Azərbaycanın döyüş bölgəsində hərbi üstünlüyü danılmazdır. Hərbi əməliyyatların məntiqi onu deyir ki, Azərbaycan ordusu bu templə davam edərsə, qısa zamanda qarşısına qoyduğu hədəflərə çatacaqaHəm Azərbaycan, həm də Ermənistan cəmiyyətlərində pik həddə çatmış emosiya fırtınası şəraitində müharibədən sonrakı mərhələ barədə az adam düşünür. Hərçənd, bu mərhələ də gələcək.
Bəs, o zaman biz nə edəcəyik? Yeni hərbi-siyasi reallıqda Azərbaycan və Ermənistan dövlətləri arasında münasibətlər necə qurulacaq?
Bu barədə danışmazdan əvvəl gəlin tariximizin sonuncu dünya müharibəsi dönəminə qısa ekskurs edək. 1945-ci ildə faşist Almaniyasının məğlub edilməsindən sonra da belə bir boşluq yaranmışdı. Dağıdıcı müharibə Avropanı viran etdi, hətta qalib tərəf olan İngiltərə və SSRİ də darmadağın oldular. Bu müharibədən yeganə əsl qalib kimi çıxan ABŞ oldu. Ərazisində bircə mərmi belə partlamayan Amerika üçün ikinci dünya müharibəsi iqtisadi böhrandan çıxış imkanı yaratdı. Ölkədə minlərlə iş yerləri açıldı, sənaye və iqtisadiyyat dirçəldi, nəhayət ordu quruldu. Beləliklə ABŞ İkinci Dünya müharibəsinə sıradan ölkə kimi girdi və super güc kimi çıxdı.
Amma bu qələbə ABŞ-ın başını gicəlləndirmədi. Əksinə Avropanın gələcəyi barədə düşünməyə məcbur etdi. Qalib gəlmiş müttəfiq ölkələrdən biri olan ABŞ-ın qarşısında iki yol var idi. Ya Almaniyanı yenidən ağır reparasiyalarla yükləmək, müxtəlif beynəlxalq məhdudiyyətlər altında saxlamaq, ya da ona və bütün Avropaya sarsıdıcı müharibədən sonra özünə gəlmək üçün yardım etmək.
Sanksiya və reparasiyalar yolu Birinci Dünya müharibəsindən sonra tətbiq olunmuşdu, amma nəticədə bu, almanların içində qalib ölkələrə qarşı nifrət və qəzəb yaratdı və revanşist hisslərlə alışıb yanan, iqtisadi böhran içində boğulan Almaniyada Hitler kimi adam hakimiyyətə gəldi.
Ona görə də hamıya artıq aydın idi ki, bu yol yaxşı yol deyil. Zamanın ABŞ prezidenti Garri Truman hələ Birinci Dünya müharibəsindən tanıdığı, hər iki dünya müharibəsinin qəhrəmanı olmuş general Corc Marşallı dövlət katibi təyin etdi və ona Avropanın bərpası planını hazırlamağı tapşırdı.
Marşall planı nə idi?
Marşall planı ABŞ-ın İkinci Dünya müharəbəsində darmadağın edilmiş Avropa ölkələrinin iqtisadiyyatını işə salmaq üçün hazırlanmış maliyyə yardımını ehtiva edən tədbirlər planı idi. ABŞ ilkin mərhələdə 13 milyard dollar həcmində hesablanmış bu yardımı SSRİ daxil bütün müharibədən ziyan görmüş ölkələrə təklif elədi. Amma SSRİ və onun təkidi ilə Varşava paktına daxil Avropa ölkələri bu yardımdan imtina etdilər. Qərbi Almaniya və digər Avropa ölkələri isə bu təklifi məmnuniyyətlə qəbul etdilər.
Amerikalılar bu pulu Avropaya şərtsiz vermirdilər. ABŞ-ın ən əsas şərti Marşall planından yararlanan ölkələrdə kommunist partiyalarının heç bir halda parlamentlərə buraxılmaması idi. Bu plan çərçivəsində xristian demokrat birliklərinə yardımlar edilir, kommunist partiyalar isə gözdən salınırdı. Nəticədə Avropada ABŞ dəyərlərinə uyğun hökümətlər quruldu.
Konrad Adenauer
Uzun müddət Köln şəhərinin burqamistri olmuş Konrad Adenauer Hitler hakimiyyətə gələndən sonra vəzifəsindən uzaqlaşdırılmış və təqaüdə göndərilmişdi. Amma nasistlərin məğlubiyyətindən sonra Almaniya ilə əlaqələr qurmaq istəyən ABŞ məhz onunla əməkdaşlıq etməyə başlayır. Öz xalqının maraqlarını dərindən anlayan Adenauer tərəddüd etmədən Amerikanın yardım planını qəbul edir. Buna görə ilk dönəmlər alman cəmiyyətində ona münasibət neqativ olsa da, o üzərinə götürdüyü bütün öhtəlikləri yerinə yetirməyə başlayır. Yəhudilərdən üzr istəyir, yeni qurulmuş İsraillə diplomatik əlaqələr yaradır, son 75 ildə ölkəsi ilə 3 qanlı müharibə etmiş Fransa ilə belə qarşılıqlı dostluq əlaqələri yaradır. Yeri gəlmişkən, Almaniya Fransanın Elzas və Lotaringiya vilayətini düz 47 il işğal altında saxlamışdı. Nəticədə alman cəmiyyətində əvvəl düşmənlə sövdələşməyə gedən insan kimi qəbul olunan Adenauer, gördüyü işlərin nəticəsində Almaniyanın qəhrəmanına çevrilir. Günümüzdə də Konrad Adenauerin şərəfinə yaradılmış, onun adını daşıyan fond kültür və təhsil üzrə dünyada nüfuzlu fondlardan biridir.
Soyqırım məsələsi
Öz bölgəmizə qayıdaq. Erməni cəmiyyəti barədə bizdə həmişə populyar olan, son hadisələr ərəfəsində isə xüsusən nəzərə çarpan fikir onların ucdantutma hamısının millətçi və yalançı olması fikridir. Bizdə əksəriyyət ciddi-ciddi elə düşünür ki, ermənilik xəstəlikdir. Bayaq AzTV-də bununla bağlı qalstuklu tarixçi alimlərin diskussiyasında da bu tezis hərtərəfli əsaslandırılırdı.
Bu həqiqətən də belədirmi? Erməni olmaq xəstəlik ola bilərmi?
Əlbəttə ki, belə bir şey mümkün deyil. Ermənilər də hamı kimi insandır. Onların arasında millətçisi də var, kosmopoliti də, dindarı da, ateisti də. Amma erməni cəmiyyətinin bu hadisələrə verdiyi reaksiya küncə sıxılmış yaralı heyvanın verdiyi reaksiyadır. Bizim üçün bunu başa düşmək çətin olsa da təsəvvür edin ki, bizi xalq olaraq 100 il bundan əvvəl tarixən yaşadığımız İrandan kütləvi şəkildə sürgün edirlər, qırırlar. Bu hadisənin səbəblərini müzakirə etmirik. Bu kontekstdə mənim məqsədim ermənilərin yaşadığı hissləri anlatmaq cəhdidir. Beləliklə, bu qırğından sağ çıxanlarımız dünyanın bütün ölkələrinə və xüsusən də müasir Azərbaycana və Ermənistanın deyək ki, Gümri bölgəsinə yerləşirlər. Bundan sonra isə Sovet İttifaqı qurulur və bizi həmin İrandan 70 illiyinə təcrid edir və qoruyur. Nə biz, nə də dünyanın başqa ölkələrinə səpələnmiş soydaşlarımız bu qırğını unutmamışıq. Bu 70 ildə isə tərkibində olduğumuz Sovet İttifaqı da İranı düşmən qismində görür. Bu, bizim qorxularımızı daha da təsdiqləyir. Sonra Sovetlər dağılır və biz bu tarixi şəraitdən istifadə edərək, soydaşlarımızın kompakt yaşadığı Gümri bölgəsini işğal edirik və Ermənstan və İranla sərhədlərimizi bağlayırıq, və daha 30 il bu düşmənçilik şəraitində yaşayırıq. Bu mühitdə nəsillər yetişir. Yenə də deyirəm – burada kimin günahkar olması məsələsi önəmli deyil. Söhbət bir xalqın hər hansı səbəbdən düşdüyü sosio-psixoloji durumdan gedir.
Əlbəttə ki, belə bir tarixi dəhşətləri yaşamış xalq türklərə və onların timsalında bizə düşmən kimi baxacaq.
Nə etməli?
Əvvəldə Marşall planı və Adenauer misalını boş yerə çəkmədim. Azərbaycan qalib və iqtisadi cəhətdən bölgənin ən güclü dövləti kimi öz tarixi məsuliyyətini anlamalı və öz qonşuları ilə münasibətləri bu kontekstdə qurmalıdır. Aydın məsələdir ki, konfliktin bizim qələbəmizlə bitməsi Azərbaycanı bölgənin əsas xab ölkəsinə çevirəcək. Onsuz da əsas enerji dəhlizlərinə nəzarət edən Azərbaycan, bundan sonra bütün başqa sahələrdə də aparıcı üstünlüklər əldə etmiş olacaq. Amma bu əsnada Qarabağın yenidən qurulması ilə yanaşı, Ermənistanı da unutmaq olmaz. Biz gərək onsuz da regionun ən kasıb ölkəsi olan, müharibədən sonra isə daha da çətin sosial-iqtisadi problemlər yaşayacaq olan Ermənistana əl tutaq. Onlara öz Marşall planımızı təqdim edək.
Bizim Marşall planımız
Azərbaycanın təklif edəcəyi yardım əlbəttə ki, Ermənistanın da müəyyən şərtlərin yerinə yetirilməsini ehtiva etməlidir. İlk olaraq Ermənistan gərək dövlət səviyyəsində erməni soyqırımının dünyada tanınması ideyasından əl çəksin. Diaspora Ermənistana yardım etmək istəyirsə, soyqırımın tanınmasına sərf etdiyi pulları elə Ermənistanın yenidən dirçəldilməsinə yönəldə bilər.
Digər tərəfdən kütləvi informasiya vasitələrində, tədris müəssisələrində və başqa ictimai məkanlarda Azərbaycan və Türkiyəyə qarşı düşmənçilik ritorikasını aradan qaldırsın. Erməni xalqının həm azərbaycanlılarla, həm də türklərlə uzun, hərtərəfli tarixi birgəyaşamışlığı var. Bu tarix boyunca bizim xalqlarımız arasında yaxşı şeylər də olub, pis şeylər də. Bu, bütün qonşu xalqlara xas olan bir xüsusiyyətdir. Bundan sonra quracağımız qarşılıqlı dostluq və əməkdaşlıq münasibətləri tələb edir ki, biz xalqlarımızı uzaqlaşdıran tarixi dövrləri kənara qoyub bizi yaxınlaşdıran məqamlardan yapışaq. Əlbəttə ki, bu proses həm də Azərbaycanda getməlidir.
Belə olduğu halda Ermənistanın həm Azərbaycan, həm də Türkiyə ilə sərhədləri açılacaq. İnsanlar bir-biri ilə daha yaxından tanış olacaq və anlayacaqlar ki, əslində onları birləşdirən cəhətlər, ayıran cəhətlərdən qat-qat çoxdur.
Amma bu təklif Ermənistan cəmiyyəti tərəfindən könüllü və şüurlu şəkildə qəbul edilməlidir. Heç kim onları sülhə və əməkdaşlığa məcbur edə bilməz. Sülh yolunun alternativi isə izolyasiya və tənəzzüldür. Mən inanmıram ki, erməni cəmiyyəti bu yolu seçsin. Erməni cəmiyyətinin də öz Adenauerləri var. Hazırki şəraitdə onları təhlükəyə atmamaq üçün adlarını çəkməsəm də mən, belə insanları tanıyıram. Əminəm ki, yeni yaranacaq reallıqda belə insanların sayı daha da artacaq və onlar erməni cəmiyyətində populyarlaşacaqlar. Bu isə Qafqazın nəhayət uzun illərdən bəri qanı bahasına haqq etdiyi sülhü şərtləndirəcək.
