isə alman teoloqu Daniel Kramerin 1617-ci ildə işıq üzü görən və yüzə yaxın ürək rəsmindən ibarət olan ikicildlik “Müqəddəs emblemlər”i idi. Bu kitabda ürəyin – insan ruhunu simvolizə edən işarənin başına nələr-nələr gəlirdi. Birinci hissədə zindanın üstünə qoyulmuş orqanı çəkiclə döyürlər, sulayırlar, tonqalda yandırırlar, ürək qanadlanıb içində ilan olan kəllədən uzaqlaşmağa çalışır (ilan görkəmində gələn iblisin ucbatından ölümsüzlüyü itirmiş Adəmlə Həvvaya işarədir). Ürək doğranır, zəncirlənir, sobaya qoyulur. O batır, quşlar və şeytanlar onun üstünə cumur, onu balıqlar üçün yem kimi istifadə edirlər, üzərinə İsanın adını yazırlar, tərəziyə qoyub çəkirlər, ox yağmuruna tuturlar.
İkinci hissədə ürəklər şitillərə çevrilir, onlardan qızılgüllər, zanbaqlar, alma ağacları və günəbaxanlar yetişir, ürəyi qurbanlıq heyvan kimi kəsirlər, bellə deşirlər, üstündə göz açırlar, ondan üzüm alırlar, nişan üzüyü ilə başqa ürəklə birləşdirirlər, aortanın üstünə xoruz qonur. Bu emblemlərin hamısı hər kəsin can atdığı xilas hekayələrini danışırdı. Təsvirlər xəbərdalıq edirdi ki, insan cənnətə gedən yolda iblisin tələləri və müxtəlif qəbhətlərlə qarşılaşır. Müəllif bu qeyri-adi emblemlərdə incildə ürək haqqında yazılanları hərfən vizuallaşdırmağa çalışmışdı.
İtalyan həkimi və yazıçısı Françesko Ponanın 1645-ci ildə yazdığı “Cordiomorphoseos sive ex corde desumpta emblemata sacra” əsərində ürəyin içində Yer kürəsi olur, onun ayaqları və çoxlu gözləri çıxır, o, kətana, saata, o cümlədən qum saatına çevrilir, ölümlə ruhun, iblislə insanın görüş yeri rolunu oynayır. İsa Məsihin, iblisin qoşunlarının qarşısını kəsən qəsri kimi təqdim olunur, həmçinin əlkimya sobasında distillə edilir və yeddi planetin arasında uçur. Beləcə, ürək insan ruhunun, onun bütün məşğuliyyətlərinin, zəifliklərinin və məziyyətlərinin simvoluna çevrilir.
Alman teoloqu Paul Kaymın 1680-ci ildə işıq üzü görən “İşıqlı və parlaq ürək aynası” traktatında ürək xeyirlə şərin döyüş meydanı kimi göstərilir. Vuruşan tərəflər bu duyğular məkanına fərqli təsir edir: Tanrı sözü ürəyin ayağına dəstək olduğu müddətdə iblis onun qollarını uzadır və qollar dərhal cənnət ağacının yasaq meyvəsini dərir. Mələk ürəyin sağ qulağına ilahi sevgini dolduran zaman iblis sol qulağına günah barədə fikirlər basır. Digər emblemlərdə ürəyin sağ hissəsinə Müqəddəs Ruhun şüaları, sol hissəsinə isə Təbiətin təcəssümü olan Ayın tutqun işığı düşür; sağ tərəfə mələk inam səpir, sol tərəfə isə İblis yalan axıdır. Nəticədə işıqlı və qaranlıq ürək yaranır. İblisin doldurduğu, cəhənnəmi və onun içində ilanı saxlayan qaranlıq ürək – günahkar insanın cahilliyinin simvoludur. Dünya incəsənətində qara ürək obrazı ilk dəfə məhz bu traktatda peyda olur.
Ürəyin savaş meydanı kimi təqdim olunması ideyasının kulminasiyası isə alman filantropu İohann Qossnerin 1812-ci ildə Berlində nəşr olunmuş “İnsan ürəyi: ya Tanrı məbədi, ya da iblisin evi” əsəri olur. Xeyli köhnə emblem toplularından istifadə edən Qossner, Tanrı ilə şeytanın insan ruhu uğrunda apardığı savaşla bağlı öz versiyasını yaradır. Xeyirxah insanın ürəyində xristianlığın simvolları – Vifleyem ulduzu, Tanrının hər şeyi görən gözü, kilsə, balıq və çörək (İsanın möcüzələrinin simvolları), həmçinin çarmıxa çəkilmiş Xilaskarın özü təsvir olunub. Ətrafda mömini yoldan çıxarmağa çalışan şeytanlar və imansızlar dayanıb.
Günahkarın ürəyində şeytan öz əlbirləri, yəni günahların mücəssəmələri ilə birlikdə hökmranlıq edir: tovuzquşu təkəbbürü təmsil edir, ilan – paxıllığı, qurbağa – acgözlüyü, tısbağa – tənbəlliyi, keçi – şəhvəti, donuz – qarınqululuğu, panter isə – qəzəbi.
Qossnerin traktatı o qədər populyarlıq qazanır ki, onu ingilis dilinə çevirirlər, təsvirlər Rusiyanın köhnə təriqətçilik əlyazmalarına, hətta Rumıniyanın şüşə ikonalarına da düşür.
Yeni dövrdə ürək özündə o qədər şeyi birləşdirməyə başlayır ki, demək olar ki, hər yerdə peyda olur – dini toplularda, əlkimya və astrologiya ilə bağlı traktatlarda, oyun və Taro kartlarında, rebuslarda və emblemlərdə. Orta əsrlərə aid ən qeyri-adi anlamları mənimsəyən ürək işarəsi ruhun, İsanın əzablarının, cənnət və cəhənnəmin, göylərdə xilasolmanın, günaha batmağın və təbii ki, sevginin mücəssəməsinə çevrilir.
Xristian mətnlərinin dövriyyəsi sayəsində müasir dövrümüzə qədər gəlib çatan bu simvol, dini anlamını, demək olar, itirib və videooyunlarda həyatın rəmzinə transformasiya olunub. Romantik bayramlar və görüşləri, toy dekorasiyalarını, çatlarda gedən yazışmaları ürəksiz təsəvvür etmək mümkün deyil. Bu isə o deməkdir ki, qədim ürək simvolu müasir mədəniyyətə uyğunlaşıb və yoxa çıxmaq fikri yoxdur.
НОЖ
