Müsahibimiz bəstəkar, pianoçu, Azərbaycanın ilk qadın dirijoru Turan Manafzadədi. Hazırda ailəsi ilə birlikdə İstanbulda yaşayan və Bakıya 8 mart Beynəlxalq Qadınlar Günü münasibətilə təşkil edilmiş konsert də daxil, ik-üç günə sığışdırılmış zəngin proqramla gələn Turan xanımla tədbirlər arası qısa zaman kəsiyində baş tutan söhbətimizdə musiqidən qadınlarımıza qədər bir çox mövzulara toxunmağa çalışdıq.
– Turan xanım, konsert necə keçdi?
– Konsertimiz çox möhtəşəm keçdi. Deyilənə görə, uzun zamandı filarmoniyanın zalı bu qədər dolmamışdı. Bir saat yarım çəkməsinə baxmayaraq, heç kim yorulmadı. Necə başladı, necə bitdi, anlamadıq. Konsertin proqramını pianistimiz Nərgiz Əlieya ilə planlamışdıq, səhnəyə hər yaşda xanım çıxmışdı. Bir-birimizə çox dəstək olduq və birgə gözəl bir iş alındı. Mən hər zaman inanıram ki, xanımların əli dəyən bir işdə disiplin də var, gözəllik də, zəriflik də.
– Gəldiyinizdən bəri proqramınız çox doludu. Bu, əvvəldən belə planlaşdırılmışdı, yoxsa burda ekspromt alındı?
– Əlavə konsertlər mənə də sürpriz oldu. Martın 1-də maestro Niyazinin ev muzeyində olan konsertlə, martın 2-dəki tədbiri öncədən dəqiqləşdirmişdik. Amma Bakıya səfərimdən iki-üç gün qabaq bildim ki, ayın 28-də də bir konsertim var, İtaliya səfirliyində. Martın 5-də İctimai Tv-nin bir tədbiri var. Orda mənə mükafat veriləcək. Bir şeyi də qeyd eləyim ki, 2-də olan konsert sırf xanımların səhnədə olduğu bir tədbir idisə, 5-dəki konsertdə qadınlar dinləyici stulunda oturacaq, səhnədə isə ancaq kişilər olacaq. Mən də təklif eləmişəm ki, belə bir orkestri qadın dirijor idarə eləsin.
– Bir müsahibənizdə oxudum ki, əvvəllər həkim olmaq istəmisiniz..
– Bəli. İlk müayinələrimi də atamın üzərində aparırdım. Estetik cərrah, ya da ginekoloq olmaq istəyirdim, musiqi ilə məşğul olmaqdan bezirdim.
– Bəs musiqi nə vaxt öz seçiminizə çevrildi?
– Mən bu işin ciddiyətini konservatoriyaya daxil olanda anladım. 12 yaşım vardı. Qardaşımla Mimar Sinan Konservatoriyasına imtahan verməyə hazırlaşanda ordakı azərbaycanlı tanışlarımız demişdilər ki, çox çətin məktəbdi, ora qəbul olunmağınız imkansızdı. Biz də inad elədik və bir ay boyunca ciddi çalışdıq. İmtahana girən 400 nəfərin içindən cəmi üç nəfər seçildi, ikisi biz idik. Bu işin ciddiyyətini də elə onda anladım. Ondan sonra artıq çox böyük ciddiyyətlə, dörd əllə bu işə sarıldım.
– Çox gənc qadın dirijor olaraq, bir idarəçi olaraq özünüzü qəbul etdirmək çətin olmadı ki?
– Başda olurdu. İlk konsertlərimin məşqlərində deyirdilər ki, a, dirijorumuz cavan bir qızdı, allah bilir, necə olacaq. Amma birlikdə işləməyə başlayandan sonra dedilər ki, bu yaşda, belə bir xanım? Hörmətlə yanaşmağa başladılar. Mən bu halı çox yaşamışam. Çünki türk dünyasında qadın dirijor, üstəlik mənim yaşımda olanı yoxdu. Ümumiyyətlə, dünyada aşağı-yuxarı iyirmi qadın dirijor var. Bu, çox azdı. Orkestrlə tanış olandan sonra deyirlər, nə qədər sevimli, mehriban insandı. Özümü çox tərifləmək istəmirəm, amma belə bir məsəl var: “çox təvazökar olma, dediklərini həqiqət sanarlar”. Ona görə də, bunları çox rahatlıqla deyə bilərəm. Məsələn, Bakıda ilk məşqimizdə insanlar “dirijor hardadı, dirijor hardadı?” deyə soruşurdular, halbuki mən yanlarında dayanmışdım. Çünki onlar yaşlı, sərt simalı bir qadın, ya da kişi gözləyirdilər. Amma gördülər ki, bapbalaca, gənc bir qız, əlində də çubuq gəldi. Məni onlara təqdim eləyəndən sonra bildilər ki, dirijoram.
– Dediniz ki, dünyada iyirmiyə yaxın qadın dirijor var. Azərbaycanda isə, ümumiyyətlə, ilksiniz. İlk olmaq, azsaylı olmaq hansı məsuliyyətlər gətirir?
– Və xanım olmaq… Daima özünüzü nəzarətdə saxlamalısınız, hər oturuşa, qalxışa, hər bir şeyə çox diqqət etməlisiniz. Türkcədə gözəl bir söz var: tatlı sərt. Tatlı sərt olmaq lazımdı. Nə tam elə, nə də tam belə. Orkestrdə hər kəsin psixologiyası fərqli olur. Məsələn, alt ifaçıları ilə çox məzələnirlər. Mən də sırf onlara dəstək olmaq üçün getdim alt alətində ifa eləməyi öyrəndim ki, altistlər yalnız qalmasınlar bu dünyada. İndi də iki ildi violin çalıram. Baş violinçinin fərqli bir psixologiyası var, o, hətta dirijor olmayanda orkestri idarə eləyə bilər. Dirijor olanda da onun ən böyük köməkçisidi, baş konsermeystrdi. Belə nüanslar var. Bəzən baş violinçilər dirijorların işinə qarışmaq istəyirlər. Bax, o zaman onları dayandırmaq lazımdı. Belə şeylər çox olur.
– Bu dediklərinizin davamı olaraq, soruşum: Diktatorsunuz, yoxsa demokrat? Hansı rejim sizə daha yaxındı?
– Mənə demokratik rejim çox yaxındı, çünki mən “old school” bir dirijor deyiləm. Köhnə məktəbə aid dirijorlar faşist olurlar. Amma indi belə şeylər keçmir, çünki texnologiya inkişaf eləyib, bizim peşəmizə maraq artıb. İnsanlar düşünürlər ki, istəsələr, səni başqası əvəz eləyə bilər. Orkestr bir xalq kimidi, o istəsə, lideri devirər, istəsə, yüksəldər.
– Fellininin filmində orkestr, dirijorun yerinə metronom qoyur.
– Əslində inanmıram ki, bu, mümkündü. Düzdü, son dərəcə peşəkar orkestrlər var ki, orda hamı eyni xəmirlə yoğrulur, amma dirijora mütləq ehtiyac var. Dirijorun çox həlledici anlarda verdiyi bir-iki məsləhəti var ki, onlar musiqini tamamilə dəyişdirir. Hər əsər hər dirijorun əlində çox fərqli eşidilir.
– Siz çubuqdan istifadə eləyirsiniz, ya əlinizlə idarə eləyirsiniz orkestri?
– Mən hər zaman çubuğu tərcih eləyirəm. Bu, bir texnikadı, italyan müəllimimizdən qalan bir metoddu. Mən sevirəm. Düşünürəm ki, həmişə çubuqla işləyəcəm. Onsuz da çalışan dirijorlar da var, ancaq mən çubuğu əlimin davamı kimi hiss eləyirəm və onsuz olmaq istəmirəm. Ayrıca onu da deyim ki, mənim çubuğumu sehrli çubuq hesab eləyirlər. İnsanlar mənə bunu deyəndə, mən də özümü cadugər kimi hiss eləyirəm.
– Dünyanın ən müxtəlif ölkələrinin orkestrləri, musiqiçiləri ilə işləmisiniz. Bizimlə onlar arasında hansı fərqlər və bənzərliklər var?
– Bizim insanlarımız çox mülayimdi, çox saf, gözəlqəlbli insanlardılar. Mən bunu gördüm. Digər orkestrlərdə də məni çox dəstəkləyən insanlarla qarşılaşıram. Xüsusilə xanım olduğuma görə xanımlar da mənə çox maraqla yaxınlaşırlar.
– Kinoda klassik musiqi ilə məşğul olan qəhrəmanlar, demək olar ki, hər zaman reallıqdan qopmuş personajlar olurlar və onların real həyatla təması həmişə faciə ilə nəticələnir. Bu nöqteyi-nəzərdən sizin xalq mahnılarını interpretasiya eləməyiniz mənə maraqlı gəldi. Bunu reallıqdan qopmamaq cəhdi hesab eləmək olarmı? Xalq mahnılarını interpretasiya eləmək ehtiyacı nədən yarandı?
– Bəli, bu, həm reallıqdan qopmamaq cəhdidi. Həm də onlar bizim gerçəkliyimizdi və gələcək nəsillərə ötürmək lazımdı. Bir az fərqli hiss eləyə bilərsiniz, özünüzdən keçirə bilərsiniz. Heç kim orijinalda olduğu kimi eləməyə məcbur deyil. Bəzən mənə deyirlər ki, guya onları təhrif eləmişəm. Əksəriyyət bəyənəndə belə, bəyənməyən 2%- olur. Amma o 2% mühafizəkarlardı. Məsələn, mənim geyimlərimi də tənqid eləyənlər olur. İki-üç nəfər tapılır ki, mənə deyir, yox, sən saçını yığmalısan, kəsdirməlisən, frak geyinməlisən. Belə sözlər çox eşidirəm. Xalq mahnılarını da tamamilə içimdən gəldiyi üçün interpretasiya eləyirəm. Öz mədəniyyətimizə sahib çıxmaq adına. Hörmət əlaməti olaraq görürəm bu işi.
– Dünyanın bir çox yerində tanınırsınız. Azərbaycanda tanınmaq, özünü təsdiqləmək, məsələn, burda fəxri adlar almaq niyə vacibdi sizin üçün?
– Əməkdar artist kimi fəxri ad almaq insana çox böyük məsuliyyət gətirir. Məni bu ada layiq gördüyünə görə prezidentimizə təşəkkür eləyirəm. Əslində mən özümü dünya vətəndaşı kimi hiss eləyirəm. Heç vaxt hansısa ad almağı arzulamamışam. Elə dostlarım var ki, bu adın arzusu ilə yaşayırlar. Halbuki insan uğurlu olanda belə şeylər öz-özünə gəlir. Sadəcə ölkəmizdə, vətənimizdə yox, bütün dünyada insanlara xitab eləməyi bacarmaq lazımdı. O zaman fəxri adlar da olacaq. Tarixdə klassik musiqi sahəsində tanınan bəstəkarlar var ki, Oksford, Kembric universitetlərindən onlara fəxri adlar verilib. Belə baxanda nə dəxli var? Bir ölkədə yaşayıb, başqa ölkədən mükafa talır. Bizi tamamilə dünya vətəndaşı hesab elədiklərinə görə başqa ölkələrdən də belə jestlər olur.
– Xaricdəki konsertlərinizdə Qara Qarayev, Fikrət Əmirov kimi bəstəkarlarımızın əsərlərini proqramınıza daxil eləyirsiniz. Onlar Azərbaycandan kənarda ekzotikasının, milli çalarların az olması bəhanəsiylə o qədər də çox təbliğ olunmur. Siz nə müşahidə eləmisiniz, bu bəstəkarlarımızın əsərləri necə qarşılanır xaricdə?
– Birinci onu deyim ki, mən öz musiqilərimdə də Azərbaycan ləzzətini mütləq eşitdirmək istəyirəm. Qarayevin, Fikrət Əmirovun təbliğinə qalanda isə, bu günə kimi çox dəyərli əsərlər yazılıb və onları təbliğ edə bilməməyimiz öz xətamızdı. Bu musiqi muğamla müqayisə edilə bilməz. Muğam ayrı dəyərdi, Qara Qarayev ayrı. İstanbulda bir kilsədə konsertimiz vardı, Qarayevin əsərlərini də daxil eləmişdik proqrama. Macarıstanda oxuyan xanım dostum, Qarayevin kiçik bir valsından o qədər təsirləndi ki, Qara Qarayevin ikinci kvartetini öz kvarteti ilə Macarıstanda ifa elədi. Mən o konsertdə yox idim, ancaq diasporamıza xəbər verdim ki, mütləq o konsertə getmək, orda iştirak eləmək lazımdı. Həmin kvartetdə yaponlar var idi, Qarayevin ikinci kvartetini çox bəyənmişdilər. Zəncir belə-belə böyüyür. Yəni onları mütləq təbliğ eləmək lazımdı və bu vəzifə bizim üzərimizə düşür. Bizim adımız nə qədər yayılsa, nə qədər uğur qazansaq, o bəstəkarlar da bizimlə birlikdə hər yerə gedəcəklər.
– Bildiyim qədərilə, siz qadınların problemləri ilə yaxından maraqlanırsınız, bu istiqamətdə nələrsə eləməyə çalışırsınız. Azərbaycanda da nələrsə eləmək fikriniz varmı?
– Mən sizin də vasitəçiliyinizlə çağırış eləmək istəyərdim ki, belə qurumlar varsa, birlikdə işləyə bilərik. Mən hazıram, sadəcə insanlardan təklif gözləyirəm. Biz ailəvi olaraq tez-tez xeyriyyə konsertləri veririk. Bakıdan müalicə üçün İstanbula gələn xəstə uşaqlardan ötrü xeyriyyə konsertləri təşkil eləmişdik, çox gözəl məbləğlər yığıldı və o uşaqlar müalicə olundular.
– Əgər o vaxt İstanbula getməsəydiniz, Azərbaycanda qalsaydınız, indi sahib olduğunuz uğurları qazana bilərdinizmi? Heç bu barədə düşünmüsünüz?
– Düşünmüşəm. Məncə, onda bugünkü Turan Manafzadə olmazdı. Çünki Azərbaycan və Türkiyə çox fərqli mühitlərdi. Mənfi, ya da müsbət dəyərləndirmirəm, ancaq fərq çoxdu. Hətta təkcə Türkiyəyə yox, daha da o tərəfə getmək yaxşı olardı. Amma həyatdı. Mən hər işdə bir xeyir olduğuna inanıram.
– Bu qədər məşqlər, konsertlər, səfərlər… Özünüzə vaxt ayıra bilirsinizmi?
– Yox, heç özümə vaxt ayıra bilmirəm. Adicə konsertdən öncə mənə etdikləri makiyaj belə çox vaxtımı alır. Kitablarımı yolda – metroda, avtobusda, taksidə oxuyuram. Başqa cür alınmır. Elektron kitab da sevmirəm, odu ki, kitablarımı özümlə hər yerə daşıyıram.
Söhbətləşdi Aygün Aslanlı
