Əslində suyun insan orqanizmdəki rolu haqda çoxdan yazmağı düşünürdüm, lakin zaman azlığından bu fikir, hər zaman arxa plana düşürdü. Son illərdə Ramazanın yay aylarına təsadüf etməsi, bu yazını yazmaq üçün motivasiya oldu.
Səbəb çox sadədir, isti yay aylarında insanlar sudan imtina etməklə özləri öz bədənlərinə balta vururlar və bir tibb işçisi, məsələlərin mahiqyətini bilən biri kimi biganə qalmaq, bir az pafoslu olsa da – vicdan duyğumu narahat edirdi. İnanclı insanlarımızı incitməməkdən ötrü yazını bir qədər ertələdim və Ramazan ayının bitməsini gözlədim.
Ümidvaram ki, bu məqalə sizə az da olsa yardımçı olacaq, gələn ramazanlarda indi oxuyacaqlarınızı nəzərə alacaqsızınız.
Klişe kimi səslənsə də ondan başlamalıyıq ki, su insan orqanizmi üçün müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Belə ki, insan orqanizminin təxminən yarısını su təşkil edir və şişirtmədən demək olar ki, orqanizmdə bütün proseslər su mühitində baş verir. Kişi orqanizminin 65-75, uşaq orqanizminin 60-65, qadın orqanizminin isə 50-55 faizi sudan ibarətdir. Təbii ki, bunlar, ortalama rəqəmlərdir.
Hər bir orqanizmin su tərkibi və su ehtiyacı böyük mənada onun necə qidalanmasından, hansı iqlim şəraitində çalışmasından, hansı fəsildə olmasından, hansı işi görməsindən, yaşından, nə qədər su itirməsindən və eyni zamanda buna bənzər olan (və olmayan) bir neçə əlavə faktorlardan aslıdır.
Bütün bunları ümumiləşdirəsi olsaq deyə bilərik ki, su insan orqanizminin olmazsa olmazıdır.
Bu məqlədə suyun bizim orqanizmimiz üçün faydası, insan sudan imtina etdikdə və ya onun orqanizm tərəfindən qəbulunu kəskin azaltdıqda, məhdudlaşdırdıqda baş verən dəyişikliklər barədə qısaca bəhs etməyə çalışacağıq.
Su, qəbul edildikdən sonra insan orqanizmində sadəcə yığılıb qalmır, əksinə, bir neçə həyati vacib funksiyanı öz üzərinə götürür:
1- Su qan vasitəsiylə qida maddələrinin və oksigenin hüceyrələrə çatdırlması və orqanizmdə əmələ gələn zəhərlərin orqanizmdən böyrəklər vasitəsiylə kənarlaşdırmasında əvəzedilməz rola malikdir. Başqa sözlə, su orqnizmdə baş verən proseslər zamanı həlledici (maddələrin suda həll edilməsi) funksiya yerinə yetirir. Əgər insan az su içərsə və ya su qəbulundan imtina edərsə bu proseslər vaxtlı-vaxtında və tam keyfiyyətdə həyata keçmir.
2- Su orqanizmdə gerçəkləşməli olan saysız kimyəvi proseslər üçün də vacibdir. Nəzərə alsaq ki, bu kimyəvi proseslər maddələrin müəyyən konsentrasiyasında baş verir, məsələn bizim həzm fermentləri (həzmdə iştirak edən zülallar) normal bədən tempraturunda (36-37 dərəcə) öz funksiyalarını yerinə yetirmək iqtidarındadırlar. Bədən tepraturu hər dəfə 1 dərəcə yüksələndə o zülallar denaturasiyaya (struktur dəyişikliyi) uğrayır və öz ilkin funksiyasını yerinə yetirə bilmir. Başqa sözlə, biz qızdırmalı olanda iştahımızı itiririk.
Bu, bizim təkamüldə qazandığımız funksiyadır və onun da öz faydaları var, ama bu başqa söhbətin mövzusudur. Mən sadəcə bu hal zamanı suyun rolunu vurğulamaq istəyirəm.
Bizim aktivliyimizdən və ətraf mühitin tempraturndan aslı olaraq bədən az və ya cox miqdarda tərləyərək bədən tempraturnu sabit saxlamağa çalışır.
Bir insanın daha mükəmməl fəaliyyəti üçün, fərqi yoxdur bədənsəl ya intelekktual, davamlı və yetərli su içməsi mütləqdir. Bir idmançı üçün suyun bilinən önəmi əslində hər kəs üçün keçərlidir.
Fərqli araşdırmalarla sübuta yetirilib ki, davamlı və yetərli su içən insanlar beyin fəaliyyəti baxımından daha yaxşı formada olurlar, nəinki onlarla müqayisədə daha az su içən insanlar. Başqa sözlə, bir insanın konsentrasiya qabiliyyəti, yaddaşı, öyrənmə qabiliyyəti, kordinasiyası, ətrafda baş verənlərə reaksiyası yalnız və yalnız daha davamlı və yetərli su içdiyi zaman fəaliyyət göstərə bilər.
İnsan daha az su içdikdə bədən susuzlaşır. Buna tibbdə dehidratasiya deyirlər. Dehidratasiya nəticəsində əmələ gələn problemlər adətən bədəndəki su çatmazlığının hansı miqdarda olmasından, nə zamandan bəri olmasından və bununla yanaşı həm də mineral çatmazlığının olub, olmamasından aslıdır.
İnsan bədənindəki suyun 0,5 %-i itirildikdə normal bir insanda sussuzluq hissi əmələ gəlir və bu hiss gedərək artan istiqamətdə inkişaf edir. Yəni zaman irəlilədikcə orqanizm daha çox su itirir və buna müvafiq olaraq sussuzluq hissi daha da güclənir.
Yalnız susuzladığı zaman su içən insanlar əslində orqanizmdə əmələ gələn neqativ su balansına reaksiya verirlər. Yəni susuzluq zamanı içilən su orqanizmin hidratasiyası (su ilə təmin edilmə) baxımından optimal hesab edilmir. Susuzluq orqanizmin həyəcan siqnalıdır və siz orqanizm yalnız həyəcan siqnalı verdiyi zaman reaksiya verirsinizsə bu optimal hesab edilmir. Niyəsini aşağıda izah etməyə çalışacağıq.
İnsan daha az su içməyə başladığı zaman onun bədənindəki su miqdarı azalmağa başlayır. Bundan ilk olaraq neqativ mənada təsirlənən qanın damarlardakı axın sürəti olur.
Bildiyiniz kimi orqanizmdə qanın funksiyalarından biri hüceyrələrə, toxuma və orqanlara oksigen və qida maddələri daşımaqdan və həmçinin hüceyrə, toxuma və orqan fəaliyyəti nəticəsində əmələ gələn zərərli maddələri orqanizmdən kənarlaşdırmaqdan ibarətdir.
Az su qəbulu zamanı qanın sürəti qan qatılaşdığı üçün aşağı düşür. Bunun nəticəsi olaraq öncə orqanizmin oksigen və qida maddələri ilə təmin edilməsində ləngimə baş verir, daha sonra isə orqanizmin fəalliyəti nəticəsində əmələ gələn zərərli və zəhərli maddələrin orqanizmdən atılmasında qüsurlar yaranır. Qanın maye tərkibi azaldığı üçün bir yandan zəhərlərin orqanizmdə qalması və orqanizmi zədələməsi baş verirsə, digər yandan bu zərərli maddələrin qanda maye itkisi səbəbilə konsentrasiyasının yüksəlməsi baş verir. Bu proses, orqanizm su ilə təmin edilməzsə, hər saniyə, hər dəqiqə artan xətlə inkişaf edir.
Ortalama olaraq insan gün ərzində 1,5 litr suyu sidik vasitəsiylə, 1 l suyu isə tənəffüs və dəri (tərləmə və dəri üzərindən buxarlanma) vasitəsiylə itirir. Qeyd etdiyimiz kimi, bu yalnız ortalama rəqəmdir və bu rəqəm fəsillərdən, insanın fəaliyyət növündən, qidalanmasından aslı olaraq artıb və ya azala bilər.
Bədəndəki su itkisi artıqca diqqətli insanlar bədənsəl və mental fəaliyyət qabiliyyətlərinin aşağı düşdüyünü hiss edirlər. Bədənin bu siqnallarını görməzdən gələn insanlar daha sonrakı saatlarda adətən artan yorğunluqdan, pozulmuş və ya azalmış konsetrasiya qabiliyyətindən şikayətlənirlər.
Orqanizmin su defisiti, bədəndəki ümumi su miqdarı 3% çatanda artıq tüpürcək vəzilərindən sintezlənən maye gedərək azalır və ağızda quruluq hissi yaranmağa başlayır. Daha sonrakı mərhələlərdə isə bu başağrıları, qandövranı pozğunluğu və yüksələn bədən tempraturu ilə müşayiət olunur. Qüsurlu vəziyyət aradan qaldırılmazsa bu insanlar daha sonrakı mərhələdə psixi baxımdan qeyri-adekvat davranışlar sərgiləyirlər.
Su itkisi 3%-dən çox olduqda bədənin rehidratasiyası (su ilə yenidən təminatı) saatlarla, hətta bir sutkaya kimi davam edə bilər. Daha az maye qəbulu davamlı xarakter alarsa, bu problemlər də adətən orqanizmdə davamlı şəkildə qalır. Odur ki, bütün bunlara hökmən diqqət etmək gərəkdir.
Dilqəm Şabanov
