XIX yüzilliyin ortalarından, xüsusilə, Mirzə Fətəli Axundzadənin cəhalət qaranlığında günəş kimi parlamasından sonra Azərbaycanda tarixi bir dalğa – aydınlıq (maariflənmə) hərəkatı başladı.
Xalqın mütləq hissəsinin savadsız və hüquqsuz olduğu, din, şəriət ehkamları ilə istismar edildiyi bir çağda onu qəflət yuxusundan oyandırmağa, mütərəqqi fikirlərlə bəsləməyə çalışmaq olduqca gərəkli, ancaq elə bir o qədər də təhlükəli missiya idi.
Mürtəce dünyagörüşə savaş açan insanlar bunun bədəlini həyatları ilə ödəyə biləcəklərindən xəbərsiz deyildilər. Ancaq başqa yol da yox idi: mənsub olduqları toplumun gözlərini açmaq, onları mövhumat, nadanlıq bataqlığından dartıb çıxarmaq qaçılmaza çevrilmişdi.
Bu gün həmin insanları sayğı ilə xatırlayarkən aydınlanma hərəkatımızın nə qədər dəhşətli, qorxunc yollardan keçdiyini unutmamaq, unutdurmamaq borcumuzdur.
“Maarifçilik tariximizin sui-qəsdləri” başlıqlı bu yazı seriyası da bu mənəvi borcluluq duyğusundan yaranıb.
Bir də görk almaq, dərs çıxarmaq ehtiyacından – axı milləti silkələyib qəflət yuxusundan oyatmağa çalışanların həyat yolu elə indi də hamar deyil. Rafiq Tağı örnəyində yaşadığımız kimi…
Seyid Əzim Şirvani: ölüb, yoxsa öldürülüb?
Ruhani ailəsində anadan olmuşdu. Atasını erkən yaşda itirdiyindən babası molla Hüseynin himayəsi altında böyümüşdü. Ondan ərəb və fars dillərini öyrənmiş, Şamaxıda orta ruhani təhsili aldıqdan sonra babası öncə İraqa, əvvəl Nəcəf və Bağdada, sonra isə Suriyanın Şam şəhərinə aparır; elə İraqda ruhani təhsilini artırakən dünyəvi elmlərə də böyük maraq göstərməyə başlayır.
Söhbət böyük şairimiz və maaarifçimiz Seyid Əzim Şirvanidən gedir.
Şamaxıya qayıtdıqdan sonra Seyid Əzim yeni üsul üzrə məktəb açır, ömrünün sonunadək də burada müəllimlik edir. Köhnə mollaxanalardan fərqli olaraq o, bu məktəbdə uşaqlara həm də tarix, coğrafiya, hesab və s. fənləri öyrədirdi.
Elə başqa bir görkəmli şairimiz Mirzə Ələkbər Sabir, tanınmış yazıçı və pedaqoq Sultan Məcid Qənizadə, dövrünün bir sıra başqa irəligörüşlü, maaarifçi insanları məhz Seyid Əzimin məktəbində oxuyub, həyata və dünyaya daha açıq gözlə baxmağı öyrəniblər.
Seyid Əzim maarifçi və tənqidi-satirik şeirlərilə geriçiliyi, mövhumatı, nadanlığı qamçılayırdı, bu səbəbdən də ruhanilərin kəskin müqaviməti ilə üzləşirdi, “Əkinçi”də yazmağa başladıqdan sonra isə geriçi dairələrdə onu sevməyənlərin, ona düşməncəsinə münasibət bəsləyənlərin sayı daha da artdı.
1879-cu ildə Seyid Əzimin “ipə-sapa yatmazlığından” cana doymuş hökumət nümayəndələri ilə ruhanilərin işbirliyi sayəsində o, müəllimlikdən kənarlaşdırılır.
Lakin bəzi maarifpərvər insanların səyləri sayəsində Seyid Əzimi müəllimliyə qaytarmaq mümkün olur.
Seyid Əzimin ölümü haqqında yazarkən bir qayda olaraq, “1888-ci il iyunun 1-də Şamaxıda vəfat edib” cümləsi ilə kifayətlənirlər.
Halbuki onun 53 yaşında, üstəlik, qəfil ölümü ilə bağlı iddialardan biri sui-qəsd nəticəsində dünyasını dəyişməsi ilə bağlıdır.
Böyük maarifçinin məscid qapısında yaradılan süni basabasda öldüyü deyilir. Lakin nədənsə bizdə bu iddianı araşdırmağa az qala heç kim həvəsli deyil.
Niyə? Bu sualın cavabı da ən azı həmin iddianın doğru olub-olmadığı qədər maraqlıdır.
Həsən bəy Zərdabiyə atılan güllə
1858-ci ildə Tiflis Gimnaziyasına daxil olan Həsən bəy Zərdabi üç il sonra buranı gümüş medalla başa vurub, elə həmin il Həsən bəy Moskva Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinin təbiyyat şöbəsində oxumağa başlayır, 1865-ci ildə buranı təbiyyat elmləri namizədi alimlik dərəcəsi ilə bitirir. Bununla da o, Rusiyada yüksək təhsil alan ilk azərbaycanlı kimi tarixə düşür.
Həsən bəyə Moskvada qalıb elmi və pedaqoji fəlaiyyətlə məşğul olmaq təklif edilir, ancaq o razılaşmır: məmləkətinə dönüb öz xalqının nadanlıq və cəhalətdən qurtulması uğrunda mübarizə aparmağa qərar verir.
1865-1866-cı illərdə Borçalı qəzasında Tiflis Torpaq Palatasında (Mərz palatasında) məhkəmə üzvü vəzifəsində çalışmağa başlayır.
1867-ci ildə inzibati və məhkəmə müəssisəsinin quruluşunda dəyişiklik edilir; bu dəyişiklikdən sonra Həsən bəy yeni qurulmuş Quberniya İdarəsinə xidmətə düzəlir; 1868-ci ildə Qubada Barışıq Məhkəməsinin katibi vəzifəsinə təyin olunur.
Həmin təyinatla da Həsən bəy üçün əsəbi və gərgin günlər başlayır: avam xalqın hökumət nümayəndələri, varlı təbəqələr, din xadimləri tərəfindən necə aldadıldığını, əzildiyini gözləri ilə görtür və dəhşətə gəlir!
Həsən bəy savadsız və məzlum camaatın haqlarını qorumağa qərar verir, onlara təmənnasız, heç bir maddi qarşılıq tələb etmədən hüquqi yardım göstərməyə başlayır.
Şübhəsiz, onun bu davranışı həm məmurların, həm də bəylərin və ruhanilərin xoşuna gəlmir. Niyə də gəlsin? Həsən bəy yoxsul və hüquqsuz kütləni qoruduqca, hökumət adamlarının, varlıların, din xadimlərinin zülmünü sinəyə çəkməyənlərin, onların üzünə ağ olmağa başlayanların, haqqını tələb edənlərin də sayı artırdı.
Nəticədə Həsən bəyə qarşı qaralama kampaniyaları başlayır, haqqında hər gün yeni bir böhtan, iftira irəli sürülür.
Ancaq o, sarsılmır. Geri çəkilmir.
Belədə bircə yol qalırdı: Həsən bəyi yerli-dibli aradan götürmək!
Sui-qəsd planı dərhal işə düşür.
1868-ci ilin martı. Axşam saatları.
Həsən bəy Zərdabi evində oturduğu vaxt pəncərədən atəş açılmağa başlayır. Bəzi qaynaqlarda bir, bəzi qaynaqlarda bir neçə güllə atıldığından bəhs olunur.
İlk güllə Həsən bəyin düz başı üstündən keçir və divara dəyir.
Sui-qəsdin sifarişçisi və icraçısı təbii ki, naməlum qalır.
Lakin bir şey dəqiqdir: o güllələri kim atdırmış, kim atmış, əslində heç bir önəmi də yoxdur.
Çünki məqsəd bəllidir: avam, hüquqsuz toplumun müdafiəsinə qalxmış, onun beynini maarif işığı ilə aydınlatmağı qarşısına məqsəd qoymuş bir insanı öldürmək, beləliklə, bir yandan məmurların, bəylərin və ruhanilərin “əl-ayağına dolaşan” birindən can qurtarmaq, o biri yandan da bundan sonra eyni xəyala düşənlərə gözdağı vermək, onları bəri başdan belə niyyətlərdən çəkindirmək!
Ancaq bu sui-qəsd də Həsən bəyi qorxutmur. O, daha bir il öz vəzifəsini yerinə yetirir.
1869-cu ildə, “öz razılığı ilə” işdən azad olunur.
Elə həmin vaxt Həsən bəy qərar verir ki, avam xalqı cəhalətdən və hüquqsuzluqdan qurtarmaq üçün daha böyük fədakarlıqlara, daha ciddi çalışmalara ehtiyac var.
6 il sonra maarifçilik missiyası ilə yola çıxan “Əkinçi” qəzetinin rüşeymləri də məhz həmin günlərdə yaranmağa başlayır.
Qəmküsarın müəmmalı qətli
“Əliqulu Qəmküsar “fikir açıqlığı və dini mövhumata qarşı şiddətli tənqid və çıxışları ilə hətta Sabiri də qabaqlamışdı” – bunu Mirzə Cəlil yazırdı.
“Molla Nəsrəddin” jurnalının ilk saylarından onun səhifələrində müxtəlif imzalarla çıxış edən Əliqulu Qəmküsarın tərcümeyi-halında da bir çox maarifçilərimizin həyat tarixçəsində rastladığımız önəmli detalı görürük: o da kiçik yaşlarından molla məktəbinin başını buraxmış, dünyəvi elmlərə həvəs göstərmişdi, bu səbəb də zamanının görkəmli müəllimlərindən Mirzə Məmmədtağı Sidqinin yenicə açdığı üsuli-cədid məktəbinə daxil olmuşdu.
İlk şeirlərindən geriçiliyə, ruhaniliyə, hüquqsuzluğa və savadsızlığa qarşı savaş açan Qəmküsar həyatı boyunca din xadimlərinin və hökumət nümayəndələrinin təqibləri, təzyiqləri, təhdidləri ilə üzləşib.
O, 1919-cu il mart ayının 4-də axşam Tiflisdə qaldığı evin qapısı ağzında xaincəsinə qətlə yetirilir. Bu xəbər sadə xalq arasında da, Azərbaycanın oçağkı mütərəqqi çevrələrində də şok yaradır, böyük hüznlə qarşılanır.
Dəfni izdihamlı olur. Çıxış edənlər qatillərin tapılmasını və cəzalandırılmasını istəyirlər. Ancaq çifayda…
Bəs görəsən bu qətli kim(lər) sifariş və icra etmişdi?
Versiyalar müxtəlifdir. Qafqaza soxulan ingilis müstəmləkəçilərinə qarşı olduğu və son sərt satiralarından biri bu haqda olduğu üçün menşeviklər tərəfindən öldürülmüş ola biləcəyini iddia edənlər də var, illər uzunu qamçıladığı ruhanilərin, bəylərin sifarişi ilə izlənərək qətlə yetirildiyini düşünənlər də…
(Davam edəcək)
