Hər iki respublikada dövlət səviyyəsində saxtakarlıq az qala ibtidai icma quruluşu zamanında başlasa da yazdığım yazıda əsasən xanlıqlar və Çar Rusiyası dövründən bəhs edəcəm.
Bilindiyi kimi bu iki respublika SSRİ dağıldıqdan sonra aktiv olaraq tarix sahəsində saxtalaşdırma siyasətinə başladı (bu siyasətin əsası SSRİ-də Stalin zamanı qoyulmuş və SSRİ-nin dağılmasından sonra güclənmişdi). Azərbaycan öz dövlətçilik tarixini mənşəyi indiyə kimi tam bəlli olmayan Mannaya, Ermənistan isə yazıları indiyə kimi qalan və qafqazdilli hurrilər olduğu sabit olan Urartuya bağlamağa çalışır. Realda isə ermənilər bu ərazilərə Urartunun süqutu ərəfəsində, indiki azərbaycanlılara dilini verən türklər isə Səlcuq türklərinin axını ilə 11-ci əsrdə gəlmişdi (Qeybullayev, 1991:15).
Çar Rusiyasının işğalı ərəfəsində indiki Ermənistanda demoqrafik üstünlük azərbaycanlıların lehinə idi. Səfəvi hökmdarı Şah Abbas Osmanlı ilə müharibəylə əlaqədar sərhəd ərazilər olan Naxçıvanda və indiki Ermənistan ərazisində şimala doğru yaşayan və əksəriyyəti erməni olan 250 000-300 000 arası əhalini İranın içlərinə doğru köçürtməsi boş qalmış ərazilərə türklərin yerləşməsinə, toponimlər daxil etnik olaraq coğrafiyada dəyişmələrə səbəb olmuşdu (Rəhmani, 1960:13)
Nadir şahın ölümündən sonra indiki Azərbaycan və onun cənubunda çoxsaylı xanlıqlar yarandı. İranda qurulan Marağa xanlığını kürd əsilli mükri tayfası (Petruşevski,1949:67); Xoy, Salmas və Mərənd xanlıqlarını kürd əsilli dümbuli tayfası (sonradan bu tayfa türkləşib), Miyanə xanlığını kürd əsilli miyanə, Maku xanlığını isə kürd əsilli mahmudi tayfası liderləri idarə edirdi (Petruşevski,1949:68).
Cənubi Azərbaycan xanlıqlarından Qaradağ, Ərdəbil, Urmiya, Xalxal, Təbriz və Zəncan xanlıqları isə türk əsilli tayfa liderləri tərəfindən idarə olunurdu. Şimalda qurulan Talış və Şəki xanlığı istisna, digər xanlıqların hər birində idarəedici qüvvə türk tayfaları idi (Hacı Çələbinin soyu ermənilərə gedib çıxırdı (Raffi, 1991:59), buna baxmayaraq islamı qəbul edərək türkləşmişdilər). Çar Rusiyasının Qafqazı işğal etməsindən əvvəl bu ərazilərdə demoqrafik vəziyyətin tam olaraq nə durumda olduğu bəlli deyil. Buna baxmayaraq dövrün səyahətçilərinin və hərbçilərinin memuarlarına əsasən indiki Ermənistanda azərbaycanlıların sayı xeyli çox olduğu aydın olur. Bu, orda qurulan İrəvan xanlığı ilə özünü göstərmişdi. Qacar tayfasından İrəvan xanları özlərinin Qacar dövlətinə bağlılıqlarını ifadə etmişdilər. Erməni tarixçisi Corc Burnutyan Türkmənçay müqaviləsindən əvvəl İrəvanda yaşayan əhalinin 80 faizinin müsəlman olduğunu qeyd edirdi (Bournoutian, 1982:74).
Ermənistan indiki İrəvan xanlığı ərazisində formalaşdığı üçün bu dövlətlə bağlı məlumatlar çox ustalıqla saxtalaşdırılıb. Hal-hazırda dünyaca tanınan və Qafqaz ərazisi üzrə ekspert olan tarixçilərdən sadəcə Firuz Kazımzadə İrəvan xanlığını azərbaycanlıların qurduğunu qəbul edir. Viktor Şnirelman İrəvan xanlarını hər hansı kateqoriyaya ayırmır və türkdilli tayfa nümayəndəsi kimi qəbul edir (Şnirelman, 2000:249). Corc Burnutyan isə, İrəvan xanlığını türk və fars xalqlarının birləşdiyi ortaq bir xanlıq kimi göstərir (Bournoutian, 1992:53).
Richard Hovhanisyan, Robert Hyusen, fransızdilli Larussa ensiklopediyası, Ensiklopedika İranika başda olmaqla əksəriyyət tarixçilər isə İrəvan xanlığını fars xanlığı kimi göstərirlər. Onlar buna əsas kimi dövlətin rəsmi dilinin fars dili olmasını, idarə edən qacarlar tayfasının isə İrana bağlılığı ilə göstərməyə çalışırlar. Nədənsə bu tarixçilər qacarlar tərəfindən idarə edilən və rəsmi dili fars dili olan digər bir xanlıq olan Gəncə xanlığı barədə eyni düşüncəni daşımırlar. Gəncə və İrəvan xanlıqlarının Rusiyaya qarşı müharibə aparması məhz onların İran qacarlarına olan bağlılığından irəli gəlirdi.
Burda Hyusen və Hovhanisyan İrəvan xanlarının siyasi mövqeyini etnik mənsubiyyət kimi göstərməyə çalışaraq, elə təəssürat yaratmağa çalışırlar ki, sanki İrəvanda yaşayan müsəlman xalqın böyük əksəriyyəti farslar olub. Buna görə də hal-hazırda Ermənistan höküməti İrəvan xanlığından qalan Göy məscidi fars məscidi kimi qələmə verərək onun idarəsini İran İslam Respublikasına tapşırıb. Onlar buna əsas kimi də məscidin memarlıq xüsusiyyətini göstərir. Aydındır ki, dini inanc və mədəniyyət baxımından eyni tarixi yaşayan azərbaycanlılarla farsların arasında, xüsusən də həmin dövrdə, memarlıq baxımından fərq yox idi.
Bu yanıltmadan bir digər formada, Qaraqoyunlu dövrünə aid Pir Hüseyn türbəsində də istifadə edilib. Ermənistan hökuməti 1990-cı illərin sonunda İrəvan yaxınlığında Qaraqoyunlu memarlığı olan Pir Hüseyn türbəsini Türkmənistan səfirliyinin ixtiyarına verib. Buna əsas kimi Qaraqoyunlunun türkmən dövləti olduğu qeyd edilir. Orta əsr mənbələrində Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövləti köçəri türkmən tayfalarının konfederasiyasından ibarət bir struktura malik idi. Qəznəvilər dövründən etibarən oğuz tayfalarının ümumi adı ədəbiyyatda türkmən olaraq qeyd edilir (Klyaştorni, Sultanov, 2004:134).
Müasir dövrə qədər indiki azərbaycanlı, türk və türkmən adlarını fərqləndirəcək bir termin yox idi. Qaraqoyunlu Cahan şahın azərbaycan dilində yazdığı şeirlər indiki dövrə qədər gəlib çıxıb. Vladimir Minorski Cahan şahın məktubları və şeirlərini əsas gətirərək Qaraqoyunlunun rəsmi dilinin indiki azərbaycan dili olmasını qeyd etmişdi (Minorsky, 1954:227). Bu baxımdan əminliklə demək olar ki, Qaraqoyunlular indiki Türkmənistanın feodal dövləti sayıla bilməz. Türkmənistanda yaşayan oğuzların «türkmən» adı isə 1936-cı ildə, Stalin konstitusiyası zamanı ortaya çıxır. Bu mövzuda isə addan yanıltma olaraq istifadə edilir.
Azərbaycan tarixçiləri isə İrəvana iddia edərkən orda yaşayan ermənilərin azlıqda olduğunu, ermənilərin 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonra gəldiklərini və eyni zamanda bu ərazidə ermənilərin heç vaxt olmadıqlarını iddia edirlər. Bu məsələdə azərbaycanlı tarixçilər Şah Abbasın bu ərazilərdən 250 000 erməninin İrana köçürməsinə toxunmurlar. Digər tərəfdən bizim tarixçilər Azərbaycan ərazisində qurulan bütün xanlıqları indiki Azərbaycan dövlətçiliyinin parçası olduğunu qeyd edirlər.
İlk növbədə, bu cür qəbul olunacağı halda, bu xanlıqların hər birinin regional dövlət statusunda olduğu nəzərə alınmalıdır. İkinci tərəfdən, feodal dövlətlər heç vaxt indiki müasir dövlətin qurulması üçün hüquqi baza ola bilməz. Bu yalnız Almaniya və İsveçrədə olduğu kimi ərazi vahidlərinin federativ və ya konfederativ formada birləşməsi formasında ola bilərdi ki, bu da Azərbaycanda heç vaxt baş vermədi. Azərbaycanın hal-hazırda unitar respublika olması da bunu göstərir.
Eyni zamanda ermənilər də Dağlıq Qarabağın müstəqil olmasını orda mövcud olmuş 5 erməni məlikliyi ilə əsaslandıra bilməz. Bu ərazidə qurulan bütün xanlıqlar (eləcə də məlikliklər və sultanlıqlar) İran dövlətçiliyinin bir parçası idi. İran dövlətçiliyinin parçası olmaq, rəsmi dilin farsca olması ilə şərtlənirdi. Şimali Azərbaycanda İlisu sultanlığı və Car-Balakən camaatlığı istisna bütün xanlıqların rəsmi dili fars dili idi (Kraçkovski və Genko, 1945:56-57). Buna görə bəzi tarixçilər, bu 2 dövləti ərəb dilinin rəsmi status daşıdığı Dağıstan xanlıqlarına aid edir. Sovet şərqşünası Novoseltsev çoxsaylı ləzgilərin yaşadığını əsas gətirərək Dərbənd və Quba xanlığını Dağıstan xanlıqları kimi təsnifləşdirsə də, Böyük Sovet Ensiklopediyası Dubrovinin bu xanlıqlarda həm idarəedici tayfanın həm də əhalinin çoxluğunun tatar olduğu barədə yazdıqlarını əsas gətirərək, bu fikri rədd edir. BSE yalnız Talış xanlığını Azərbaycan ərazisində qurulan talış feodal dövləti kimi ayırır. Talış xanlığında da digər Azərbaycan xanlıqları kimi rəsmi yazışma dili farsca olmuşdu. Bu dövrdə rəsmi dildən əlavə mədrəsələrdə ədəbi dil kimi də farsca tədris edilirdi. Fars dili Azərbaycanda yalnız Çar Rusiyası tərəfindən işğal ediləndən sonra general-qubernator Yermolov tərəfindən ləğv edildi. Bu barədə məlumata Mirzə Fətəli Axundovun məktublarında rast gəlmək mümkündür (Mirzə Fətəli Axundov, 2005:30-31). Yermolov bununla Azərbaycanla İran arasında min illər boyu davam edən əlaqəni yox etmək istəyirdi.
Məhz Yermolovdan sonra Azərbaycanda azərbaycandilli elita yetişmiş və bu elita sonda Azərbaycan Demokratik Respublikasını və Azərbaycan SSR-ni qurmuşdu.
İstifadə olunan ədəbiyyat
Петрушевский Илья Павлович, (1949), Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI-начале XIX вв.
Гейбуллаев, Гияседдин Аскер оглы, (1991), К этногенезу азербайджанцев.
А. А. Рахмани, (1960), “Тарих-и алам арай-и Аббаси” как источник по истории Азербайджана.
Раффи,(1991), Меликства Хамсы: 1600-1827 : Материалы для новой армянской истории.
George A. Bournoutian, (1982), Eastern Armenia in the last decades of Persian rule, 1807-1828: a political and socioeconomic study of the khanate of Erevan on the eve of the Russian conquest.
Шнирельман В. А. (2000) Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье.
George A. Bournoutian, (1992), The Khanate of Erevan Under Qajar Rule: 1795-1828.\С. Г. Кляшторный, Турсун Султанов, (2004), Государства и народы Евразийских степей: древность и средневековье.
Minorsky, (1954), Jihan-Shah Qara-Qoyunlu and His Poetry.
Игнатий Крачковский, Анатолий Генко, (1945), Арабские письма Шамиля в Северо-Осетии // Советское востоковедение. Т. 3.
Mirzə Fətəli Axundovun seçilmiş əsərləri, (2005), 3-cü cild.
