AzLogos Əfqanıstanda son hadisələrlə bağlı Əli Novruzovun Telegram paylaşımlarından bir qismini təqdim edir.
2001-ci ildən bəri ABŞ hökuməti 20 il ərzində Əfqanıstan ordusu və polisinin yenidən təşkilatlanmasına və silah-sursatla təchizatına 88 milyard dollardan çox vəsait xərcləmişdi. Praktika isə göstərdi ki, əfqan ordusu və polisi bir həftəyə darmadağın oldu. Heç amerikalılar Kabildən təxliyyəni qrafik üzrə başlamağa macal da tapmadılar.
Sadəcə müqayisə üçün deyim: sovet qoşunları Əfqanıstandan çıxandan sonra total beynəlxalq təcriddə qalan Prezident Nəcibin hökuməti düz 3 il davam gətirə bilmişdi. Hətta Qərb ölkələrinin təzyiqi ilə Rusiya Kabilə yanacaq və hərbi sursatın təchizatını kəsəndən sonra da (1992) Nəcib dörd ay dirəndi. Yalnız Kabilin hərbi qarnizonunun rəisi General Əzimi üsyançılar tərəfə keçmiş General Dustumla sövdələşməyə gedərək onun döyüşçülərini gizlicə Kabilə buraxandan sonra Nəcib hakimiyyəti itirdi.
Kabildən geniş reportajlar hazırlayan əcnəbi jurnalistlərin yazılarında bir klişe var—bilmirəm doğrudur, yoxsa şişirtmə, vəbalı öz boyunlarına—amma hamısı təəccüblənir ki, sovet müdaxiləsindən illər sonra da Kabilin mikrorayonlarında mərkəzi istilik sistemi işləyir.
88 milyardlıq əfqan ordusu və polisi bir sovet otopleniyası qədər dayanıqlı ola bilmədi.
***
Prezident Əşrəf Qəni ixtisasca antropoloq idi, Nyu-Yorkdakı cahanşümul Kolumbiya universitetindən antropologiya üzrə həm magistr, həm PhD dərəcəsi almışdı. İxtisaslaşdığı sahə də—diqqət, diqqət—əfqanlar və Əfqanıstan.
Yenə bir siyasətçi kimi öz xalqını tanımamağı bağışlamaq olardı, amma Əfqanıstan üzrə ixtisaslaşmış bir antropoloq kimi… Nə deyəsən, nə deməyəsən?
***
Taliban və qadınlar mövzusu çox mürəkkəb və qarışıqdır, heç də birxətli deyil. Məsələn, Əfqanıstandan kənarda çox az adam bilir ki, Molla Məhəmməd Ömər 8 mart Beynəlxalq Qadınlar Günü münasibətilə əfqan qadınlarını mütəmadi təbrik edirdi.
Bu təbrik mətni 2000-ci ildəndir. Hələ 11 sentyabr baş verməyib ki, taliblər beynəlxalq ictimaiyyətə oynayırlar deyilsin—amma redaktorlar özlərini saxlaya bilməyib məhz belə bir şərh yazıblar.
Mənbə: The Taliban Reader (Oxford University Press, 2018)
***
Bu günün baxış bucağından çevrilib geriyə baxanda heç cür inanmaq olmur ki, bütün bu Əfqanıstan həngaməsi necə başlamışdı.
1978-ci ildə Saur inqilabından sonra puştun qəbilələrinə və orduya arxalanan Xalq fraksiyası (puştun kommunistlər) Əfqanıstanda zorakı və inqilabi yolla kommunizm qurmaq istəyirdi. Bundan narahat olan Sovet İttifaqı isə Əfqanıstana müdaxilə edib Xalq fraksiyasını devirmişdi və şəhər əhalisinə arxalanan Pərçəm fraksiyasını (tacik kommunistləri) hakimiyyətə gətirmişdi. Pərçəm də deyirdi ki, Əfqanıstan sənaye ölkəsi olmadığına görə sosializmə yalnız təcridi keçid mümkündür.
Heç 50 il keçməyib, indi gedib Əfqanıstanda sıravi puştuna desən ki, sənin baban əlində silah kommunizm qurmaq üçün monarxiyanı devirib feodal ağaları qovurdu, sənə cavab verər ki, rədd ol buradan, kafir—bəlkə hətta tutub başını da kəsər.
***
Əfqan xalqının öz müqəddəratını təyin etmək hüququ var. Bu hüququ tanımaq mütləqdir. Necə ki, bu gün ABŞ, Türkiyə, İran, Çin, Rusiya və başqa qlobal və regional güclər bu hüququ tanımaqdadır. Bəziləri könüllü, bəziləri könülsüz. Yoxsa dünyanın ən yoxsul ölkələrindən birinin daxili işlərinə burnunu soxmayan ölkə qalmamışdı. Sıravi əfqanlar bütün bu müdaxilələrdən təngə gəlib. Əfqanıstanda indi baş verənlər də bu bezmişliyin təzahürüdür. Əfqanlar daha “millət quruculuğu” “demokratikləşmə” “modernləşmə” kimi eksperimentlər istəmir, sülh şəraitində öz həyatlarını yaşamaq istəyir.
Taliban bizim davamız deyil. Onların bir çox hərəkətləri bəlkə bizə qəribə, qorxunc gələ bilər, ancaq onlar Azərbaycan cəmiyyətindən deyil, nə də öz dünyagörüşlərini bizə tətbiq etmək niyyətləri yoxdur. Taliban əfqan cəmiyyətinin öz təbii, orqanik, halalca məhsuludur, onların ideya və baxışları əfqan cəmiyyətinin problem və gerçəkliklərindən qaynaqlanır, planları da yalnız əfqan cəmiyyəti ilə bağlıdır. Əfqan cəmiyyəti isə əgər talibləri istəyirsə, qəbul edirsə, biz nə karəyik ki, buna etiraz edək?
Qərb mediasında yayılan xəbərləri bir çimdik duzla qəbul edin. Yalan da deməsələr, məlumatları elə təqdim edirlər ki, sizdə müəyyən bir istiqamətdə fikir formalaşsın. Buna mediada framing deyirlər. Əfqan qadın jurnalistlər başlarına sadəcə örpək atıb reportaj aparan bir yerdə CNN müxbiri qara çarşaba bürünüb kamera qarşısına çıxır. Bunun adı tər-təmiz framing-dir. 44-günlük müharibə zamanı həmin Qərb mediasının Azərbaycana qarşı necə “obyektiv” reportajlar hazırladığını öz gözümüzlə görən sanki biz deyildik axı!
Nəhayət, əfqan qaçqınlarla bağlı nifrət nitqindən uzaq durmalıyıq. Bir azdan onlar Türkiyə sərhədində, qayıqlarla Avropa sahillərində yığışanda, çox adamın indi göz yaşı tökdüyü Kabil aeroportundan videolar yaddan çıxacaq. “Yenə gəldilər…” münasibəti başlayacaq. Unutmayaq ki, heç kəs öz xoşundan öz ölkəsindən didərgin düşmək istəməz. Heç kəs özünü və ailəsini quldur-qaçaqlı dağ yollarında, ya da açıq dənizdə hava ilə doldurulmuş xilasetmə qayıqlarında könüllü təhlükəyə atmaq istəməz. Lütfən insanlığımızı itirməyək.
***
İslam haqqında Azərbaycan cəmiyyətində həqiqətə uyğun olmayan iki uc stereotipik düşüncə tərzi var.
Birinci düşüncə tərzi İslamı qəddar, əzazil, hər kəsin hüquqlarını tapdalayan, qadınların azadlığını boğan, az qala mütləq ədalətsizlik yaradan siyasi ideologiya hesab edir.
İkinci düşüncə tərzi İslamı yalnız və yalnız sülh və qardaşlıq dini, pasifist və tolerant ideologiya kimi görür—yəni dində məcburiyyət yoxdur, qadınların başını bağlaması İslamda yoxdur, cihad ancaq intellektual və metaforik anlayışdır, peyğəmbərimiz onu təhqir edən müşrikləri bağışlayıb bağrına basıb və s.
Əslində isə İslam dini bu iki uc yanaşmaya sığmayacaq qədər mürəkkəb və kompleks fenomendir. Bəli, əlbəttə, İslamda birgəyaşayış var, amma cihad da var. Quran dində məcburiyyət yoxdur deyir, amma müşrikləri harada görsəniz öldürün deyən qılınc ayəsi də var.
İslam təkcə müqəddəs ayələrin, hədislərin, hökmlər, qadağaların məcmusu deyil, İslam həm də müəyyən tarixi şəraitdə formalaşmış, 1500 illik bir zaman kəsiyinin təsirini öz üzərində daşıyan, çoxsaylı interpretasiya və variasiyalarda mövcud olan siyasi və ictimai təsisatdır.
Son günlər sosial şəbəkələrdə və sosial mediada İslam haqqında gedən tatsız müzakirələr fonunda yadınızdan çıxmasın: ümumiləşdirmək, xüsusiləşdirmək, induksiya, deduksiya—bunlar da bəzən günah kimi bir şeylər ola bilər.
***
Doğu Perinçek Talibanı Mustafa Kamal Atatürk ilə müqayisə edib, indi də bütün Türkiyə onu söyür, qınayır, tənqid və hətta təhqir edir. Əslində Doğu bəyin sözlərində bir balaca da olsa həqiqət payı var.
Təsəvvür edin, Antanta işğalı altında Konstantinopol şəhəri. Dindar və millətçi türklər kuvvayi-milliyəyə qoşulmaq üçün Anadoluya keçir. Şəhərdə qalıb ancaq Ali Kemal bey kimi avrupayi türklər. Bütün Anadoludan da həmin o avrupayi türklər qaçır gəlir Konstantinopola. İngilislər, fransızlar, italyanlar, yunanlar, ermənilər, yəhudilər, avrupayi türklər—bir tərəfdən də Rusiyadan bəyaz ruslar gəmi-gəmi tökülüşüb şəhərin canına. Hər axşam vodka, rakı və şərab. Hər yerdə kokain, hər yerdə morfi. Hər axşam veçerinka, alafranga. Bütün meyhaneler ağzına kimi dolu.
Bu dəm xəbər çıxır ki, bəs o boyda Antanta dövlətləri çuşka Ankaraya müharibəni uduzdu, indi də qoşunlarını Türkiyədən və İstanbuldan çıxaracaq. Dalınca da saçı-saqqalı uzanmış, kirin-pasın içində, ayaqlarında cırıq çarıq, başlarında qanlı sarıq, Allahu əkbər sədaları ilə ac-yalavac Anadolu köylüləri Mustafa Kemal paşanın, Mustafa Fevzi paşanın, Mustafa İsmet paşanın rəhbərliyi altında İstanbula girir.
Mütareke döneminin kozmopolit Konstantinopolis şehri için bundan da böyük Taliban?
