Yasamaldakı polis əməliyyatı zamanı baş verən hadisələr, “zibil etirazı” və ona verilmiş reaksiyanın videogörüntüləri sosiumda böyük əks-səda doğurdu, mediada geniş müzakirələrə, sosial şəbəkələrdə isə qızğın mübahisələrə, xüsusən vətəndaş Elvin Süleymanovun yaşadığı mənzildən polis əməkdaşları tərəfindən çılpaq vəziyyətdə çıxarılması geniş ictimai qınağa səbəb oldu. Bir daha, yenidən oturuşmamış cəmiyyətin ən adi, sadə görünən məsələlərdə belə kəskin fikir ayrılığının şahidi olduq.
Mübahisələrin başlıca məğzi bundan ibarət idi ki, bizim camaat qayda-qanunu sevməyən bir toplumdur, vətəndaşlarımız çoxluq etibarilə bir çox məsələlərdə məsuliyyətsizdir, ən elementar qaydalara belə riyaət etmək istəmir, qanunlardan yan keçməyə fürsət arayır və indiki pandemiya şəraitində bu, özünü çox bariz bir surətdə göstərdi. Polisin başına zibil atmağın və ümumiyyətlə qanun keşikçilərinin qanuni tələblərinə tabe olmamağın əsla doğru bir hərəkət olmadığı xüsusi vurğulanırdı.
Əlbəttə ki, bütün bunlarla beş aşağı, üç yuxarı razılaşmamaq mümkün deyil.
Məsələ isə tamam başqadır.
Məsələ bizim polisin və ümumiyyətlə hüquq-mühafizə orqanlarının vətəndaşlara olan münasibətidir. Məsələ aşırı güc tətbiqi, dövlət orqanlarının ictimai nəzərdə urvatsızlığı və vətəndaşın dövlətə etimadının sındırılmasıdır.
Əlbəttə ki, vətəndaş məsuliyyətsiz hərəkət edib, mənzilini icazəsiz tərk edib, kimisi də polisə “zibil etirazı” ilə inzibati xəta törədib, polisə nəzakətiz yanaşıb. Bunu kimsə inkar etmir. Hərçənd ki, (təqsirsiz) vətəndaşın polisə hansısa məsələdə etiraz etməsi də haqqıdır. Biz yenə də razılaşaq ki, vətəndaşların polislə rəftarı qənaətbəxş deyildi.
Dünyanın heç bir yerində vətəndaşlarla polis arasındakı münasibətlər birmənalı olmur, vətəndaşlar bir çox ölkələrdə elə bizdə olduğu kimi polislərə müxtəlif ayamalar qoşur, tutalım ruslarda мент, мусора və s., amerikalılarda cop, pharaoh, hətta bastard, almanlarda Bulle, İsveçrədə Schmiere, (başqa yerlərdə də yəqin ki, eynən belədir), polisə barmaq göstərir, söz atır, hətta butulka, zibil atır və s. xoşagəlməz hərəkətlərə yol verirlər. Lakin əgər o insan terrorçu deyilsə, yaxud qatı bir cinayət işləməyibsə, onda çox zaman polis buna reaksiya vermir, keçib gedir. Çünki polis dövləti təmsil edir, dövlət isə böyük olmalıdır, güclü olmalıdır, polis də vətəndaşı qorumaq üçündür, onun vəzifəsi və borcu budur ki, vətəndaşların çox zaman qeyri-adekvat hərəkətləri ilə rastlaşanda mülki insandan fərqli olaraq buna çox əhəmiyyət verməsin. Bu, polisin vəzifə borcudur, əgər ictimai təhlükə yoxdursa hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən aşırı güc tətbiqindən ümumiyyətlə söhbət belə gedə bilməz.
Aşırı güc tətbiqi çox-çox faciəli və qarşısı alınmaz nəticələrə gətirə bilər.
Amerikada son günlər baş verənlərdə bunun şahidi olduq ki, bir neçə polisin qeyri-adekvat hərəkətinə, aşırı və lazımsız güc tətbiqinə görə, və nəticədə Corc Floydun ölümü səbəbiylə az qala bütün o fövqəldövlət tərpəndi. Qəzəblənmiş etirazçılar Minneapolis şəhərində polis bölməsini yandırdılar, o zamandan indiyə kimi bütün Minnesota ştatında fövqəladə rejim fəaliyyət göstərir. Hazırda etirazlar artıq bütün dünyanı bürüyüb və baş verənlər şübhəsiz ki, qabaqcıl ölkələrdə polis və hüquq-mühafizə sisteminin əsaslı reformasiyasına, vətəndaşlarla rəftarının yeni kodeksinə səbəb olacaqdır.
Bu haqda ABŞ və Fransada artıq rəsmi bəyanat verilib. ABŞ Nümayəndələr Palatasındakı demokratlar federal səviyyədə polisin fəaliyyətində genişmiqyaslı islahatlar, o cümlədən cinayət işləri və mülki işlər üzrə məhkəmələrdə polis zabitlərinin məhkəmə təqibini asanlaşdıran tədbirlər haqqında yeni qanun layihəsini təqdim ediblər. Lakin bütün bunlara baxmayaraq hətta bu cür tədbirlər etirazçılar üçün yetərli görünmür. Aksiya iştirakçılarının əksəriyyəti daha radikal bir islahat tələb edir – polisin bir dövlət institusiyası kimi tamamilə ləğv edilməsini.
İndi dünyada baş verən bu hadisələr fonunda Yasamalda baş verənlər açıq-aşkar təxribata bənzəyir. Polisin günahsız bir vətəndaşa (əgər cinayət işləməyibsə), nə qədər qeyri-adekvat hərəkət etsə belə maksimum dözümlü yanaşması gərəkdir, nəinki evlərə icazəsiz daxil olub insanları terrorçu kimi tutub aparması.
DİN tərəfindən yayılmış bəyanatda deyilir ki, “Yasamal rayonunda vətəndaşı təhqir edən polis vəzifəsindən azad edilib, həmin vətəndaşdan üzr istənilib.” Eyni zamanda dünən həbs edilənlərin müxtəlif müddətə inzibati həbsə məhkum edilməsi xəbəri də gəldi. Bunlar bir daha aşırı güc tətbiqinin yersiz və zərərli olmasının təsdiqidir.
Sonda, min dəfə dediklərimizi mantra təki təkrarlamağın faydalı olacağına bir daha ümid edək: bizim bütün hüquq-mühafizə orqanlarımızda, o cümlədən polislərin vətəndaşlarla rəftarında, bundan başqa məhkəmə sistemi və penitensiar xidmətdə köklü islahatlar zərurət olmuşdur.
