Notre-Dame de Paris yanğını haqda çox deyildi, çox danışıldı, çeşid-çeşid mövqelər sərgiləndi.
Reaksiyalar müxtəlif oldu, sənətsevər və romantiklər çox təsirləndi, başqaları Fransadakı mühacirləri – ərəbləri, afrikalıları günahlandırdı, digərləri həmişəki minusovkada “bəs filan məscid/saray/karvansara yananda niyə kefiniz pozulmurdu?” sualını cəld payalarından çıxartdılar, bir dəstə hətta “Tolerantlığı(!) niyə Notre-Dame yananda edirsiniz, bəs Hələbdəki Əməvi məscidi dağılanda niyə dərd çəkmirdiniz?” kimi əcaib-qəraib suallarla mövqelərini konkretləşdirdilər.
Şəxsi təcrübəmə istinada görə üzr istəyirəm, bu söhbətlərə görə bəndənizin bir xanımla hətta münasibəti pozuldu. Bu haqda sosial şəbəkədə yazmışdım.
***
Əlbəttə, bütün bunlar ürəkaçan və xoşdur. Bu illər ərzində tam atomizə edilmiş cəmiyyətimizi al-əlvan rənglərdə görmək istəyini deyirəm. Amma bu yalnız bizdəmi belədir, yoxsa dünyada bu tendensiya var?
Bu günlərdə dostlardan Qan Turalı “Molla və Mark” yazısında, bu problemə toxunub:“Dünya nəhəng dəyişikliklərin astanasındadır. Robotlar artıq insan üzərində beyin əməliyyatları aparır. Robot əsgərlər artıq ordu sıralarında döyüşməyə başlayır. Bəşəriyyət Marsda məskən salmaq haqqında düşünür. Alimlər ölümsüzlüyün sirrini araşdırır. Yaxın gələcəkdə təbii ölümlər tarixə qovuşacaq. Bir insan belə çalışmayan fabriklər işə başlayır. ABŞ-da dörd nəhəng şirkət sürücüsüz maşınları istehsalata buraxmağa hazırlaşır.
Və bəşəriyyətin bu inqilabi dəyişikliklərə hamilə olduğu bir zamanda biz nəyi müzakirə edirik? Bizim mövzumuz nədir? Biz nədən danışırıq? Və ən əsası, bizim vizionumuz, idealımız nədir? Biz nəyə can atırıq?”
Burada hər şey aydındır, bu mollanəsrəddinçi mövqeyidir. Hansını ki biz də dəstəkləyirik, çünki bizim sekulyar mədəniyyətimizdə ona alternativ yoxdur.
Amma bəziləri bu məsələyə “Avrosentrizm” fəlsəfəsi çərçivəsində baxır, bu söhbətlərin incili olan Fələstin mənşəli Amerikan ədəbi tənqidçisi, protestant Edvard Səidin “Orientalizm” əsərini misal gətirirlər.
Bu əsərdə müəllif Şərq anlayışının Qərb tərəfindən dərk və təfsirini, Qərb prizmasından Şərqə baxışı, buna dair araşdırmaları və bu yanaşmanın mahiyyətini göstərir. Bir növ burada Qərb tədqiqatçı subyekt, Şərq isə həmin tədqiqatın obyektidir. Orientalist baxışda Şərq isə Qərbin ixtirası, bir növ artefaktıdır və heç bir halda reallığı əks etdirmir.
Əsərin adı də məhz yanlış xarakterizə edilən bu yanaşmanın adıdır — Orientalizm. Orientalizm bu anlamda Şərqin başqaları, yəni Qərb tərəfindən siyasi, sosioloji, ideoloji, hərbi və elmi reprezentasiyasıdır. Edvard Səidə görə məhz bu “orientalizm” Şərq üzərində Avropa sivilizasiyasının dominasiyasının simvoludur. Müəllif bu işdə başlıca olaraq üç böyük imperiyanı günahlandırır – İngiltərə, Fransa və ABŞ-ı. Onun fikrincə İkinci Dünya müharibəsinə qədərki dövrdə Şərqdə İngiltərə və Fransanın, 1945-dən sonra isə ABŞ-ın domninantlığı Qərb sivilizasiyasının Şərq üzərindəki kültür hegemoniyasına, Şərqinsə proses zamanı bu cür marginallaşmasına gətirib çıxarmışdır. Səid orientalizmi müstəsna olaraq kolonializmin və imperilaizmin məhsulu sayır. Məsələnin qısa və çox kobud məğzi budur. Bütün o “autentiklik” keşikçiləri və “Avropsentrizm”ə nifrət yağdıranlar da Səidin bu “bibliya”sından yararlanıb irrasional və mənasız mübahisələri açır, halbuki ciddi tarixçilər, britaniyalı medievist və ərəbşünas Robert Irwin, Amerika islam tarixçisi və şərqşünas Bernard Lewis və b. “Orientalizm”in tənqidini çoxdan vermiş və əsərin çatışmaz cəhətlərini aydınca qeyd etmişdilər.
Lakin maraqlıdır ki, Edvard Səidin bu əsərindən düz 60 il öncə, I Dünya Müharibəsinin sonunda, 1918-ci ildə Şərqin yox, əksinə “Avropanın qürubu”ndan bəhs edən başqa vacib bir əsər nəşr edilmişdi. Əsərin müəllifi alman tarixçisi və filosof Oswald Spengler idi. Orijinalda“Der Untergang des Abendlandes” (hərfi mənada Günbatan ölkəsinin qürubu) adlanan bu əsərdə filosof müasir kulturologiya üçün çox vacib açılışlar edir, bunlardan ən başlıcasıkültür və sivilizasiyanın fərqləndirilməsidir. Filosofa görə mədəniyyət — tarixin başlıca məzmunudur. Sivilizasiya isə onun artıq ölü və mexanistik mərhələsidir.
Spengler bu fundamental əsərdə tarixin elm kimi tanınmasının əleyhinədir və onu klassik linear şəkildə, yəni Qədim dünya – Orta çağlar – Yeni Zaman kimi qəbul etməkdən imtina edir. Linear tarixə alternativi o yalnız tarixi morfologiyada, yəni fərdi mədəniyyətlərin təsvirində görür. Hələ o zaman filosof tarixdə paralel kültürlərin mövcudluğu qənaətinə gəlir və özünün 8 mədəniyyət şkalasını tərtib edir. Burada (Qədim) Misir, Babil, Çin, Hind, Meksika (Kolumba qədərki, astek-ink mədəniyyəti nəzərdə tutulur), Antik mədəniyyət, Ərəb mədəniyyəti (bütövlükdə erkən xristianlıqla da əlaqələndirilən Yaxın Şərq mədəniyyəti nəzərdə tutulur) və son olaraq “Faust” adlandırdığı mədəniyyət yer alır.
Sonuncusu axır 1000 ildə tarix meydanına çıxan və simvolu Faust olan, iradənin dominant yer aldığı Avropa mədəniyyətidir. Filosofa görə bu kültür XIX əsrə qədər bir sıra dövrlərdən — Roman, Qotik, Renessans, Barokko və Rokoko mərhələlərindən sonuncu, sivilizasiya mərhələsinə keçərək bu çağda ölür və mexanikləşir. Əsərin adı da məhz bu səbəbdən “Avropanın qürubu” adlanır. Müəllif hesab edir ki, Avropa mədəniyyəti artıq cansızlaşmış və mexanikləşmişdir, o üzdən heç bir yeni fəlsəfi diskurs, yeni bir messian konsept təklif edə bilməz və əvvəl-axır (intiharla) ölümə məhkumdur. Aydındır ki, bu zaman onun dominasiyasından da söhbət gedə bilməz.
Hazırda bu əsərin dərcindən 100 ildən artıq bir zaman keçir və filosofa görə Avropa (eyni zamanda biz) bütün bu zaman ərzində öz mexanistik-sivilizasiya mərhələsindəki qürubu yaşamaqdadır. Spengler öz əsərində qeyd etmişdi ki, bu sonuncu mədəniyyətdir — yəni yer üzündə hazırda başqası yoxdur.
Amma çağdaş dünyadakı prosesləri zərrəbinlə izləsək görərik ki, əslində belə deyil. Hazırda dünyada bir birinə “paralel dünya”lar hökm sürür. Köhnə kontinentdə (Avropada) əslində azacıq zərər çəkmiş Notre-Dame de Paris üçün milyardlar yığılır (hadisənin sabahısı günü fransız milliarder François-Henri Pinault bərpa işləri üçün 100 milyon avro ayırdı), Şərqdə isə hansısa abidənin məhv olması böyük əhəmiyyət daşımır, nə cəmiyyəti, nə fərdləri çox maraqlandırmır. Başqa tarixi söhbətlər bir yana, Bakı adlı şəhər son 15 ildə gözlərimiz önündə nə günə qoyulur, cəmiyyətin çox vecinədirmi, siz deyin?
Suriyada və İraqdakı müharibələr çox örtülü məsələləri açıb-ağartdı. Qərbdə hələ dörd əsr öncə keçilmiş (1618-48-ci illərdə baş vermiş 30 illik müharibə) arxaik məzhəb (sünni-şiə) davasının necə aktual olması, İŞİD və onun barbar qatilləri, eyni zamanda Avropanın göbəyində oturub burada yaşayanların, eyni zamanda öz ölkələrinin dəhşətlərindən can qurtarıb sığınacaq istəyənlərin şəriət tələb etməsi bunun bariz misalıdır.
Paralel dünyaların mövcudluğunu şübhə altına almaq müşkül məsələdir. Qlobalizasiyadan nə qədər danışsaq da, dünyanı internetin, sosial şəbəkələrin, smatfonların öz cənginə almasını nə qədər dilə gətirsək də həqiqət budur ki, insanlar real olaraq tam paralel dünyalarda yaşayırlar. Öz ölkələrində insanları əşya yerinə qoymayanlar Qərbdə heyvan müdafiəçilərinə ikiüzlü deyir. Öz aləmlərində insan azadlığı anlayışını tanımayanlar, Qərbdə LGBT azlığının azadlığından narahatdır, gözümüz önündə baş verən Elina faciəsi kimi minlərlə faciəni Seymur Baycan demiş “lap sıradan hadisə” hesab edənlər Avropadakı yuvenal hüquqa söz deyirlər. Sosial ədalətin bilmərrə mövcud olmadığı, qadının rəsmən “ikinci cins” hesab edildiyi, ən elementar insan azadlığının bazis anlayışlarının mövcud olmadığı qapqara arxaik cəmiyyətdə hələ “konservativ inqilab”dan danışanlar, onları alqışlayanlar da tapılır.
Erkən otra çağlar XXI əsrlə yanaşı yaşamaqdadır. Qərbin çoxdan keçdiyi dini dövlət anlayışı bu paralel dünyalarda cövlan etməkdədir. Səudiyyədə rəsmən baş kəsilir, İranda insanlar krandan asılır, Əfqanıstanda daş-qalaq edilib öldürülür, amma İndoneziyadan Afrikaya kimi bu böyük coğraiyanın böyük kütlələri yenə də şəriət tələb etməyindədir. İŞİD-in ələ keçirdiyi ərazilərdə muzeylərin, şiələrə aid məscid, türbə və məzarlıqların məhv edilməsi əsla təəccüblü deyildi, çünki hələ 2001-ci ildə onların sələfləri olan Talibanın Bamiyan Buddasını “maşallah” qışqırtıları ilə tanklardan atəş açaraq necə dağıtdığının şahidi olmuşduq. Əlbəttə ki, Səidin xələfləri deyir ki, bunların hamısını Qərb edir, olsun.
Dönək yenə Turalın məqaləsindəki suallara – Bəşəriyyət Marsda məskən salmaq haqqında düşünür. […] Biz nədən danışırıq? …nəyə can atırıq?”
P.S. Bəzən Berlindəki dükanlarda qəribə səhnələrin şahidi oluram — “nindza” kimi gözlərinə qədər qapqara çuvallara bütünmüş bir neçə arvad bahalı aksessuarlar olan bölmədə bir-birinə müxtəlif markalı-dizaynlı bəzək əşyaları, qadın çantaları, kosmetika göstərib məsləhətləşir, az qala hamısı bu “nindza” paltarında özçəkim edir, bir yerdə foto da çəkdirirlər. Ən adi hüquqlarından məhrum bu “ikinci cins”in adamlarına bir başa salmaq istəsək ki, hələ 60 il öncə psixoloq Leon Festinger “koqnitiv dissonans” adlı nəzəriyyə ixtira edib, çoxmu gülərlər?
