Azərbaycan doğrudanmı əyalətdir?
Yaxşı yadımdadır, 2000-ci ilin payızında “SoNoR” müasir musiqi ansamblı ilə Moskvada idik – əslində bir neçə MDB ölkələrinə qastrol səfərinə çıxmışdıq.
Azərbaycanın müstəqillik əldə etməsindən uzun illər sonra keçmiş metropoliyaya ilk səfərim idi. 1991-ci ildən – SSRİ dağılandan bəri çox şey dəyişilmiş, çox məsələlər yenidən mənalandırma mərhələsini keçmişdi. Təbii ki, sırf musiqiçi işlərindən – məşqlər, konsertlər, görüşlər və s. – başqa, dostlarla bir zamanlar ümumi ölkəmizin paytaxtı olmuş bu möhtəşəm şəhərdə gəzintiyə çıxırdıq. Sovetlərin dağılması gəncliyinə düşən bir çoxumuz, bu şəhəri ya nabələd səviyyəsində görmüş, ya da heç bir zaman burada olmamışdı.
Doğrusu tək şəhərin gözəlliyi və cəlbediciliyi deyil, əslində heç bir dil problemi keçirmədiyimiz və sosial cəhətdən kifayət qədər uyğun olan bu ölkə, bir keçmiş kimi xoş təəssüratlar bağışlayırdı. Buna baxmayaraq Rusiya mənim üçün yalnız bir zaman tərkibində olduğumuz ölkə, bizim Avropaya inteqrasiyamızda bir mərhələ idi. Azərbaycanda bunu istənilən səviyyədə, hamı bəyan edirdi – iqtidar və müxalifət, rəğbət bəslədiyim yaşlı ziyalılar və gənclik. Hər halda 2000-ci illərin əvvəllərində Avropa bizim üçün məqsəd və vəzifə idi. Üzdə olan bu idi, istənilən halda.
Lakin…
***
Bir gəzinti zamanı xüsusi olaraq “Mayakovskaya” metro stansiyasının yaxınlığında, kitablar satılan passaja getdik – o dövrdə ölkədə (Azərbaycanda) kitab məsələsi lap bərbad vəziyyətdə idi. Passajda maraqlı kitablar dənizinə qərq olduq və o anda, qalın bir kitab xüsusilə diqqətimi cəlb etdi – bu, indi dillər əzbəri Aleksandr Duginin “Геополитическое будущее России”(“Rusiyanın geosiyasi gələcəyi”) əsəri idi.
Doğrusu mat qaldım. Kommunist doktrinasının faktiki tənəzzülündən sonra, Rusiyanın hansısa beynəlxalq əsaslarda kimin üçünsə cəlbediciliyi mənə o zaman nəinki əfsanə, əslində mümkünsüz bir şey kimi gəlirdi. Kitaba ilk baxışdan isə görünürdü ki, bu, Rusiyanı yeni mərkəz kimi mövqeləndirəcək, faktiki doktrinadır. Daha çox dissertasiyanı xatırladan və namünasib qalınlıqda olan əsəri alıb, yoldaca vərəqləməyə başladım. Geosiyasi baxımdan Rusiyanın Avrasiya məkanının və dünyanın mərkəzi, konkret Moskvanın isə onun ürəyi olduğundan bəhs edirdi. Bu kitabı evə dönəndən sonra diqqətlə oxudum və anladım ki, məsələ əsla bir çoxlarının düşündüyü kimi sadə deyil. Ondan sonra cəmiyyətdəki prosesləri başqa cür qiymətləndirməyə başladım.
Kitabın əvvəli geosiyasətin banilərindən: isveçli Rudolf Kjellen, ingilis Halford Mackinder və başlıcası – almanlar Karl Haushofer və Carl Schmitt haqda, daha doğrusu onlar tərəfindən işlənib hazırlanmış müxtəlif geosiyasi nəzəriyyələrdən bəhs edirdi. Sonuncuların yaradıcılığı müəllif tərəfindən onların hətta Hitler rejimi ilə yaxından əməkdaşlıqlarına rəğmən, yüksək qiymətləndirilirdi. Daha sonra, müəllifin fikrincə rus geosiyasətinin yaradıcıları kimi əsas xadimlər – coğrafiyaşünas və iqtisadçı Pyotr Savitski, musiqişünas Pyort Suvçinski və lingvist knyaz Nikolay Trubetskoy mövqeləndirilir, onların əsərləri kifayət qədər dərindən analiz olunurdu.
Kitabın son və fikrimcə ən qiymətli hissələri müasir dövrə aid idi. Burada Rusiya və Qərb (anqlo-sakson dünyası kimi ABŞ və Böyük Britaniya nəzərdə tutulurdu) rəmzi olaraq Quru və Dəniz qarşıdurması kimi təsvir edilir, Böyük Məkanların bu qarşıdurması istər-istəməz labüdlük və eyni zamanda birləşdirici məqam kimi qeyd edilirdi. Sonradan bunu Rusiyanın müxtəlif sahələrindəki xadimlərin dilindən müxtəlif məsələlərə aid çıxışlarda eşidirdim: rejissor Nikita Mixalkov rus kinematoqrafçılarının qurultayında dediyi “Atlantik dəyərlərə bizim kinoda yer verə bilmərik”, və ya Ramzan Kadırovun hansısa rus telekanalına verdiyi müsahibədə “Faktiki biz bu dağlarda atlantistlərlə – vəhhabiləri nəzərdə tuturdu – mübarizə apararıq” söyləməsi kimi.
Müəllifin ideoloji dəyərlərinin əsasən sağ yönümlü olmasına baxmayaraq, anlayışlar postmoderncəsinə, yəni kifayət qədər qarışdırılaraq – Rene Genon və Julius Evola, həmən Haushofer və Schmitt, Karl Marx və Vladimir Leninlə uzlaşdırılır, əvvəlkilərin nasional sosializmi az qala ezoterik nəzəriyyə həddində mövqeləndirilir, bununla yanaşı bolşevizmə olan hədsiz rəğbət hiss olunur. Əsərdə, Rusiyanın Avrasiya qitəsini – öncəki hissədə yetərincə təsvir edilmiş antiatlantik bir nəzəriyyə (Евразийство) əsasında – birləşməsinin zəruriliyi, ciddi-cəhdlə sübut olunurdu. Qafqaz istiqamətində Rusiyanın – Moskva-Yerevan-Tehran oxu üzərindən işləməsi gərəkdiyi haqda, kitabda yer alan məqalədə, Azərbaycan aşağılayıcı/təhqiramiz şəkildə, dırnaq içində “dövlət” kimi xatırlanır.
Bu kitabın mütaliəsinə qədər, Azərbaycanın dünyanın hansısa əyalət ölkəsinə çevrilə biləcəyini tez-tez deyirdim. Doğrusu, ölkəyə neft paraları gələnədək, sovetlərdən qalmış bütün başlıca incəsənət infrastrukturunun dağılacağından və sonra, yəni para axını başlayanda, ölkənin madiyyat qəbristanlığına, hanısa bir Dubaya çevriləcəyindən ehtiyat edirdim. Lakin, müstəqillikdən 10 il sonra belə, kimlərinsə Azərbaycanı Rusiyanın sıradan əyaləti hesab etməsi, mənim üçün çox ağrılı və müəmmalı məsələ idi.
***
O zamana qədər, Bakıda rus dilinin populyarlığını 200 illik müstəmləkəçilik tarixinin anoxronizmi hesab edirdim. Şübhəsiz ki, çoxları kimi mən də tezliklə dominant dilin öz yerini alacağını, beynəlxalq dil kimi isə ingilisin işlənəcəyini düşünürdüm.
Lakin…
Növbəti təcrübə artıq 2002-ci ilə təsadüf edir. O zaman, Almaniyanın ölkəmizdəki səfirliyinin mətbuat üzrə attaşesi, cənab C.F. ilə Berlində keçirilmiş bir Festivaldan döndükdən sonra tanış olmuşduq. Bir neçə söhbətdən sonra tam müxtəlif sahələrin adamı olsaq da, aramızda kifayət qədər səmimiyyət yaranmış, bunun nəticəsində isə, nə qədər təəccüblü olsa da, münasibətlər kəskinləşmişdi.
İş orasındadı ki, dərin bilgilərə malik bu avropalı intellektualın postsovet ölkələrinin cəmiyyətləri, ictimai modeli haqda hərdən zarafatla dediyi, bəzən də istehzalı, hətta kinayəli sözləri, nə qədər hazırlıqlı olsam da, mənə şok təsiri bağışlayırdı. Bir dəfə baş verən söhbət isə, o zamanlar hələ millətçilik azarından tamamilə xilas olmamış məni, çox cırnatmışdı. Əslində haqsız olduğumu özüm də bilirdim, amma bunu boynuma almağa sadəcə hazır deyildim. Söhbət təxminən belə alınmışdı:
C.F. – İşlədiyim zaman gəldiyim qənaət, ölkənizdə böyük problemlərin mövcudluğu ilə yanaşı, böyük bir faciənin də yaşanmasıdır. Bəlkə də razılaşmazsınız, amma diliniz yalnız quru rəsmiyyət və məişət xarakteri daşıyır.
Mən. – Nədən belə söyləyirsiniz ki? Azərbaycan bölməsində təhsil almış biri kimi deyə bilərəm ki, əslində belə deyil…
C.F. – Bütün aparıcı sferalarda çalışanlar rusdillidir. Ölkənizə gəldiyim zaman bir çox xarici diplomatlar kimi dilinizi öyrənməyə çalışdım, sonra bunun əbəs olduğunu anladım. Təəssüf ki, bunun praktik əhəmiyyəti yoxmuş.
Mən – …elə düşünmürəm…
C.F. – Təsəvvür edin, hətta mətbuat konfransı yığdığımız zaman, əsasən rusdilli mətbuata müraciət etməli oluruq. Müstəqilliyindən 10 il ötmüş bir ölkə üçün bu nəyin göstəricisidir?
Mən: – Niyə azərbaycandilli qəzetləri çağımırsınız ki?
C.F. – Çağırırıq, amma razılaşın ki, ölkənizdəki aparıcı qəzetlər “Zerkalo” və “Exo”-dur. Qalan qəzetləri avtomatik olaraq 2-ci sıraya yerləşdirmək olar. Amma orada da hansısa ciddi bir mətbuat orqanı tapmaq asan deyil…
Mən – Bəlkə “Yeni Müsavat”?…
C.F. (sifətini tuşudaraq) – Partiya mətbuatınımı? Olsa, bəlkə “525” olar… Hər halda, onun da “Zerkalo” və “Exo” kimi nüfuzu yoxdur.
Söhbətin sonrakı hissəsi önəmli deyil, bu mübahisənin fonunda əsas fərqinə varmalı olduğumuz, müstəqilliyimizdən artıq 30 ilə yaxın bir zamanın keçməsidir. Mənzərə göz önündədir və istənilən halda bu, cəmiyyətimizin könüllü seçimidir. Əlbəttə ki, bu məsələnin obyektiv tarixi kökləri vardır və bu haqda fikrimi keçən yazılardan birində ifadə etmişəm, mövzu ilə maraqlananlar baxa bilərlər.
***
Sonuncu dəfə bu problematikaya dərin marağım, rus filosof və türkoloq Lev Qumilyovun etnoslar və onların xüsusiyyətləri haqdakı “Конец и вновь начало” (“Sonuc və yeni başlanğıc”) əsəri ilə tanış olduğum zaman yarandə. Qumilyov kimi böyük bir alimə məxsus müstəsna informativ, maraqlı üslubda qələmə alınmış, bəzən mübahisəli, bəzən də paradoksal nəticləri ilə oxucunu tarixin müxtəlif qatlarına endirən, sivilizasiyanın eralarına aparan əsərdəki işğal, koloniya konsepsiyaları, mənə xüsusilə gözlənilməz görünmüşdü. Maraqlıdır ki, müəllif burada işğalın müstəsna olaraq müstəmləkəçinin silahı gücünə mümkünlüyünü qətiyyətlə rədd edir. Qumilyovun fikrincə müstəmləkələr yalnız etnik uyğunlaşma mümkünatı ilə reallaşa bilər.
Məsələn katolik olan ispanlar latın Amerikasına gəldikdə yerli əhali – müxtəlif hindu tayfaları – ilə anidən dil tapa bildilər. Qəddarlıq əlbəttə ki, vardı, lakin elə İspaniyada olan həddə – unutmayaq ki, Avropada da hələ orta əsrlər idi. Nəticədə yerli əhali, indi latinoslar kimi qeyd edilən hindularla ispanların simbiozu yarandı. Dini katolik, dili ispan olan bu böyük insan kütlələri nəhayətdə, XIX əsrdə İspaniyadan ayrılıb bir neçə müstəqil dövlət qursalar da, indiyədək İspaniya ilə dərin bağlılığı saxlayırlar. Fransızlar (onlar da katolik idi) da həmçinin yerli əhali ilə dil tapa bilir (Kvebek), bircə anqlo-saksonlara bu müəssər olmur – kütləvi qətliamlar, rezervasiyalar, faktiki soyqırımı ilə nəticələnir.
Elə bu dövrlərdə Avropada reformasiya baş verir və nəticədə 30 illik müharibə başlayır. Katoliklər və protestantlar arasında başlayan bu müharibəyə ortodoks (pravoslav) olan rusların nə kimi dəxli ola bilərdi? Lakin belə görünür ki, var idi – ruslar o zaman katolik Polşaya hücum edir və protestant İsveçə mümkün dəstəyi verirlər. Faktiki olaraq bu dəstək, protestantizmin qələbəsində həlledici və əsas amil rolunu oynayır. Maraqlıdır ki, Avropada protestantizmə dəstək verən ruslar Alyaskanın işğalı zamanı onların üzləşdiyi problemlərlə üzləşirlər. Sibiri və Aleout adalarını maneəsiz keçən rus ekspeditorları Amerika sahillərinə çıxanda, yerli xalqlardan yalnız eskimoslarla əlaqə yarada bilirlər. Faktiki San-Fransiskoya qədər heç bir avropalının olmadığı yerlərə getmək kimi şansı olan ruslar, bunu etmədilər – hindularla münasibətləri heç cür alınmırdı və ruslar, kütləvi qətliamlardan vaz keçərək, yalnız şimalla kifayətlənməli oldular.
Protestantizm və rus paraleli müəllifin fikrincə monqollarla münasibətdə də özünü göstərirdi – monqollarla ruslar çox yaxşı dil tapa bildiyi halda, Çin bunu heç vaxt edə bilmirdi. Əksinə, Çində pravoslav kilsəsi böyük uğursuzluğa düçar olduğu halda, katoliklər hələ XIX əsrdə 30 milyona yaxın çinlini bu dinin ardıcılına çevirə bilmişdilər.
Əgər ingilislər katoliklər kimi hindularla dil tapa bilməyib kütləvi qırğınlar törətdilərsə də, Polineziya kimi geniş bir regionda başqa cür oldu. Burada ingilislər (protestantlar) yerli əhali ilə qaynayıb-qarışa bildi, fransız kolonistləri isə, tam uğursuzluğa düçar oldular. 1880-ci ildə Taitini işğal etmiş fransızlardan, orada əsər-əlamət qalmayıb. Burada yalnız dini yox, psixofizioloji xüsusiyyətləri, genofondu da nəzərə almağın gərəkliyini vurğulayan müəllif daha sonra, ərəb regionunda fransızların müstəsna uğurları fonunda ingilislərin bütün cəhdlərə rəğmən, buraya faktiki daxil ola bilmədiyindən, bunun əvəzinə Birləşmiş Krallığın Hindistan yarımadasında hakimi-mütləqlik qurmasından bəhs edir.
Kifayət qədər maraqlı hissələrdən sonra müəllif qədim türklərin təsvirinə keçir: Böyük Çöldən, hunlardan, türkütlərdən, Yollıq-tekinin yazdığı daş kitabələrdən, qurd anamızdan yazır, sonra isə qədim Misirdən, səlib yürüşlərindən, monqollardan, Osmanlı dövlətindən, etnosun akmatik fazasından, etnik regenerasiyalardan bəhs edirdi. Etnogenezin fazalarını təbiət hadisələri ilə eyniləşdirən alim etnosların qarşıdurmasına da məhz bu baxımdan yanaşmanı üstün tutur. Hansısa ideoloji məsələlər, əbədi xeyir-şər, ağ-qara qüvvələr söhbətləri onun akademik-elmi obyektivliyi-soyuqluğu üçün tamamən yaddır. Etnogenezin son fazasını Qumilyov “xarablaşma” (“Вырождение”) kimi qeyd edir və bu fazada olan etnoslara istənilən təşəbbüsün öləziməklə qarşılanacağını bildirir.
***
Bu əsərin kolonial hissəsi, məndə dərin hisslər oyatmış, bizim haqda heç bir qeydin olmamasına baxmayaraq, bəndənizi çox düşündürmüşdü. Görəsən hər hansı bir cəmiyyətin faktiki elitasının yad bir dildə ünsiyyəti, onun indiyədək koloniya, yaxud ən azından alimin dediyi kimi “etnik uyğunlaşma” sayıla bilərmi? Geniş rusdilli təbəqə nəyə dəlalət edir, bizim əyalət olmağımızamı? Əslində yuxarıdakı əsərlərə iqtibaslar da bu problematikanın araşdırılması, bu problemin diskussiyası naminə edilmişdir.
Bu suala tarixi cavabı kimi çox maraqlı bir iqtibası, ölməz M.Ə.Rəsulzadənin “Bir Türk Milliyetçisinin Stalin’le İhtilal Hatıraları” əsərindən, müəllifin Stalinlə Bakı-Moskva qatarındakı dialoq epizodunu qeyd etmək yerinə düşərdi:
“Stalin bir gün İrana qarşı tətbiq edilən siyasət məsələlərinə toxundu.
– Mən Bakıya gələndə, – dedi, – baxdım ki, bizimkilər İrana hücum planları hazırlayırlar. Dərhal mane oldum (o zaman Azərbaycanın sovetləşdirilməsindən sonra yerli bolşeviklər İranın Gilan vilayətinə hücum edərək, İran hökuməti ilə ixtilafa düşmüşdülər).
Nə üçün mane olduğunu belə izah etdi:
– İranı sovetləşdirməyə başlamaq yanlış bir hərəkətdir. Orada nəinki cümhuriyyət, konstitusiyalı bir monarxiya rejimini möhkəmləndirmək belə kifayət qədər mütərəqqi bir işdir. Sosializm və kommunizm prinsiplərini oralarda tətbiqə girişmək macəraçılıqdan başqa bir şey deyildir, – dedi.
– Yaxşı, İran üçün təsbit etdiyiniz bu taktikanı niyə Azərbaycana tətbiq etmirsiniz, demirəm; çünki bilirəm burada Bakı kimi bir sənaye mərkəzi və proletariat hərəkatı vardır, deyəcəksiniz. Bəs Türküstan? Ona nə deyirsiniz; oradakı şərait İrandakı şəraitə bənzəmirmi? Niyə “İran taktikasını” oraya tətbiq etməyəsiniz?
Stalin bir az düşündü:
– Necə də olsa, Türküstanda rus məktəblərindən çıxmış ziyalılar var, – dedi.
– Bu cavab heç də marksist bir izah olmadı, elə deyilmi? – deyə etiraz etdim. Mübahisəni dərinləşdirmədi.”
