Həm Türkiyə, həm Rusiya uzun tarixə, xüsusilə də imperiya keçmişinə sahib böyük regional dövlətlərdir. Onların ortasında yerləşən kiçik (coğrafi olaraq) Azərbaycan torpaqları isə tarixən gah bu, gah başqa imperiyanın tərkibində olmuş və yalnız 1918-ci ildə ilk dəfə müstəqil olma şansı ələ keçirmişdir. Bu da çox qısa (2 il) sürmüş, ardından bolşevik Rusiyanın birbaşa təsiri altına düşən Azərbaycan 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılması ilə yenidən müstəqil olmuşdur.
Tarixin səhifələrini vərəqləyəndə azərbaycanlılar olaraq son 200 ilin, bəlkə də, ən şanlı günlərini son 2 ayda yaşamışıq (torpaq qazanmaq baxımından). Lakin azərbaycanlılar hər zaman (hətta 1994-cü ildə I Qarabağ müharibəsində məğlub olduqdan sonra belə) böyüklük iddiasında olub, içlərində hansısa böyük bir qüvvənin parçası olduqlarını hiss ediblər. Hələ bir çox azərbaycanlının İranda yaşayan azərbaycanlılarla birləşərək böyük Azərbaycan qurmaq ümidimi, arzusumu, xülyasımı deyim… Bu, bəlkə də, özünü Şah İsmayılın nəslindən hesab etmələri ilə, bütün müasir İran arealını, müasir Azərbaycanı və ətraf ölkə ərazilərini idarə edən Səfəvilər sülaləsinin türk mənşəli olması ilə əlaqədar ola bilər. Lakin Səfəvi şahı I İsmayıl Təbrizi ələ keçirəndən sonra özünü Azərbaycan Şahı və İran Şahənşahı adlandırmışdı. Bu, o deməkdi ki, Azərbaycan ərazi olaraq İran dövlət idarəçiliyinin bir parçası idi, o vaxt müxtəlif əraziləri idarə edən şahlar vardı və İsmayıl bu şahların üzərində bir şahənşahdı. Lakin türk sülaləsi sadəcə 1501-1747-ci illər arasında bu arealı idarə edə bilib (Səfəvilərin hakimiyyətinə 1736-cı ildə son qoyan Nadir Şah Əfşar da türk əsilli olmuş, 1747-ci ildə sui-qəsdlə öldürüldükdən sonra İran dövlət idarəetmə aparatı da parçalanmış, Azərbaycan ərazisində müxtəlif xanlıqlar yaranmışdı). Ondan sonra isə İran coğrafiyasına nəzarət qeyri-türk sülaləsinin əlinə keçib.
Müasir Azərbaycan Respublikasının əhatə etdiyi ərazilər (burada yaranan xanlıqlar) 1813 və 1828-ci illərdə imzalanan Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri ilə tamamən Rusiya imperiyası nəzarəti altına düşüb. İranda qalan Azərbaycan əraziləri isə hər zaman İran dövlətçiliyinin bir parçası olub. Ruslar hər vəchlə Azərbaycan coğrafiyasında yaşayan insanların türk kimliyini gizlətməyə, arxa plana çəkməyə, köklərini və izlərini itirməyə çalışıblar. Buna görə, müxtəlif adlar da uydurublar – tatar və s. Xristian albanların dini qurumunu (kotalikosluğu) da ləğv ediblər (tam olaraq erməniləşdirmək və erməni kilsəsi olaraq təqdim etmək məqsədilə).
Azərbaycanlı etnik kimliyi ilə türk etnik kimliyi arasında sədd də çəkmək istəyiblər. Lakin nə qədər əksəriyyətimizin etnik mənşəyində türklər olsa da, bu gün azərbaycanlı dedikdə sadəcə türk başa düşülməməlidir. Çünki türk mənşəli azərbaycanlılar Azərbaycan əhalisinin 90 %-dən çoxunu təşkil etsələr belə, azərbaycanlı kəlməsi həm də qeyri-türk mənşəli vətəndaşlara da aiddir. Bir sözlə, hamımız azərbaycanlıyıq. Bəs bizim, azərbaycanlılar olaraq Türkiyə türklərinə qarşı hiss etdiyimiz qardaşlıq duyğusu nə qədər səmimi və realdır? Hazırda bu, hər zaman olduğundan daha qabarıq şəkildə özünü biruzə verir. Bu da Azərbaycan-Türkiyə hərbi-siyasi-iqtisadi münasibətlərinin bu gün gəlib çatdığı strateji pik nöqtə ilə əlaqədardır. Lakin gəlin, Səfəvi-Osmanlı savaşlarını, Osmanlıların Azərbaycan (Səfəvi/İran) torpaqlarını işğalını, Sovet dövründə, ümumiyyətlə, Türkiyə-Azərbaycan xalqı arasında əlaqələrin minimum səviyyəsini, sovetin dağılma anlarında Türkiyənin Azərbaycan dövlətinə münasibətdə skeptik yanaşmalarını, I Dağlıq Qarabağ müharibəsində Azərbaycana hərbi yardım etməkdən çəkinmələrini, Xocalı soyqırımından sonra ermənilərə qarşı sərt tədbirlər görüb sərhəd qapılarını bağlamasına baxmayaraq, 2009-2010-cu illərdə Ermənistanla sərhədlərin açılma məsələsini gündəmə gətirmələrini, futbol diplomatiyası olaraq tarixə keçən qısa-dönəmli türk-erməni yaxınlaşmasını, məhz bu yaxınlaşmaya qarşılıq Azərbaycan hökumətinin Türkiyə hökümətinə sərt etirazı və təhdidləri kimi tarixi faktları da xatırlayaq. Bunlar da bizim tarixin bir hissəsidir, axı…
Lakin bütün bu tarixi hadisələrin fonunda sadə bir həqiqət üzə çıxaraq qabarır – Osmanlı, Səfəvi, Türkiyə, Azərbaycan – necə adlanmasından asılı olmayaraq, bu dövlətlərin əhalisinin əksəriyyətini Oğuz türkləri təşkil edib və edir. Odur ki, ortaq kökən, eyni (xırda fərqləri nəzərə almasaq) din, dil, mədəniyyət bağlarına malik olan bu türklər, təbii ki, ara-sıra dalaşsalar da, ümumilikdə bir-birinə qardaş münasibətini qoruyub-saxlayıb və dar gündə hər zaman bir-birinin yanında olublar. Kimin ailəsində iki qardaş bir-biri ilə dalaşmayıb ki?! Məsələn, Osmanlı, 1918-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyinin və ərazi bütövlüyünün təmin olunmasında, xüsusilə, Bakının xarici işğalçılardan azad edilməsində ciddi rol oynayıb. I Dünya Müharibəsindən sonra Osmanlı imperiyasının dağılması və yeni Türkiyə Cumhuriyyətinin qurulması fonunda tüklərin üzləşdikləri çətin anlarda isə Azərbaycan onların yanında olub. Baxmayaraq ki, Azərbaycanda o dövrdə Xalq Cumhuriyyətinin hakimiyyəti artıq sona çatmış, idarə bolşeviklərə təhvil verilmişdi, lakin Sovet Azərbaycanı və Türkiyə xalqları arasında mənəvi bağ qalırdı. Qeyd edim ki, o dövrdə qərb imperialistləri ilə savaşan Türkiyə, Sovet Rusiyası və Sovet Azərbaycanından neft, silah və digər yardımlar alıb. Türkiyə də bütün erməni iddialarına və təzyiqlərinə baxmayaraq, 1921-ci ilin Moskva və Qars müqavilələrində Naxçıvanın Azərbaycan tərkibində saxlanmasına qarant durmaqla Azərbaycan qarşısında mənəvi borcundan çıxıb. Azərbaycan 1991-ci ildə müstəqil olduqdan sonra onu rəsmi olaraq tanıyan ilk dövlət Türkiyə olub. Türkiyə və Azərbaycan arasında siyasi, iqtisadi, hərbi, mədəni əməkdaşlığın hazırkı səviyyəsi bu münasibətləri qardaşlıq münasibətləri adlandırmağa yetər və artar belə.
Ümumiyyətlə, tarixə nəzər saldığımızda Türkiyə-Rusiya yaxınlaşmasının Azərbaycan lehində nəticələrə gətirib çıxardığını, Azərbaycanın tərəflərdən birini seçmə məcburiyyətində qalmasının isə əks-nəticələrlə sonlandığını görə bilərik. Məsələn, Osmanlı sonrası birinci türk-rus yaxınlaşması, artıq dediyim kimi, Naxçıvanın taleyinin Azərbaycan lehinə həll olunmasında həlledici olmuşdu.
Xüsusilə, Atatürkün təşəbbüsü ilə həyata keçirilən türk-rus yaxınlaşmasını sadəcə indi yox, hər zaman istəməyənlər olub və çox güman ki olacaqdır. Məsələn, 1922-ci ildə Türkiyədə açılan Sovet İttifaqının ilk səfirlik binasının yandırılması faktı da buna işarə edir. Lakin maraqlıdır ki, həmin hadisə iki ölkə arasındakı münasibətləri nəinki dayandırmamış, əksinə, daha da yaxınlaşmalarına təkan vermişdi.
İki ölkə arasındakı siyasi-iqtisadi yaxınlaşmada Atatürkün rolu xüsusilə qeyd edilməlidir. Bu yaxınlaşma Türkiyədə sənaye istehsalının inkişafı ilə nəticələnmişdi. Maraqlıdır ki, Rusiyanın Türkiyə sənaye sahələrinin qurulmasına etdiyi yardımlar sayəsində (ilk sənaye təsisləri məhz onlar sayəsində qurulmuşdu) 1930-cu illərdə Türkiyənin sənaye sektorunun ümumi ÜDM-də payı 18%-in üzərinə çıxmışdı. Halbuki Türkiyə hələ 1936-cı ildə Montrö Boğazlar Anlaşması ilə bağlı Sovetlərlə ixtilaf yaşayandan, II Dünya Müharibəsi sırasında özünə tərəf seçməyə tərəddüd etdiyinə görə Sovetlərlə münasibətləri pisləşdikdən, Stalin dövründə SSRİ-nin Türkiyəyə ərazi iddiaları (bu iddialar gerçəkləşsəydi, Gürcüstan torpaqları 8%, Ermənistan torpaqları isə 80% artacaqdı) ilə bu münasibətlər tamamilə kəsildikdən sonra Qərb blokuna üz tutmuş, ABŞ-ın liderlik etdiyi NATO-ya üzv olmuşdu (1952). 1953-cü ildə Stalinin vəfatından sonra SSRİ xarici işlər naziri Molotov nota verərək Türkiyəyə qarşı hər hansı ərazi iddiaları olmadığını bildirsə də, artıq iş-işdən keçmiş, Türkiyə Qərb dünyasının bir üzvünə çevrilmişdi. Buna baxmayaraq bu üzvlük Türkiyəyə sənaye inkişafı vəd etməmiş, əksinə, 1960-cı illərdə Türkiyənin sənaye sektoru geriləyərək, payı ÜDM-nin 10,9%-i civarında olmuşdu. Türkiyə Qərb blokunun üzvü olsa da, 1960-cı illərdə Kipr məsələsi gündəmə gəlməyə başlayanda Qərbin ikili standartları ilə üzləşmiş, 1964-cü ildə ABŞ dövlət başçısı Johnsonun məktubu isə türklərin “gözünü açmışdı”. Türkiyə ilk dəfə məhz o tarixdə ABŞ maraqlarına qarşı öz maraqlarını qorumağı qərar almış, azad xarici siyasət yürütmək haqqını qorumuşdu. Beləliklə, Türkiyə Sovetlərlə münasibətlərini bərpa etməyə başlamışdı.
Türkiyə regional bir aktordur, öz maraqları, ambisiyaları var. Əgər daha böyük maraqlar daha kiçik maraqları qurban verməyi tələb etsə, Türkiyə də, yəqin ki, bunu edəcək. Eynilə Rusiya kimi. Rusiya da qloballığa iddia edən regional bir aktordur. Onun da öz “yaxın çevrəsi”nə yönəlik müstəsna maraqları var və onları heç nəyə qurban vermək niyyətində deyil. Odur ki, Türkiyə və Rusiya maraqlarının kəsişmə nöqtəsindəki Cənubi Qafqazda yerləşmə kimi coğrafi reallığı, siyasi konyukturu düzgün dəyərləndirmək və xəyallara, duyğulara qapılmadan xarici siyasət yürütməliyik. I Qarabağ müharibəsində məğlub olmağımızın təməl səbəblərindən biri duyğularla idarə olunmaq, Türkiyə və Rusiya ilə münasibətlərimizi balanslaşdırmamaq idi. Elçibəyin millətçi və populist çıxışları, dünya ölkələrinin Azərbaycana qarşı sərt mövqe sərgiləməsinə səbəb olmuşdu. Elçibəy bütöv Azərbaycan görmək istəyirdi, cənublu-şimallı bütöv Azərbaycan. Azərbaycanlılar olaraq hamımız bunu arzu edə bilərik. Necə ki, Qarabağ erməniləri Ermənistanla birləşmək istəyirlər, biz də eləcə. Lakin Qarabağ ermənilərinin Azərbaycan torpaqlarını parçalamaq iddiası bizdə nə qədər qıcıq yaradırsa, İran azərbaycanlılarının da İrandan ayrılmaq və torpaq qoparmaq iddiaları da İran dairələrində eyni və hətta daha sərt qıcıq yaradır. Üstəlik, sadəcə bir neçə yüz illik dönəmdə türk əsilli sülalələrin idarə etdiyi minillik İran dövlətinin ərazisinə iddia etmək Azərbaycanın maraqları üçün qətiyyən məntiqli və faydalı olmazdı. Bu istəyimizi biz ancaq kafedə dostlarla söhbət əsnasında dilə gətirə və “yaşasın bütöv Azərbaycan” şüarları səsləndirə bilərik.
Lakin bu səslər heç bir legitim, qanuni, hüquqi, beynəlxalq forma və məzmun qazana bilməz. Əks təqdirdə, həmin səslərin sahibləri Elçibəyin aqibətini yaşayar. Üstəlik, Elçibəy Türkiyəyə həddindən artıq bel bağlayırdı. Amma məlum olduğu kimi, Türkiyədən hər hansı hərbi yardım gəlmədi. Türkiyə Baş naziri Tansu Çiller, Türkiyə Böyük Millət Məclisində çıxış edərək, “ermənilər Naxçıvanı da işğal edərlərsə, o zaman Türkiyə Ermənistana müharibə elan etməlidir” şəklində fikirlərini açıqlamışdı. Lakin bu açıqlamadan az sonra Rusiya Müdafiə naziri Qraçev, “Türkiyə Naxçıvana hər hansı hərbi müdaxilə edərsə, bu üçüncü dünya müharibəsinə yol açar” deyərək Türkiyənin nəinki Qarabağa, hətta 1921-ci il müqavilələri ilə qarant durduğu Naxçıvana belə, müdaxilə etməsinə izin verməmişdi. Bunun qarşılığında Türkiyə Azərbaycana siyasi dəstək verməklə kifayətlənmiş, 27 Mart 1993 tarixinə kimi öz ölkə ərazisindən keçərək Ermənistana gedən “humanitar yardım”lara qadağa qoymuş və Ermənistanla sərhədlərini bağlamaq qərarı almışdı. O sərhədlər bu gün də bağlıdır.
Yalnız 1993-cü ilin oktyabrında Heydər Əliyev hakimiyyətə gəlib Rusiya ilə münasibətləri sahmana saldıqdan və xarici siyasəti balanslaşdırdıqdan sonra Türkiyə də Azərbaycana yardım etməyə ürək elədi. Belə ki, Ermənistanla Türkiyə sərhəddinə 50 min türk əsgəri yerləşdirildi və bu, ermənilərin daha irəli germəsinin qarşısını alaraq 1993-cü ilin sonunda Azərbaycanın uğurlu əks-hücum əməliyyatlarına yardım etdi. Məhz bu səbəblə 1993-cü ilin dekabrında Azərbaycan qoşunları Horadiz əməliyyatı ilə Füzulinin yarıya qədərini və Cəbrayılın Cocuq-Mərcanlı kəndini azad edə bilmişdi. Yenə də balanslı siyasət dadımıza çatmışdı. Bu gün də məhz həmin balansı siyasətin bəhrəsi olaraq ermənilərin işğal etdiyi 7 rayon və Dağlıq Qarabağa aid Şuşa və Hadrut tamamilə düşməndən azad edilib. Bu siyasətimizi qoruya bilsək, bizə uzun-müddətli və strateji faydaları hələ çox olacaq. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev, 24 noyabr 2015-ci il tarixində Türkiyənin, Rusiyaya məxsus hərbi təyyarəni vuraraq düşürməsi ardından iki ölkə arasında yaşanan tarixin ən sərt böhranı (öncə siyasi, daha sonra iqtisadi böhrana çevrilmişdi) zamanı tərəfləri barışdırmaq üçün əlindən gələni etmişdi. Türkiyə ilə Rusiya arasında yaşanan gərginlik qətiyyən Azərbaycanın maraqlarına xidmət etmir. Məsələn, 2008-ci ildə Rusiya-Gürcüstan arasındakı “5 günlük müharibə” zamanı ABŞ, Gürcüstana hərbi yardımını “humanitar yardım” adı altında Qara dəniz vasitəsilə çatdırmağa çalışmış, Rusiya buna izn verməsin deyə Türkiyəni hədələmiş (Türkiyə Montrö Anlaşmasına əsasən, Qara dənizdə təhlükəsizliyin qarant ölkəsidir), iqtisadi münasibətlərdə geriləmə, türk mallarının Rusiya sərhəd keçid məntəqələrində xarab olana qədər gözlədilməsi və sonra geri qaytarılması, və digər hallar yaşanmışdı. Hətta həmin hadisələr sırasında Bakı-Tiflis-Ceyhan neft boru kəmərində partlayış da baş vermiş, neft 3 həftə ərzində sadəcə Bakı-Novorossiysk boru xətti ilə daşınmış, Bakı-Tiflis-Ərzurum qaz boru kəməri də təhlükəsizlik səbəbi ilə müvəqqəti bağlanmışdı. Müharibənin ardından Gürcüstan öz ərazisindən rus hərbi-yüklü maşınların keçidinə qadağa qoyduğuna görə Rusiya Türkiyəyə, Ermənistanla sərhədləri açması üçün təzyiqlər yağdırmış (əvvəllər Gürcüstan ərazisindən Ermənistandakı hərbi bazaya hərbi qüvvə daşıyan Rusiya, yeni reallıqda bu məqsədlə Türkiyə ərazisini istifadə etmək fikrinə düşmüşdü), iqtisadi münasibətlər biraz da geriləmiş, böhran həddinə çatmışdı. Lakin Azərbaycanın qətiyyətli mövqeyi burda həlledici rol oynamış və Türkiyə Ermənistanla sərhədlərini açmamışdı.
Aydın məsələdir ki, həm Türkiyə, həm Rusiya regional güclü dövlətlər olaraq zaman-zaman öz maraqlarının təmini uğrunda qarşı-qarşıya gələ bilərlər. Azərbaycanın təməl amacı isə öz maraqlarının təmin olunması və bu münaqişələrə qatılmaması, tərəfsizliyini qorumasıdır. Azərbaycanın iki əsas amacı – işğal altında olan torpaqların geri qaytarılması, ərazi bütövlüyünün təmini; və siyasi-iqtisadi müstəqilliyimizin qorunub saxlanılmasıdır. Azərbaycanın regional maraqları və hədəfləri olmayıb, regional layihələrin həyata keçirilməsi də məhz bu iki amal ətrafında şəkillənib. Odur ki, Türkiyənin Yaxın Şərqdəki gedişləri, Rusiyanın Gürcüstan və ya Ukraynaya həmlələri Azərbaycanı öz amalından döndərməməlidir. Neytrallıq şərtdir. Məsələn, Türkiyə 2015-ci ildə yaşanan Rusiya ilə böhrandan sonra Ukrayna ilə münasibətlərini müstəsna şəkildə genişləndirmiş (gələcəkdə ehtimal olunan Türkiyə-Rusiya qarşıdurmasında Rusiyaya alternativ olaraq), hərbi-strateji əməkdaşlıq səviyyəsinə yüksəltmişdi. Bu isə, təbii ki, Rusiyanın maraqlarına xidmət etmir.
Azərbaycan gələcəkdə də öz maraqlarının təmin olunmasını istəyirsə, Türkiyə-Rusiyanın ehtimal çərçivəsində olan konfrontasiyasını önləməli, bundan qaçmalı və ola biləcək qarşıdurmalarda tərəfsizliyini maksimum qorumalıdır. Heydər Əliyev demiş, heç bir ölkəni özümüzə düşmən etməməliyik. Türkiyə və Rusiyanın isə son bir neçə yüz ildə bitməyən savaşları və qarşıdurmaları, müxtəlif hərbi-siyasi bloklarda yer almaları və fərqli regionlarda bir-birilə toqquşan maraqları olmasına baxmayaraq, xüsusilə, digər dövlətlərdən gələn təzyiqlər onları XXI əsrdə bir-birinə daha da yaxınlaşdırıb.
Bu yaxınlaşmanın əsas göstəriciləri aşağıdakı faktlardır:
- Ərdoğanın 20 noyabr 2016 tarixində Avropa İttifaqı yerinə Rusiya və Çinin liderlik etdiyi Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv olmaq gərəkdiyi ilə bağlı iddialı açıqlaması (bu ehtimalın gerçəkləşməsi hazırda nə qədər qeyri-real görünsə də, həyat bizə nələr yaşatmır ki!), Türkiyənin, Rusiya blokunun qurduğu Avrasiya İqtisadi Birliyi ilə əməkdaşlıq ehtimalı, Türkiyənin Rusiya ilə qarşılıqlı ticarət həcmini illik 100 milyard dollar həcminə çatdırmaq hədəfi;
- ABŞ-ın indiyədək yalnız İran, Rusiya və Şimali Koreya kimi qatı rəqib-düşmən ölkələrinə tətbiq etdiyi CAATSA embarqolarına Türkiyəni də məruz qoyacağı təhdidlərinə baxmayaraq, 2019-cu ildə Türkiyənin Rusiya ilə S-400 anlaşmasına getməsi, Rusiya ilə iqtisadi-siyasi əməkdaşlığın hərbi-strateji əməkdaşlıq müstəvisinə keçməsi;
- 2020-ci ilin əvvəlində Türkiyə-Rusiya arasında iqtisadi münasibətlərin Yaxın Şərq regionundakı (xüsusilə Suriya və Liviya ilə bağlı) rəqabət və bir sıra digər səbəblərlə tarixi minimuma enməsinə baxmayaraq, problemlərin həll edilməsi.
Bu və digər amilləri nəzərə alaraq nə Türkiyənin, nə də Rusiyanın öz regional, strateji önəmli maraqlarından imtina etməyəcəyi, bu maraqları müəyyən qədər uzlaşdıra bilmək üçün hər ikisinin böyük gedişlər etdiyi, Avropa və Qərbin kəskin təzyiqlərinə baxmayaraq (hətta bu günlərdə Aİ, Türkiyəyə qarşı da Rusiyaya tətbiq etdiyi sərt embarqolar tipində tədbirlər görəcəyi haqda qərar qəbul etdi) bu iki ölkənin gedərək daha sərbəst xarici siyasət yeritdiyi, məhz xarici təzyiqlər fonunda bir-birinə yaxınlaşdığını görə bilərik. Bu yaxınlaşma isə ən çox bizə sərf edir. Məhz bu məqamları doğru dəyərləndirmək və bundan özümüz üçün daha çox faydalanmaq isə Azərbaycan xarici siyasət ustalarının öhdəsinə düşür.
