Qismətin yazısı xoşuma gəldi. Qismət yazısında, haqqımda yazdıqları yazılarda “dostumuz”, “əziz”, “xətrini istədiyim” kimi sözlərdən gen-bol istifadə edən müəlliflərdən daha səmimi görünürdü. İstənilən növ səmimiyyət hörmətə layiqdir. Bütün hallarda, düzəngahda ac-yalavac dolaşan canavar, samanlıqda qıvrılıb yatmış ilandan daha üstün, daha qiymətlidir. Nümayiş etdirdiyi səmimiyyətə görə Qismətə dərin minnətdarlığımı bildirirəm. Sağ ol, sənətkar! Amma o “şaqqalayaram” sözünün əvəzinə, “cıraram” sözünü işlətsəydin, daha yüksək səmimiyyət göstərmiş olardın.
Əjdər Olun mənasız şeirlərinə vurduğu bəy tərifini əsaslandırmaq üçün Qismət yazısında yeddi arxın suyunu bir-birinə qatıb. Nəticədə yazıda xeyli boşluqlar, açıq yerlər buraxıb. Məsələn, Qismət bəy yazısında “Dumanlı Təbriz ” əsərini “Gecəyarısı uşaqları” əsərindən üstün tutduğumu əks-arqument kimi istifadə edir.
“Dumanlı Təbriz” əsərini “Gecəyarısı uşaqları” əsərindən üstün tutmağımın çox sadə səbəbi var. Bu sadə səbəb ondan ibarətdir ki, Ordubadi bir yazıçı olaraq toxunduğu mövzuların bədii həllini verə bilib. Salman Rüşdi isə toxunduğu mövzuların bədii həllini verə bilməyib. Ordubadi yazıçı kimi Salam Rüşdidən azı yüz dəfə güclü yazıçıdır. Həmçinin “Dumanlı Təbiriz” əsəri də “Gecəyarısı uşaqları” əsərindən sırf ədəbiyyat nöqteyi-nəzərdən azı yüz dəfə güclü əsərdir. İndi biz nə edək ki, Ordubadi Qismətin və Qismət kimilərinin gözünü qamaşdıran, daha doğrusu gözünü qorxudan mükafatlar almayıb. İndi biz nə edək ki, Qismət və Qismət kimilər saçları-saqqalları ağarsa da, hələ də müstəqil olaraq hansı əsərin ədəbiyyat olduğunu, hansı əsərin ədəbiyyat olmadığını, hansı hisslərin həqiqi, hansı hisslərin saxta, imitasiya, surroqat olduğunu müəyyən etməkdə çətinlik çəkirlər.
“Dumanlı Təbriz” əsərində çox koloritli dialoqlar, sərrast yazıçı müşahidələri, gözəl təsvirlər var. Bəli, “Dumanlı Təbriz” əsəri İranı tanımaq üçün çox gözəl əsərdir. İki-üç səhnəni, eləcədə sonluğu çıxmaq şərti ilə, əsər sovet dövründə yazılsa da, aktuallığını əsla itirməyib, zamanın amansız imtahanından üzüağ çıxıb, əsər hətta günümüzdə daha da aktuallıq qazanıb və fürsətdən istifadə edib “Dumanlı Təbriz” əsərini oxumayanlara, bu koloritli, tarixi-etnoqrafik əsəri oxumağı tövsiyə edirəm. “Dumanlı Təbriz” Azərbaycan ədəbiyyatında oxunması vacib olan əsərlərdən biridir.
“Gecəyarısı uşaqları” əsərində isə təsvirlər, dialoqlar enerjisiz, saxta, süni və qupqurudur. Mən o boyda əsərdə (həcmi nəzərdə tuturam) normal bir yazıçı müşahidəsinə, normal bir yazıçı cümləsinə rast gəlmədim. Bəylər, müəllimlər, yoldaşlar, gəlmədim də, gəlsəydim, deyərdim ki, gəlmişəm. Normal bir yazıçı müşahidəsinə, təsvirinə rast gəlmədiyim, əsərdən heç bir zövq, emosiya almadığım halda, durum necə yalandan deyim ki, əsəri oxudum və əsərə valeh oldum. Vəsalam, mənim bütün günahım bundan ibarətdir. Səmimi bir mövqe qoymuşam ortalığa, bu səmimiyyəti mənə heç cür bağışlamırlar. Biri faşist adlandırır, biri deyir savadsızdır, biri deyir fikrlərini əsaslandırmır… Belə çıxır ki, əsərdən hec bir emosiya, heç bir zövq almadığım halda əsəri tərifləməli imişəm. Nədi-nədi bu əsər yüksək tirajlarla nəşr olunub, nədi-nədi bu əsərin müəllifi nüfuzlu mükafatlar alıb, nədi-nədi bu əsərə avtoritetli adamlar yüksək qiymət veriblər. Gözüm aydın! Kimin hansı mükafatlar alması, əsərinin hansı tirajla nəşr olunması vecimə də deyil. Həzz almadığım, ədəbiyyat adına bir şey görmədiyim əsərə durub təriflər yağdıra bilmərəm…
Ordubadi “Dumanlı Təbriz” əsərində haqqında yazdığı adamların, yaratdığı obrazların məişətini, həyat tərzini, həyat fəlsəfəsini ən incə detallarına qədər gözəl bilirdi. Ona görə də “Dumanlı Təbriz” əsərində təsvirlər, dialoqlar, müşahidələr, gözəl, canlı, koloritli, sərrast alınıb. Rüşdi isə haqqında yazdığı adamları tanımır. Elə bil Sibirdən gəlmiş bir arvad piti asıb, aş dəmləyib, dolma büküb. Necə deyim, elə bil McDonaldsda hamburger hazırlayan adam gedib Ağcabədidə, Tərtərdə, Bərdədə, Beyləqanda quzu kababı çəkmək istəyib. McDonaldsda hamburger hazırlayan adam niyə gedib Ağcabədidə, Tərtərdə, Bərdədə, Beyləqanda quzu kababı çəkməlidir və mən onun çəkdiyi bərbad kababı yeyib, niyə bərbad kabab haqqında yüksək fikirlər söyləməliyəm? Bu qədər primitiv paralellər aparıram və ümüd edirəm ki , bəlkə nə demək istədiyim beş-üç adama aydın olar. Rüşdinin Hindistan, Pakistan haqqında yazması, Elçin Əfəndiyevin Bakı kəndləri haqqında yazmasına oxşayır. Hər şey səthi, quru, koloritsiz, cansız və sünidir.
Gəlin konkret misallarla danışaq, “Dumanlı Təbriz” əsərindəki bir təsvirlə tanış olaq:
“Tağıyev həqiqi inqilabçı deyildi. Çətin günlərdə daima gizlənər və qərargaha dolanmazdı. Ara sakit olan kimi ağ atını minərək silahlı surətdə şəhərə çıxardı. Təbrizlilər daima şəhərdə sakitlik bərpa olunduğunu Tağıyevin atlı gəzməsindən bilirdi. Təbriz dükançısı bir-birinə rast gələrkən, dadaş nə var, nə yox – deyə soruşduqda, o birisi:
– Tağıyev gəzir, qorxmalı bir şey yoxdur! – deyə cavab verərdi”.
Bəh, bəh, bəh… Balaca bir təsvirdən kolorit fontan vurur. Təsvir deyil e, baldır, bal. İndi hörmətli Qismət müəllim buyursun, zəhmət çəksin, “Gecəyarısı uşaqları” əsərindən belə bir koloritli, canlı təsvir tapıb ortaya çıxartsın. Tapa bilməyəcək. Ona görə ki, “Gecəyarısı uşaqları” əsərində belə koloritli, canlı təsvir yerli-dibli yoxdur.
Gəlin “Dumanlı Təbriz” əsərindən başqa bir koloritli, canlı təsvirlə tanış olaq:
“Mən əlimdə bomba olduğu halda durub qarətçilərə baxırdım. Evlərdən çıxan şeyləri görməklə maraqlanırdım. Müctəhidin evindən qəribə şeylər çıxarırdılar. Bu qarətə küçə camaatı, xüsusən qadınlar da qoşulmuşdu. Böyük bir xalçanı dörd adam tutmuşdu. Bunlar xalçanın üstündə dalaşırdılar. Nəhayət, birisi o birilərini xəncərlə yaralayıb xalçanı apardı. Yaralılar yenə də içəri qayıtdı. Əlinə bir şey düşən tez gedir, lazımi yerə qoyur, yenə qayıdırdı. Uşaq beşiyi də aparan vardı. Uşağı beşikdən evdə açmaq mümkün olmadığından beşiyi uşaqla bərabər çıxarmışdılar. Qapıda uşağı açıb yerə saldılar, beşiyi apardılar. 12-13 yaşında uşaqlar belə yastıq, balış daşıyırdılar. Yağ, bal, qovurma küpələrini barmaqlayıb yeyə-yeyə bayıra çıxarırdılar. İçəridən çox böyük gurultu gəlirdi. Ara-sıra tapança da açılırdı. Bu gurultu qiymətli şeylərin üstündə qalxırdı. Bahalı şeyləri hər kəs bir-birindən qapmaq istəyirdi. Evdən şey çıxaranların bir çoxunun ağzı-burnu əzilmiş, gözlərinin altı göyərmişdi. Bir çoxları da boş çıxırdı. Bunlar qiymətli paltarları əyinlərinə geyinib bayıra çıxanlardı, çünki bir çoxları içəri girməyib, yalnız qapını kəsdirmişdi. Aciz adamların götürdükləri şeyləri əllərindən alıb mənimsəyirdilər. İçəridən tar, kamança, dəf və sair musiqi alətləri çıxaranlara da təsadüf olunurdu….
İçəridən üzü ağ örtüklü bir qadınla bir kişi vuruşa-vuruşa bayıra çıxdı. Bu vuruşmanın nə üstündə getdiyi məlum deyildi. Qadın örtülü olsa da, kişinin vurduğu yumruqların cavabını verirdi. Axırda qadın kişinin əl çəkmədiyini görüb üzündəki örtüyü və başındakı çarşabı atdı. Kişini o ki lazımdır döydü və özündən əl çəkməyə məcbur etdi. Qadının belində böyük bir tirmə şal vardı. Qadın içəridə bu tirməni belinə sarıyıb çıxdıqda bu kişi tirməni onun əlindən almaq istəyirmiş. Qadın üzü çil, burnu yekə, boynu qısıq, özü də kök və yumruca bir qadın idi. Bunun qəribə sifətlərindən birisi də bir əlinin xınalı, digər əlinin isə xınasız olması idi…”
Hörmətli Qismət müəllim “Gecəyarısı uşaqları” əsərindən belə canlı, koloritli təsvir tapıb ortaya çıxara bilərmi. Ümumiyyətlə o belə koloritli, canlı təsvirləri görməyi, belə koloritli səhnələrdən həzz almağı bacarırmı? Bacarmır. Qismət və Qismət kimilər nəinki yazmağı, hələ heç oxumağı düz-əməlli öyrənməyiblər. Oxumaq dedikdə əsərin süjeti, əsərdəki hadisələrlə tanış olmağı nəzərdə tutmuram. Oxumağı bacarmaq sözünün altında çox mətləblər yatır.
Gəlin “Dumanlı Təbriz” əsərindən daha bir təsvirlə tanış olaq:
“Yolumuzu dəyişib “Hacələkbər ” bazarçasına tərəf getdik. Burada Mirmanaf Sərrafın oğlu Mir Murtuza qarşımıza çıxdı. O, ağ bir uzunqulağın üstündə oturub bir dəstə nökəri ilə gəlməkdə ikən, Mirzə Məsud ağa da uzunqulaq üstdə, öz nökərləri ilə bərabər onların qabağına çıxdı. Bunlar bir-birlərinə təsadüf edincə, hər iki uzunqulaq burun-buruna söykəndi, üstündəki ağalar danışmağa başladı”.
Bu konkret yazıçı təsviridir. Mən “Gecəyarısı uşaqları” əsərində bir dənə də olsun belə canlı, koloritli təsvirə rast gəlmədim. Gəlsəydim, bəh-bəhlə tirajlayardım.
“Dumanlı Təbriz” əsərini “Gecəyarısı uşaqları” əsərindən niyə üstün tutduğuma ümüd edirəm qismən aydınlıq gətirdim.
Qismət yeddi arxın suyunu bir-birinə qatdığı yazısında qeyd edir ki, yazıçının, şairin yaradıcılığını şəxsiyyətindən kənarda tutmaq lazımdır. İllər əvvəl Lermontovun “Qafqaz” şeirini facebookda, səhifəmdə paylaşmışdım. Bir aktivist yazmışdı ki, belə bir şeiri Fikrət Qoca yazsaydı şeiri lağa qoyardın. Bədii təfəkkürü axsayan həmin aktivistə dedim ki, əvvala Fikrət Qoca belə bir şeiri çətin yaza bilər. İkincisi, Siyavuş Novruzov durub demokratiyadan, insan azadlığından danışsa, bu sənə necə təsir edər? Yəni, biz Lermontovun “Qafqaz” şeirini oxuyarkən, həm də əlavə olaraq ona görə təsirlənirik ki, Leromontovun əzablı bioqrafiyasını xatırlayırıq. Bizim məmur yazıçılardan biri müsahibələrindən birində Tomas Vulfu dostum adlandırmışdı. Otuz il məmur kreslosundan yapışasan, istedadın olmadığı halda özünü zorla ədəbiyyata pərçim edəsən və durub otuz doqquz yaşında ölmüş, sözün həqiqi mənasında bədbəxt bir adamı dostum adlandırasan. Hər şeyin bir sərhədi olmalıdır. Ay məmur yazıçı, axı sən heç Tomas Vulfun iztirablarını hiss etmək iqtidarında deyilsən. Sən necə durub onu dostum adlandırırsan? Burada Belinskinin çox sevdiyim bir sözünü növbəti dəfə tirajlamalı olacam. Belinski deyirdi ki, İsa peyğəmbər iztirabları ilə öz həqiqətlərini möhürləmiş oldu. Dəqiq, sərrast fikirdir. Bəli, İsa peyğəmbərin iztirabları olmasaydı, onun həqiqətləri bu qədər cəlbedci, bu qədər təsirli, bu qədər uzun ömürlü olmayacaqdı.
Qismət yazıçının, şairin yaradıcılığını şəxsiyyətindən kanarda tutmağın vacib olduğunu vurğulayır, ardınca da çox uğursuz bir misal gətirir. Deyir ki, Rusiyada Qorkini bir yazıçı kimi kənara atmadılar. Bilirsiniz necədir, hər kəs bildiyi şeydən danışsa, çox yaxşı olar. Qorki Rusiyaya qayıtmaqla bioqrafiyasını ləkələdi. Necə deyərlər, özü öz əlləri ilə “nekroloqunu korladı”. Qorki Rusiyaya qayıtmasaydı, özünü biabir etməsəydi, bioqrafiyasını ləkələməsəydi, indi onun yazıçı kimi hörməti, min dəfə artıq olardı. Qorki, Aleksey Tolstoy Rusiyaya qayıtdılar, bioqrafiyalarına silinməsi hec cür mümkün olmayan böyük ləkələr saldılar. İvan Bunin isə sona qədər öz mövqeyində dayandı. Məhz bu baxımdan mənim Buninə hədsiz hörmətim var. Nobel mükafatı yazıçının böyüklüyünü təsdiq edən meyar olmasa da, Nobel mükafatının İvan Buninə verilməsi ədalətli qərar idi. Mən Dostoyevski kimi bir əjdahanın bioqrafiyası ilə dərindən tanış olduqca Dostoyevskinin yazdıqları da gözümdən düşürdü. Tolstoy isə gözümdə getdikcə daha da yüksəlirdi. Dolayısı ilə, yazıçının, sənətkarın şəxsiyyətini yaradıcılığından kənarda tutmaq lazımdır sözünü nə qədər desək də, sənətkarın bioqrafiyası, ictimai-siyasi müstəvidə tutduğu mövqe onun yaradıcılığını necə qəbul etməyimizə istər-istəməz öz təsirini göstərir. Yazıçının, sənətkarın şəxsiyyətini yaradıcılığından kənar tutmaq lazımdır deyənlər, daha çox öz konformist mövqelərinə, meşşan təbiətlərinə əbəs yerə haqq qazandırmaq istəyirlər. Yəni, yazıçının, sənətkarın şəxsiyyətini yaradıcılığından kənarda tutmalıyıq deyənlər, o qədər də səmimi görünmürlər…
Ümumiyyətlə, Qismət yeddi arxın suyunu bir-birinə qatdığı yazısında mövzuya tamam səhv istiqamətdən girmişdi. Öyrətmək kimi olmasın, Qismət Əjdər Olun mənasız şeirlərinə niyə bəy tərifi vurduğunu uzun sicilləmə ilə əsaslandırmaq, özünə və oxuculara o qədər əzab-əziyyət vermək əvəzinə, Əjdər Olun mənasız şeirlərinə bəy tərifi vurmağının əsl səbəbini birbaşa yazsaydı, daha yaxşı olardı. Məsələn, iraq olsun, əgər sabah Aqil Abbas həbs olunsa və ona mənəvi dəstəyimi göstərmək məcburiyyəti qarşısında qalsam, durub Aqil Abbasın mənasız romanlarına, hekayələrinə bəy tərifi vuran deyiləm. Götürüb birbaşa yazacam ki, o vaxt AYO hərakatı yeni yarananda hamı bizi söyürdü, hamı bizi sıxışdırırdı, azdan-çoxdan dəstək verən, barmaqla sayılacaq adamlardan biri Aqil Abbas idi. Hər şeyin səmimisi, sadəsi çox təsirli olur.
Vəssalam, məndən bu qədər. Öz tərəfimdən bu davada atəşkəs elan edirəm. Sülhməramlı qüvvələrə də ehtiyac görmürəm. Özümüzü sivil insanlar hesab edirik, sülhməramlı qüvvələrə nə ehtiyac var? Sülhməramlı qüvvələr işə qarışsa, bu xəmir hələ çox su aparacaq. İndi sözün həqiqi mənasında mənasız hekayələr yazıram. Artıq bütün vaxtımı hekayələrə sərf etmək niyyətindəyəm. Hər birinizə can sağlığı, uzun ömür, yaradıcılıq uğurları arzulayıram. Xahiş edirəm heç kim heç kimdən dərindən inciməsin. Düşünürəm ki, uzun müddətdir davam edən bu yazışmalar nəticəsində ölü ədəbi mühitimiz xeyli canlandı. Xeyli vacib mövzulara toxunduq. Ürəyimizi boşaltdıq. Ən əsası, yəqin ki, bu yazışmaların azacıq da olsa bir faydası oldu.
Amma bəribaşdan xəbərdarlıq edirəm, kim atəşkəsi pozsa, “dəmir yumruq” görəcək. Bu atəşkəs elanı təkcə Zamin Hacıya aid deyil. Onunla ayrıca haqq-hesabım var. Yaxın günlərdə necə lazımdırsa cavabını alacaq.
