Dünən əlaqəm qalan tək-tük qohumlarımdan biri ilə danışırdım. Mənə dedi ki, “burax bu işlərin başını, kimlərəsə görə öz rahatlığını pozmağa dəyməz, ömür qısadır, başını aşağı sal, rahat yaşa.” Mənə bu sözləri deyən neçənci adam idi. Bunu deyən tanışlarımın çoxu ictimai-siyasi məsələlərdə yaxından iştirak etməyən şəxslərdir. Yaxından dedikdə, ölkədə və dünyada baş verən siyasi məsələlər haqqında yaxşıca fikirləşib təhlil etməyi, bir vətəndaş olaraq yaşadığın ölkənin taleyində həlledici rola sahib olmaq istəyini, özündə məsuliyyət hiss etməyi və əhəmiyyətli ola biləcəyini düşündüyün addımlar atmağı nəzərdə tuturam. Bu “yaxından”-ı ölkədəki seçki proseslərində aktiv iştirak etməkdən tutmuş (saxtakarlıq üzrə aktiv yox), rüşvət alıb-verməməyə, kiminsə hüquqlarını qəsdən pozmamağa, hüquqlarımızı pozan şəxslər barədə qanunda nəzərdə tutulmuş qaydalara uyğun addımlar atmağa, ölkədəki hüquq-mühafizə orqanlarının yaxasından yapışıb hüquqlarımızın qorunmasını tələb etməyə qədər uzatmaq olar. Lakin yuxarıda dediyim tanışlarım başda olmaqla ölkə vətəndaşlarının çoxu ictimai-siyasi məsələlərdə iştirak etmir. Üstəlik onlar aktiv vətəndaşlara cəhdlərinin mənasızlığı və qeyri-effektliyi barədə ağızdolusu danışırlar.
Bütün bunlar məni qıcıqlandırmır. Bilirəm ki, insanlarımızın çoxu ümidsizdir. Özlərinə görə haqlı səbəbləri də var. Məsələn, vətəndaş bir az başını qaldıran kimi güc strukturları o başı elə əzir ki, çox halda o, daha ömür boyu əvvəlki kimi dik dura bilmir. İnsanlar təkcə öz başlarının yox, eləcə də yaxınlarının başlarının da onlara görə əzilməsindən qorxurlar. Beləliklə, çox eşitdiyimiz “özün üçün qorxmursan, övladını, ata-ananı, yoldaşını, qohum-əqrabanı düşün” fikirləri ortaya çıxır. Beyinlərdə bu fikir stereotipini yaratmaq – insanların gözünü qorxudaraq onların ictimai-siyasi proseslərə təsir etmək hüququnu əllərindən almaq deməkdir. Beləcə, qorxan kütlə və o kütləyə təhkimli kəndli kimi baxan, uzun illər (kəndlilər ayılanadək) o kənddə lövbər salıb onları istədiyi kimi idarə edən hakimiyyət ortaya çıxır.
Üç-dörd gün əvvəl “Kapital Bank”-ın qarşısında nizam-intizami tənzimləmək üçün təyin edilən ÇPA əməkdaşı, qanunsuz olaraq məni yanlış bilgiləndirib həmin gün bankın xidmət göstərmədiyini söyləyəndə onunla konflikt yaşadım. Ondan hüquqlarımı pozmamasını tələb etdiyim üçün məni “problemli vətəndaş” adlandırdı. Bildirdim ki, hüquqlarını qanuni çərçivədə tələb edən vətəndaşla problemli vətəndaş arasında fərq var, cavabında “bizim üçün ikisi də eynidir” dedi. Onun bu cavabı bütün ölkənin vətəndaş və hakimiyyət anlayışlarının hüquq, qanun müstəvisində təhlili üçün böyük ipucudur. Azərbaycanda öz hüquqlarını və onları qorumaq üçün nəzərdə tutulmuş qanunları bilmirsənsə, peşə və vəzifə səlahiyyətlərindən vicdanla istifadə edib sənə tam qanuni xidmət göstərən çox az sayda qurum, məmur tapa bilərsən. Hə, etiraf etməliyəm ki, öz hüquqlarının təmin olunması üçün qanunları bilməklə yanaşı, bir az da həyasız olmaq lazımdır.
İndi sual yarana bilər ki, vətəndaş hüquqlarını, qanunları öyrənsin, həyasız olsun da, buna kim mane olur ki? Buna, məhz, hakimiyyət mane olur. Bir az geniş izah etməliyəm:
1. Dövlətin, valideynlərdən uşaqlarının yaxşı şəraitdə yaşaması, əyləncəsi və digər hüquqlarını təmin etməsinə dair tələbi yoxdur. Tələb yoxdursa, təklif və nəzarət də yoxdur. Ölkəsinin uzunmüddətli inkişafında maraqlı olan dövlətlər öz balaca vətəndaşlarının sağlamlığı, əyləncəsi və təhsili üçün narahat olmalıdır. Çünki həmin uşaqlar böyüyüb dövlətin özəyi olan, onun dünyəvi və ölkədaxili iqtisadi, siyasi sistemini formalaşdıran vətəndaşlara çevriləcəklər. Bütün bunları düşünə bilən dövlətlər valideynlərdən uşaqlarını yaxşı böyütmələrini tələb edər və onların bu tələblərə cavab verməsi üçün təkliflər, alternativlər planı hazırlayar. Bu gün dövlətimiz bunu tələb edə bilmir, çünki bilir ki, yürütdüyü siyasət sayəsində ölkədə işçilərin çoxunun maaşı orta hesabla 300-400 manatdır. O maaşı qazanmaq üçün də minimum 8, maksimum 12 saat işləmək lazımdır. Bu qədər işləyən valideynlər uşaqlarını hansı zaman intervalında gəzməyə aparsınlar? Tutaq ki, ayda 2 dəfə icazəsi olan yazıq işçi (hal-hazırda qeyri-dövlət qurumlarının çoxunda vəziyyət belədir) uşağını hara aparsın, necə əyləndirsin? 300-400 manata özünü doyuzdursun, ev pulu ödəsin, uşağa yemək, əyin-baş alsın, ya od qiymətinə olan əyləncələrlə təmin eləsin? Bu gün ölkədə uşağına 1-2 manatlıq dönəri belə ala bilməyən valideynlər var. Atam bir tanışının şahidi olduğu əhvalat danışmışdı: yataqxananın həyətində uşaq atasından dondurma üçün pul istəyib, atası da hələlik dondurma alacaq pulunun olmadığını, maaşı gələn kimi alacağını söyləyib. Uşaq da hamının içində “ata, öl də, nə vaxt istəyirəm, dondurma alacaq pulun olmur” deyib. Kişi elə camaatın içindəcə ağlayıb. Təbii, yəqin ki, uşaq “öl” sözünü kiminsə ağzından eşidib və atasına necə təsir edəcəyini bilməyib. Lakin bu, bir ata üçün böyük ağrıdır: uşağına dondurma alacaq pulun yoxdur. Oxuculardan kimsə düşünə bilər ki, pulu yoxdur, dünyaya gətirməsin. Amma biz hamımız bilirik ki, “hələ “bişey-mişey” yoxdur?” sualı verilən, hər kəsin uşağı olan cəmiyyətdə uşaq dünya gətirməmək necə böyük psixoloji təzyiqdir.
Uşaqla bağlı el qınağının altında da siyasət yatır. Dövlət vətəndaşlarının çoxalmasını dəstəkləyir, bu da hər kəsin dünyaya uşaq gətirməsini dəstəkləmək deməkdir. Əgər bunu dəstəkləməsəydi, nə keçən il on milyonuncu vətəndaşa görə düz bir həftə metronun hər stansiyasında “on milyonuncu vətəndaş dünyaya gəldi” cümləsi ilə qulaqlarımızı xarab etməzdilər, nə də efirlərdə azuşaqlılığı təhlükə kimi təqdim edən verilişlərin olmasına imkan verməzdilər. Uşaqların çox olmasını istəyən dövlət onlara vaxtlı-vaxtında və doğru planlanmış miqdarda uşaq pulu verər, daha 3-5 qəpiklik uşaqpulunu uşaq məktəbə gedənə yaxın verməz.
2. Əyləncəsiz, bir çox şeylərdən məhrum böyüyən o uşaqlar məktəbə gedəndə müəllimləri dərsləri qavraya bilmədikləri üçün onları qapazaltı edir; pulsuz əylənə biləcəkləri idman, rəsm, musiqi dərslərini əyləncəyə çox ehtiyacları olan ibtidai sinifdəcə əllərindən alırlar. Bir az yuxarı siniflərdə də doğru-düzgün dərs keçməyən, öz beyinlərindəki stereotipləri qırmadıqları üçün uşaqlara cinsi orqanlar, cinsi əlaqə, hamiləlik və çoxalma barəsində məlumat verməyən, hazırlığa çağırmaq üçün dərsini yaxşı səviyyədə tədris etməyən müəllimləri olur. Onların çoxu alt paltarlarında bülleten daşıyaraq seçkiləri saxtalaşdıran, həmin uşaqların həyatını düşünməyən müəllimlərdir. Çoxları bunu könüllü etmir, çarəsizlikdən məcbur qalır. Çünki ya rüşvətlə işə düzəldiyi üçün, ya savadsız olduğu üçün, ya özü disiplini pozduğu, qorxaq olduğu, hüquqlarını bilmədiyi üçün dərs saatlarını azaldacağı, töhmət verəcəyinə görə direktordan çəkinir və beləliklə, direktor nə deyirsə, onu da edir. Axı, savadlı, dərsini necə lazımdır keçən, rüşvət alıb-verməyən müəllim niyə könüllü saxtakarlıq etsin?! Sistem, müəllimləri qəsdən belə dili qısa və gözüqıpıq edir ki, lazım gələndə istədiyini etdirə bilsin. Olan da şagirdlərə və müəllimlik kimi dəyərli peşənin nüfuzuna olur.
3. Yuxarıda müəllimlərin çoxalma və inkişaf dərsini keçmədiklərindən yazdım. O müəllimlər də bu cəmiyyətdə böyüyüblər və beyinlərində belə stereotiplərin olmasında cəmiyyətin rolu var. Bəs cəmiyyət niyə hələ də bu sterotiplərdən qurtula bilmir? Efirlərdə ərindən, arvadından və ya uşağından danışan neçə-neçə aparıcı, ekspert buna görə üzr istəyirsə, verilişinə gələn adamlara əxlaq-namus dərsi keçib kimisə pozğun adlandırırsa və özünə lazım olan tərzdə senzura qoyan (oxu: iqtidarı tənqid etmək potensialı olan adamlar efirə buraxılmırsa) KİV rəhbərləri belə şeylərə senzura qoyub bu stereotiplərin qırılması üçün sosial çarxlar, reklamlar, veriliş mövzuları təqdim etmirsə, deməli, cəmiyyətin o stereotiplərə məhkum olması birbaşa siyasi məsələdir.
4. Məktəbi bitirən şagirdlər attestat alanda onlardan “şirinlik” adı altında pul qoparırlarsa, o şagird tələbə olanda rüşvət alıb bal yazan müəllimləri pul verməyənləri imtahanda kəsməklə hədələyirsə, tələbənin heç kəsə mane olmadan yemək yemək, su içmək kimi bəsit hüquqları yoxdursa, müəllim tələbələri təhqir edirsə və onların müəllimləri rektora şikayət etmək şansı yoxdursa (rektorların qəbuluna düşmək Trump-la görüşmək qədər çətindirsə), gələcəkdə o tələbələrin iş üçün rüşvət verməsinə, özünün də rüşvət almasına təəccüblənməməliyik.
Bir uşağın balacalıqdan böyüyənə qədər pozulan hüquqlarının bəzilərini yazdım. Bu pozuntuların hakimiyyətlə, siyasətlə bağlı olduğunu göstərmək istədim. Yəni, doğulandan ölənə qədər Azərbaycan vətəndaşının hüquqları daim pozulur, ona nə evdə, nə məktəbdə, nə də universitetdə hüquqlarını öyrətmirlər, çünki öyrətməli olanların da hüquqları pozulur. Buna görə də o, necə öyrəşibsə, elə də yaşayır, deyinsə də, özü kimi 3-5 adamın yanında deyinə bilir. Düşünür ki, o, təkdir, tək əldən səs çıxmaz, həm də betərin betəri var, özünü oda atmaqdansa, başını aşağı salıb yaşamaq yaxşıdır.
Bu adamların daxilindəki üsyankar səs yavaş-yavaş elə batır ki, sonra insanlara “bizim millət düzələn deyil, dəyməz” kimi şeylər deyirlər. Unudurlar ki, hüquqlarını, qanunların işləkliyini tələb etmək kiməsə görə deyil, sənin özünə və böyüdəcəyin uşağına görədir. Doyuzdurmaq, əyin-baş almaq bir yerə qədər, bəs digər şeylər? Rahat, sağlam cəmiyyət, hüquqlarını pozmaq əvəzinə qoruyan hüquq-mühafizə orqanları olan ölkə necə? Niyə belə ölkədə yaşamaq üçün baş götürüb öz yurd-yuvamızdan didərgin düşməliyik? Olmazmı, onu özümüz quraq, özümüz yaradaq? İnanıram ki, olar, lakin təkrar edirəm: bundan ötrü biz kimin üçünsə nə isə etdiyimizi düşünmək əvəzinə, özümüz, öz uşaqlarımızın gələcəyi üçün nə isə etdiyimizi unutmamalıyıq.
Özünə və uşaqlarına saxlamağa çalışdığın mal-mülkün sığortası yoxdur, çünki insan hüquqlarına hörmət etməyən dövlətlərdə sahib olduqlarını itirmək çox asandır. Lakin maariflənmiş, demokratik cəmiyyətdə həm sənin, həm uşaqlarının həyatına, həmçinin sənə aid olan hər şeyə hörmət və sığorta var. Bu qədər bəh-bəhlə təqdim etdiyim, hazırda bizim üçün utopiya olan bu cəmiyyəti qurmaq asan deyil, hətta çətindir. Amma sadəcə vətəndaş kimi öz məsuliyyətlərimizi dərk edərək, heç kimin hüquqlarını pozmayaraq, öz hüquqlarımızı sağlam yollarla qoruyaraq, övladımıza yaxşı nümunə olaraq bu çətin işi asanlaşdıra bilərik. Başqalarını düzəltməyə çalışmazdan əvvəl özümüz düzəlsək, zamanla sağlam şəbəkələşmə yaranacaq. Babək demişkən, qırx il kölə kimi yaşamaqdansa, bir gün azad yaşamaq yaxşıdır.
