Belorus yazıçısı, Nobel mükafatı laureatı, “Müharibənin qadın siması olmur”, “Çernobıl duası”, “Second hand dövrü” və s. əsərlərin müəllifi Svetlana Aleksiyeviç Радио НВ-yə verdiyi müsahibədə hazırda çox populyar olan “Çernobıl” serialı, SSRİ-nin dağılma səbəbləri, kölə psixologiyası və müasir dünyanın yeni fəlsəfəsi haqqında danışır. Yazıçının fikirlərinin, demək olar ki, hamısı Azərbaycan üçün də aktualdı.
– Necə fikirləşirsiniz, “Çernobıl” kimi seriallar Çernobıl faciəsini anlamağa kömək eləyir?
– Baxmayaraq ki, Çernobıl haqqında kifayət qədər film var, bu qədər diqqət çəkmədiyinə görə, yəqin, uğursuz filmlərdi. Elə milyonlarla tirajla çıxan kitablar da. Ki, bu, həm də dünyanın televiziyaya məxsus olduğunu sübut eləyir. Bu serialın ən bəyəndiyim cəhəti o oldu ki, gənclik onu müzakirə eləyir, Çernobıl problemindən xəbər tutur. Mənə elə gəlir ki, serial “ekoloji” təfəkkürün formalaşdığı dövrə düşüb. Biz təbiətin necə sıxıldığını, bizdən narazı olduğunu görürük. Görün, bəşəriyyətin planetar miqyasda nə qədər problemi var? Çernobıl haqda nə qədər çox insan danışsa, o qədər yaxşıdı.
– HBO kanalı, “Çernobıl duası” kitabındakı əhvalatlardan istifadə eləmək üçün sizə müraciət eləmişdi?
– Biz müqavilə bağlamışdıq. Başlanğıcda tərəddüd eləyirdim, çünki mənim kitabım əsasında dəfələrlə film çəkmək istəyiblər. Düşünürdüm ki, bu da növbəti uğursuz iş olacaq. Amma tam əksi baş verdi – informasiya partlayışı alındı! Sadəcə bir şeyi anlamıram: niyə mənim mətnlərimdən, Valeri Leqasov haqqında yazmış Vladimir Qubarevin mətnlərindən istifadə eləyəndən sonra heç yerdə bizim adımızı yazmayıblar.
– Çernobıl faciəsi baş verəndə siz hardaydınız?
– Həmin vaxt mən Minskdə idim. İxtisasca həkim olan bacım xəstəxanada xərçəngdən ölürdü. Mən də hər gün xəstəxanaya gedib onun yanında otururdum. Tünd-yaşıl rəngli gölməçələri və əcaib buludları xatırlayıram. Yadımdadı ki, məni aparan taksi sürücüsü, “Nəsə olub? Göydən ölü quşlar tökülür, ya da kor kimi özlərini şüşəyə çırpırlar! Quşlara görə çox yavaş sürməyə çalışırıq” demişdi. Amma bu məlumatların hamısı mənə çox gec çatırdı. Qəza barədə mənə İsveçrədə yaşayan jurnalist rəfiqəm zəng vurub xəbər vermişdi. Mən isə həmin dövrün normal sovet insanı kimi “Hə, ola bilər… bizim radiostansiyalar heç nə demir. Məncə, siz bir az şişirdirsiniz”, – deyə cavab vermişdim. Sonralar biz dəfələrlə görüşmüşdük, bizim, o cümlədən mənim kommunizmə inam, kommunizm ideyası narkozundan necə asta-asta ayıldığımızı xatırlamışdıq. Mən kommunist ailəsində doğulmuşam, axı. Məni – kənd intellegensiyasının balasını kommunizmə inamla böyütmüşdülər.
– Sizin kitabınızda qəhrəmanların əksəriyyəti baş verənlərə qəzavü-qədər, ya da cəza nöqteyi-nəzərindən baxırlar. Bu, nə qədər ədalətlidi?
– Həqiqətən, həmin günlərdə kilsələr dolmuşdu, çünki insanlar hara müraciət edəcəklərini bilmirdilər. Alimlərin izahlarından da nəsə anlamaq mümkün deyildi. Məncə, elə onlar özləri də karıxmışdılar. Hərbçilərə, siyasətçilərə, yerli məmurlara isə, ümumiyyətlə, güvənmirdilər. İnsanların müraciət edə biləcəkləri bir yer yox idi, onlar da allaha üz tutmuşdular. Məncə, insanlar hiss eləyirdilər ki, biz hansısa tamamilə yeni bir gerçəkliklə toqquşmuşuq və ondan qurtulmağa heç kim kömək eləyə bilməz. Elə bil insan qəflətən tarixdən çıxıb kosmosa düşmüşdü. İndi artıq anlayırıq ki, biz hansısa kosmik sistemin bir parçasıyıq və o sistemdə güclər (onları allah adlandırmayın) hökmranlıq eləyir, biz də bu burulğanda qum dənəsi kimi fırlanırıq. Mən öz kitabımda şüurun, yeni reallığı heç bir elmi əsasa sahib olmadan necə mənimsədiyini araşdırmışam.
– Çernobıl haqda yazmaq üçün hardan güc aldınız?
– Mən müharibə haqqında kitablar yazanda psixoloji baxımdan çox yorulmuşdum. Hiss eləyirdim ki, artıq Şəri (səmavi, ya da insani olması vacib deyil) tədqiq eləməyə gücüm qalmayıb. Çernobılda baş verənlər isə bizi dörd yandan mühasirəyə almışdı. Ya bir tanışımın əri Çernobıla gedirdi və onlar bundan sonra uşaqlarının olub-olmayacağı barədə fikirləşirdilər. Ya da kəndə gedirdin, uşaqlar dörd tərəfdən suallar yağdırırdılar: “Pişiklərin balaları olacaq? Yarpaqlar yenə çıxacaqlar?”. Ya da kənddə gəzəndə görürdün ki, camaat inəkləri çaya sarı qovur, onlar isə üzlərini çevirirlər və suya yaxınlaşmaq istəmirlər. Yəqin, çayda nəyinsə dəyişdiyini hiss eləyirdilər. Arıçının yanına gəlirdin, danışırdı ki, bir həftədi arılar pətəklərindən çıxmırlar. Balıqçılar şikayətlənirdilər ki, torpaqda soxulcan tapa bilmirlər; o qədər dərinə gediblər. Adama elə gəlirdi ki, təbiət belə hadisə ilə ilk dəfə üzləşmir, DNT-ində bununla bağlı, biz insanlarda olmayan hansısa məlumat var. Ədəbiyyat kömək eləyə bilmir, incəsənət kömək eləyə bilmir, ətrafda ən müxtəlif sahələrdən olan insanlar izah eləyə bilmirlər. Yalnız kəndlərdə qalan yaşlı insanlar sakitliklərini qoruyurdular. Styofa nənə vardı. Evinə gedirdin, görürdün ki, əlində süd harasa gedir: “Bax, indi kirpilərə süd verəcəyəm. Görürsən, gəliblər, oturub gözləyirlər? Səhər canavar gəlmişdi, sağsağan uçub gəlmişdi. Qoy onlara süd verim, sonra söhbət eləyərik”. Nənə bu dünyanı necəsə birləşdirmişdi. Beləcə, tədricən, mənim fəlsəfəm də formalaşırdı.
– Çernobıl haqqında əhvalat – həm də sovet sisteminin insana dəyər vermədiyindən bəhs eləyir. Niyə o vaxtdan bu günə qədər heç nə dəyişməyib?
– Mən deyərdim ki, insana qarşı bu cür münasibət təkcə sovet dövrü üçün səciyyəvi deyil. Bu bizim tariximizin çox dərinlərindən gəlir. İsveçrənin hansısa kantonunda əhali yığışıb necə yaşacağına qərar verəndə bizdə çar fərman verirdi. Və hələ də belədi… Lap bu yaxınlarda sizin Zelenski “Kabinetinizdə mənim portretlərimi asmayın. Yaxşısı budu, öz uşaqlarınızın şəkillərini asın” deyə xahiş elədi. Bu, artıq yeni baxış, yeni fəlsəfədi. Bizdə isə quldarlıq fəlsəfəsi hökm sürür. Speranski (rus ictimai və dövlət xadimi, islahatçı, I Aleksandr dövründə (1772 — 1839) millət vəkili) çara təklif eləyibmiş ki, təhkimçilik hüququnu ləğv eləmək lazımdı, onda fərqli bir ölkədə yaşayacağıq. Çar da cavab veribmiş ki, düzdü, bunu bilirəm, amma heç kim razılaşmayacaq! Bu əhvalat məni sarsıtmışdı. Çar başa düşürdü ki, mülkədarlar – Rusiya adlanan o nəhəng, cahil kütlə onu dəstəkləməyəcək. Bolşeviklər də hakimiyyətə gələndə bu düşüncəni daha da hərbiləşdirdilər, onu daha aqressiv, təriqətçi elədilər. Bu düşüncə bizim cəmiyyətin iliklərinə işləyib. Və hələlik müasir rəhbərlərdən heç biri bu dairədən çıxmağa cəhd eləməyib, çünki onların hamısı həmin dövrün insanlarıdı: Putin də, Lukaşenko da, Nazarbayev də (Qazaxıstanda bu düşüncənin üstünə bir də şərqli şəxsiyyətəpərəstişliyi gəlir). Odur ki, bizim düşüncəmiz total şəkildə hələ də xəstədi.
– “Çernobıl duası” romanının qəhrəmanlarından biri deyir ki, “biz heç vaxt yaxşı yaşamamışıq, sakit yaşamışıq”. Biz hansısa lənətlənmiş ərazidə yaşayırıq? Yoxsa günah özümüzdədi?
– O böyük mətni – adına roman deyək, çünki mənim bütün kitablarım birlikdə “qırmızı sivilizasiya” dövründə yaşadığımız həyat haqqında böyük bir “roman”dan ibarətdi – yazdığım 30 il ərzində özümə verdiyim suallardan biri də budu. Mənim sualım belə səslənirdi: “Niyə bizim əzablarımız azadlığa çevrilmir?” Məsələn, inanılmaz qəhrəmanlıqlar eləmiş güclü, maraqlı tankçı qadının –müharibədə qadının tankçı olması özü-özlüyündə nadir hal idi- yanına gəlirsən, möhtəşəm bir əhvalat danışır (“Müharibənin qadın siması olmur” kitabındakı ən yaxşı əhvalatlardan birini), amma sonra söhbətin ortasında qəflətən sanki ayılır və soruşur: “Siz bizim qərargahdan icazə almısınız?” Müharibə veteranlarının qərargahını nəzərdə tutur. Fikirləşirəm ki, ilahi, axı, niyə? Bu ki köləlikdi! Ya da məsələn, bu yaxınlarda Voloqdada idim. Orda elə gözəl monastırlar var ki! Səma, təpələr və fantastik monastırlar! Düşünürsən ki, oranın insanları son dərəcə güclü iradəyə sahib olmalıdılar. Amma adamlarla danışanda dəhşətə gəlirsən – yenə həmin kölə çıxır içlərindən! Sadəcə bir az yaxşı geyiniblər, bir az yaxşı qidalanırlar. Məncə, kölə psixologiyası bizim bütün tariximizə hopub.
– Yəni biz özümüz kölə olduğumuza inanırıq?
– Bilirsiniz, 90-cı illərdə biz çox romantik idik. Fikirləşirdik ki, Kremlin divarları çökən kimi azad olacağıq, Qərbdəki kimi yaşayacağıq… Bilmirəm, bu, hardan ağlımıza gəlmişdi. Meydanlara qaçıb “Azadlıq!”, “Azadlıq!” qışqırırdıq, amma azadlığın nə olduğunu heç təsəvvür belə eləmirdik. Azadlıq və köləlikdən söz düşmüşkən, mənim Şalamovun (Varlaam Şalamov, XX əsrdə yaşamış rus şairi və nasiri) fəlsəfəsindən xoşum gəlir. Əgər Soljenitsın “əzablar insanı ucaldır” deyirsə, Şalamov deyir ki, düşərgə təcrübəsi yalnız düşərgədə lazımdı, o, cəlladı da, qurbanı da qula çevirir. Biz yalnız indi anlamışıq ki, azadlıq – uzun bir təmizlənmə yoludu. Köləliyi içimizdən vedrə-vedrə yığıb atmalıyıq, başqa təhsilə, başqa elitaya ehtiyacımız var. Lukaşenkonun, ya da Poroşenkonun, Zelenskinin, Putinin sağ, yoxsa sol ayağı üstündə qalxdığını müzakirə eləməməliyik, insanla, onun ruhuyla məşğul olmalıyıq. Ancaq bundan ötrü elita adlandırdığımız adamlar azad insanlar olmalıdılar. Bizdə isə azad insanlar yoxdu.
– “Çernobıl duası” kitabınızdakı sarsıdıcı məqamlardan biri də odu ki, bəzi insanlar üçün təcrid bölgəsi – o bölgə ki, orda yaşamaq mümkün deyil – azadlıq bölgəsinə çevrilir: “Burda bizə əmr verən heç bir hökumət yoxdu, bizə heç kim ağalıq eləyə bilməz, heç kim nəyi eləyib-nəyi eləməyəcəyimizi deyə bilməz”.
– Bilirsiniz, orda tarix təkrarlanır. Müharibədə də eyni vəziyyət idi. Bütün orduda cərimə batalyonları, cəza dəstələri vardı, ancaq ən ön xətdə insanlar olduqları kimiydilər. Yəni mənə belə danışmışdılar. Bax, azadlıq ordaydı: onlar özləri qərar verirdilər və özləri həyata keçirirdilər. Hətta sabah insan ölürdüsə, o, azad insan kimi ölürdü, yəni özü qərar verirdi, pulemyotun önünə atılsın, yoxsa atılmasın. Bu, çox güclü bir duyğu idi və “Çernobıl” filminin müəllifləri onu tuta biliblər. Mənim kitabımdan bəzi məqamları – əhvalatın özündən çox, düşüncələri, hissləri və kitabın fəlsəfəsini – son dərəcə dəqiqliklə seçiblər. Hərçənd, düşünürəm ki, Çernobıl məsələsində problem təkcə sovet sisteminin faciə haqqında yalan danışması deyildi. Əslində bütün bəşəriyyət bu faciəyə hazır deyildi. Sorbonnada mənim gözümün önündə Qorbaçovdan soruşdular ki, siz niyə belə elədiniz? “Niyə insanı yox, sistemi müdafiə elədiniz? Axı, siz yenidənqurmanın prezidenti idiniz”. Cavabında o, “nə baş verdiyini mən heç özüm də anlamırdım. Alimləri çağırıram – heç nə izah eləyə bilmirlər, hərbçiləri çağırıram – deyirlər, “əşşi, bəsdi görək, biz bomba partlayandan on saat sonra qırmızı şərab içib evlərimizə dağılışmışdıq” dedi. Və sən bizim nə qədər savadsız olduğumuzu, ortabab səviyyəli insanlardan, sistemdən nə qədər asılı olduğumuzu dəhşət içində anlayırsan. Sosializm nədi? Hətta demokratiya nədi? Bu, bozların, yəni çoxluğun total hakimiyyətidi.
– “Çernobıl duası” kitabınızda “Gələcəyin xronikası” adlı yarımbaşlıq var. Elə bil siz müəyyən mənada Fukusima barədə də xəbərdarlıq eləyirsiniz. Həmin yarımbaşlıqla nəyi nəzərdə tuturdunuz?
– Mən öz kitablarımı uzun zaman ərzində yazıram, “Çernobıl duası”nı 10-11 ilə yazmışam. Aydın görünürdü ki, sivilizasiya intihar yoluyla gedir. Biz yüksək texnologiyalardan istifadə eləyirik; elə şeytanları oyatmışıq ki, bəlkə onlara texnoloji baxımdan nəzarət eləyə bilərik, amma mənəvi, insani baxımdan onlara hazır deyilik. Biz bunu qavramağa, bununla yaşamağa və nəyin naminə və necə yaşacağımızı anlamağa qadir deyilik. Axı, bütün bu suallar aktual deyil və belə çıxır ki, müasir proqress müharibənin bir formasıdı və öz xalqınla savaşmaqdı. Mən bunu tamamilə aydın görürdüm. Lap bu yaxınlarda Fukusimaya getmişdim. Altı ildən sonra orda nə gördüm? Bəli, eyni şeyləri, eyni insanları- ki, ordan köçürüblər və heç həqiqəti belə, deməyiblər. Fukusimaya da on kilometrdən çox yaxınlaşa bilməzsiniz. Biz dəqiq bilmirik, orda nə qədər su atılır, hər şey necə yığılır. Bircə şey aydındı: hələlik hətta Yaponiya kimi inkişaf etmiş ölkə belə, şeytanları cilovlamağı bacarmır. 20 il əvvəl “Çernobıl duası” kitabı ilə Yaponiyaya getmişdim. Hokkaydo adasında keçirilən görüşə atom stansiyasından bir nəfər gəlmişdi. Onda “Belə şey ancaq siz yelbeyin ruslarda ola bilər, bizdə yox, bizdə hər şey nəzərə alınıb” demişdilər. Onlar özlərini çox güclü, bütün planetdən öndə hesab eləyirdilər. Bəs həmin söhbətlərdən on il sonra nə baş verdi? İlkin hesablamalarda nəzərdə tutulandan bircə bal çox zəlzələ kifayət elədi ki, bütün o inkişaf bır topa zibilə çevrilsin: maşın zibilxanaları, nə vaxtsa ev olmuş daş yığınları… Bəşəriyyətin özgüvəni bir anda gözlərimizin önündə yoxa çıxdı.
– Siz kitablarınız üçün yüzlərlə, minlərlə insanla ünsiyyətdə olmusunuz. Hansı nəticəyə gəldiniz – biz hamımız eyniyik?
– Mən deməzdim ki, hamımız eyniyik. Bəlkə, allah bizi eyni yaradıb, ancaq biz fərqli zamanlarda, o cümlədən həm texniki, həm də sosial tərəqqinin fərqli səviyyələrində yaşayırıq. Və təbii ki, bu baxımdan fərqliyik. Bütün dünyanın, insanın təbiətlə, dünyayla qarşılıqlı münasibətdə yeni fəlsəfəyə ehtiyacı var. Mən hər gün yeni və təbii ki, Amerikada olmayan bir tanker, tank, ya da bombardmançı ilə bağlı xəbər eşidəndə (bizdə isə televizoru açan kimi – xüsusilə Rusiya kanallarında – belə şey eşitməmək qeyri-mümkündü), fikirləşirəm ki, ağılsız sivilizasiyada yaşayırıq, hakimiyyətdə yeni dövrə hazır olmayan ağılsız siyasətçilər oturublar. Çünki biz tamamilə yeni bir ekoloji tarixin astanasındayıq, onlar isə lazım gəlsə, Amerikanı kül topasına çevirəcəkləri ilə lovğalanırlar. Və sən hiss eləyirsən ki, aborigenlərin arasında yaşayırsan. Bax, buna görə də, görəndə ki sizdə müəyyən bir tərpəniş var, ukraynalılar heç nəyə baxmayaraq, yeni həyata doğru birinci, ikinci, üçüncü cəhdi eləməyə qadirdilər, sizin gənc prezidentinizi görəndə düşündüm ki, ilahi, bəlkə artıq yeni siyasətçilər nəsli gələcək? Axı, Zelenski tək deyil, onun ardınca gələnlər də öz dövrünün adamları olacaq. Məncə, onlar dünyanı fərqli hiss eləyirlər.
– Bir müsahibənizdə demişdiniz ki, bizim zamanda insanları yox, ideyaları öldürmək lazımdı. Nəyi nəzərdə tuturdunuz?
– Onu nəzərdə tuturam ki, bu gün adam öldürmək – məsələn, Ukraynada öldürdükləri kimi – adamyeyənlikdi. Mübahisə eləyin, görüşün, danışın… siyasətçilər… Bəs insanlar, xalq diplomatiyası… Axı, xalq məişətinin dərin qatlarında nifrət mövcud deyil. Əlbəttə, əgər televiziya ona müdaxilə eləmirsə. Hazırda Rusiyanın elədiyi kimi. Antiavropaçılıq, antiukraynaçılıq çox hiss olunur. Bu ideya, daima, hər gün təlqin olunanda adi insanın ona müqavimət göstərməsi çətinləşir. Məncə, nə vaxtsa bu gün Rusiya televiziyasında işləyənləri mühakimə eləmək lazım gələcək. Ancaq biz Ukraynaya soxulduğumuz, Krımı aldığımız kimi tanklarla harasa girsək, xalq diplomatiyası bizim problemlərimizi həll eləyə bilməyəcək. Hətta mən deyərdim ki, kommunizmi, kommunist təfəkkürünü öldürmək lazımdı. Nobel mükafatçısı, polyak şairi Çeslav Miloşun belə bir sözü var: “Faşizm – qısa, bayağı operettadı, dünya üçün ən qorxunc təhlükə – kommunizmdi”. Görün, kommunizm bizim köklərimizə nə qədər nüfuz eləyib: bu, həm militarizmdi, həm də ən pis şəkildə milliyətçilikdi. Kommunizmin çoxlu simaları var. Məncə, bu gün məhz bu baş verir. Televizorda bu tip nitqlər eşidəndə, qlobal, dünyəvi problemlərin ancaq bu yolla həlli oluna biləcəyini düşünən beyinlər görəndə məni dəhşət bürüyür. Çünki bizə, hazırda necə bir dünyada yaşadığımızı anlayan insanlar başçılıq eləmir. Onlar yoxdular, çünki azad seçkilər yoxdu. Məncə, azad insanlar var, amma onları azad həyat dalğası üzə çıxarda bilər. Hələlik, biz postkommunist dünyasında yaşayırıq.
– Çoxları, Rusiyanın xarici və daxili siyasətini niyə hazırkı şəkildə qurduğunu anlamağa çalışır. İzahlardan biri belə səslənir: Şər imperiyası – Rusiyada əvvəllər də tətbiq olunmuş konsepsiyadı və onu necə quracaqlarını bilirlər, çünki bu işi görənlər keçmişdən qalan adamlardı. Sizcə, bu fikir nə qədər ədalətlidi?
– Bəli, düşünürəm ki, bu insanlar həmin militarist dünyanın insanlarıdı. Ən azı, Yeltsinin zamanında elita, hərbçilər arasında, cəmiyyətdə necə bir çaşqınlığın hökm sürdüyünü xatırlayın. Bu “qara dəliyi” səyahət eləmək, yeni şeylər dadmaq, yeni əşyalar almaq, maddi dünyanı mənimsəməklə doldurdular. Həqiqətən də, Rusiyanın nəhəng məkanında fövqəl ideyaya ehtiyac var, ölkə onun sayəsində “sementlənir”. Hamı “milli ideya” deyə bağırırdı. Və Putin gəldi. Bir müddət Sobçakın, Yeltsinin ideyalarını dəstəklədi, sonra da nəyi bacarırsa, onu eləməyə başladı. O, Bolotnaya meydanına əllərində “Kreml, sən bizi tanımırsan!” şüarı aparan camaatın tərəqqipərvər hissəsinə yox (sonra onları dağıtdılar: bir hissəsi dünyaya səpələndi, çoxları isə yatırlar, uzun müddətli cəzalar alıblar), cahil hissəsini- məsələn, hansısa vaqon təmiri deposunun fəhlələrini dəstəklədi. O adamları ki, bizdən “Biz qüdrətli Rusiyayıq!” deməyi tələb eləyirdilər. Putin də “Biz qüdrətli Rusiyayıq!” dedi. Ziyalıların, sənətkarların fəlakət gördükləri yerdə xalq, nifrət üzərində qurulmuş qüdrətli vücuda yapışaraq dərhal birləşdi. Bu yaxınlarda Moskvada gördüyüm uşaqlar üçün hərbi paltarlar satan mağaza məni həddindən artıq qorxutdu, “hər şey necə tez, necə bir anda baş verdi!” deyə düşündüm. Bizdə, Belorusiyada da belə oldu – cavanlar küçəyə çıxdılar və hamısını dərhal həbs elədilər, Stalin maşını bir anda işə düşdü. “Sekond-hənd dövrü” kitabımın qəhrəmanlarından biri, o vaxt meydana çıxmış tələbə qızlardan biri soruşur ki, niyə onun dostuna işgəncə verilərkən başına taxılan paket nəsildən-nəsilə ötürülür, Cexovun, Buninin gözəl fikirləri isə yox? İnsanın başına geydirilən, onun nəfəsini kəsən paket bütün tariximiz boyu səyahət eləyir, humanizm ideyaları isə yox? Odu ki, əlimizdə başqa heç nə yoxdu, biz məhz bu hərbi mədəniyyətin girovlarıyıq.
– Siz tez-tez deyirsiniz ki, yaradıcı metodunuz “qulaq-insan” adlanır. Nə qədər məlumatı və insan duyğularını özünüzdən keçirdiyinizi təsəvvür eləmək çətindi. O “qulağı” necə söndürürsünüz?
– Nə vaxtsa kimsə yazmışdı ki, Aleksiyeviç qorxur, ona görə də Çeçenistana getmədi, indi də müharibəyə getmir. Məsələ qorxu deyil. Məsələ ondadı ki, artıq yaşadığımız həyatın absurdluğuna dözmək mümkün deyil. Heç kim anlamır ki, mənim çarəsizlikdən, ümidsizlikdən başqa heç bir ideyam qalmayıb. İnsanların necə ləng dəyişdiyini görürəm və sakitcə öz xırda işimi görməkdən başqa əlimdən heç nə gəlmir. Hazırda mən yeni bir kitab üzərində işləyirəm. Bizim xoşbəxt olmaq cəhdlərimiz haqqında yazmaq istəyirəm. Artıq insanlar özəl həyatın, yanlarındakı doğma insanın, uşaqların, evin dəyərini anlayırlar. Bu, çoxlarının dediyi kimi, meşşanlıq deyil. Hərçənd indi meşşanlıq da, tamamilə gülünc, hətta gülməli burjuaziyalılıq da həddindən çoxdu. Amma hər şeyə rəğmən, insan sadəcə ömür sürmək istəmir, öz həyatının anlamını tapmaq istəyir. Nəyin naminəsə. Sevgi naminə, məsələn. Sevgi nədi? Ölməkdən qorxmamaq üçün bizə bəxş edilən bu təsəllinin mahiyyəti nədi? Bu kosmik kompüter nəyin naminə işləyir? Bizim xoşbəxt, ya da bədbəxt olarkən hasil elədiyimiz enerjinin bir təsiri varmı? Odu ki, yenə araşdırma aparacağam: biz kimik və nəyik. Hələlik, bu kitabın dəqiq fəlsəfəsini tapmamışam, müxtəlif insan təcrübələri toplusudu. Orda düşərgədə baş verən sevgi əhvalatı da var, gettoda baş verən sevgi əhvalatı da. Amma yenə də onlar, başına çox şeylər gəlmiş müasir insan haqqında əhvalatlardı və bu, çox maraqlıdı. Qaralama adı – “Əbədi ovun füsunkar maralı”dı. Bu, Aleksandr Qrindən sitatdı. Çox gözəl sözlərdi, belarus dilində isə daha da gözəl səslənir: Дивный олень вечных ловов. Bu, o deməkdi ki, biz anları, öz mövcudluğumuzun anlamlarını ovlayırıq.
style.nv.ua
