Hərbi əməliyyatlar başlanan gündən Azərbaycana, daha doğrusu onun rəhbərliyinə olmazın təzyiqlər edilirdi, özü də bütün dünya tərəfindən – bu, hamıya tamamilə aydın olmalıdır.
Rusiyanı bu konfliktdə 1988-dən hərbi güc olaraq qarşımızda görmüşük, sonda, 1993-də bizə necə bir fəlakət yaşatdığını da bilirik. Eyni zamanda 2008-də Gürcüstan Cənubi Osetiyada ərazi bütövlüyünü bərpa etmək istəyəndə rus ordusu onların qarşısına çıxdı, gürcülərə o zaman necə bir zərbə vuruldusa indiyədək dövlət olaraq özlərinə gələ bilmirlər. Analoji situasiyada Ukrayna 2014-də Krımı bircə atəşsiz, səssiz-səmirsiz quzu kimi tərk elədi, doğrudur, sonra Donbassda müqavimət göstərdi, lakin məğlub edildi. Bu hadisələrdən sonra Ukrayna barədə ümumiyyətlə istənilən müstəvidə fail state anlayışı üstünlük təşkil edir. Bunlar ən elementar həqiqətlərdir.
Azərbaycan 45 gün öncə bu əməliyyatı başlayanda onun üçün müstəsna risklər vardı, ən başlıcası regionda şəksiz söz sahibi Rusiyanın neytral qalmasını, qarşımıza ordu ilə çıxmamasını təmin etmək idi. Ruslarla hətta danışıq olarsa belə, Kremlin axıradək sözünü tutub-tutmayacağını kimsə təxmin edə bilməz, bunu tarixdən bilirik.
Azərbaycan isə 90-lardan sonra 2-ci böyük məğlubiyyəti yaşayıb ermənilərə artıq tam mənəvi üstünlük şansını verə bilməzdi – biz bu dəfə məğlubiyyətin altından artıq heç bir anlamda çıxa bilməzdik. Yeni ərazilərimizin hətta hipotetik işğalı (unutmayaq ki, bu, Ermənistan dövlətinin rəsmi doktrinası idi, bunu müdafiə naziri Tonoyan 2019-ci ilin martında ABŞ-da açıqlamışdı – “müdafiədən hücuma, yeni ərazilərin işğalına”) isə ölkənin artıq tamamilə parçalanmasına gətirib çıxarardı.
Belə bir qorxunc risklər altında Azərbaycan dövləti ərazilərimizin azad olması əməliyyatına qərar verdi. Müharibə zamanı qalib olub məğlubiyyət yaşamayacağına isə kimsə heç vaxt zəmanət verə bilməz.
Hərbi əməliyyatlar başlanan gündən hamı onların bir neçə günün içində dayanacağını gözləyirdi, istər ölkə içərisində, istər xaricində, kimsə güman etmirdi ki, bu, 2016-nın aprel döyüşlərindən o tərəfə gedə bilər, “Ohanyan xətti” isə az qala bütün hərbi-siyasi ekspertlər tərəfindən keçilməz adlandırılmışdı. Hücum edən tərəf hətta onu yarmağa nail olsa belə, ən azı 3-5 dəfə, bəlkə dəfələrlə çox təlafat verib çox kiçik bir irəliləyişə imza ata bilərdi ki, bu da sonra böyük dövlətlərin məsələyə müdaxiləsi ilə dayandırılmalı idi. Qarşı tərəf isə 27 illik hazırlıqdan sonra ümumiyyətlə yalnız yeni ərazilərin işğalını gözləyirdi, nəinki 7 rayon və Şuşanın bizə geri dönəcəyini.
Bu günlər ərzindəsə kimsənin gözləmədiyi (istər ölkə daxilində, istər xaricində), şahidi olduğunuz hadisələr baş verdi. Azərbaycan ordusu ildırım sürətilə irəlilədi, hətta insanlar izləyib çatdıra bilmirdi, bizim cəmiyyətin 27 il ərzində qapıldığı daxili qorxular onu içərisindən qurd kimi gəmirir, inanmağa da qoymurdu. Adamlar gündə bir rayon, bir şəhər tələb edir, xəbər bir gün yubansa bədgüman olur, etirazlara başlayır, əsəb keçirdirdi. Kimsənin ağlına da gəlmirdi ki, bu, müharibədir, hər zaman irəli getmək olmur, keçmişdə yaşanan məğlubiyyətlər yenə yaşana bilər, başımıza Gürcüstan və Ukrayna ssenarisini aça bilərlər.
Şuşa alınandan sonra yazmışdım ki, məsələ prinsipial olaraq artıq həll edilib və indi bu qələbələr siyasi olaraq legitimləşdirilməlidir. Çünki həmin ana kimi regionda böyük güc olan Rusiya qarşımıza ordu-hərbi şəkildə çıxmadı, böyük məğlubiyyətlər-sarsıntınlar yaşamadıq və ərazi bütövlüyümüzü faktiki təmin etdik.
Verilmiş bəyanatdan cəmi bir neçə saat öncə yazmışdım: „İstənilən müharibənin sonucunda hərbi gedişat siyasi danışıqlar masasına keçir, sülh müqaviləsi imzalanır – bax orada bizi necə bir “sualtı qayalar”, təhlükələr gözləyir, bu tərəfi yaxşıca işlənməlidir məsələnin. Bunlar necə olacaq, dövlət başçısına edilən basqıların qarşısında duruşu nə qədər ola bilər, “muxtariyyət” məsələsi hara kimi gedib çıxa bilər?
Bunlar əsla boşuna suallar deyil, hələ “Kürəkçay müqaviləsi” zamanından, düz 215 illik davamlı bir əzilmə tariximizin sonu gəlməkdədir, bu parlaq Qələbənin nəticələri danışıqlar masasında legitimləşdirilməlidir. Budur post-hərb dövründə bizim ən vacib məsələmiz.“
Onu da nəzərə almalıyıq ki, regionda qaşımızda yalnız Rusiyanı yox, eyni zamanda İranı da görə bilərdik. İrana bu əməliyyatlar nəticəsində olmazın ağır zərbələr dəydi ki, bunun bədəlini bizə 90-cı illərdə olduğu kimi ödədə bilmədi, çünki o da məharətlə neytrallaşdırılmışdı.
İstənilən halda məsələnin optimal yolu seçildi, çünki 21 əsrdə heç bir dövlət etnik təmizləmə apara bilməz. Ermənistan bunu 90-larda etdi və bütün dünyanın onların tərəfində olmasına rəğmən marginal dövlət statusuna endi, hamının bildiyi kimi qarşı tərəfin 90-cı illərdə nail olduğu qələbələr 25 ildə heç cür legitimliyini tapmadı, “sarsax respublikası” isə bəzi başqa sepatçı qurumlar kimi hətta qismən də tanınmadı – bunlarsa bütün dünyanın Azərbaycanın qara qaşına, qara gözünə aşiq olduğu üçün baş vermirdi, yəqin hamı anlayır, deyilmi?
Bundan sonra hərbi əməliyyatların davam etdirilməsi bizə də oxşar zərbələri vura bilərdi, onsuz da başlanan gündən istər Rusiya, istər Qərb mediasında “genosid” kamançası dayanmadan çalınırdı, “islamçı terroristlər” mantrası da ki, dayanmadan təkrar edilirdi – hamı buna şahidlik edib. Bundan sonra hərbi faktor siyasi müstəviyə keçməli idi, əks halda qarşımızda rus ordusunun Qərb tərəfindən legitimasiyası verilmiş əməliyyatı ilə qarşılaşa bilərdik.
Hazırda Qarabağda qalmış erməni azlığın zamin kimi inana biləcəyi iki regional gücdən biri, Rusiya və onun sülhməramlı qüvvələridir. Bununla, Rusiyanın da maraqları bir növ qorunmuş oldu və eyni zamanda Qərb üçün də bu qələbələr legitimləşdirildi.
90-cı illərdə aparılmış hərbi əməliyyatların nəticəsində Ermənistan ümumilikdə 12 min kv. km ərazilərimizi işğal etmişdi. Bura 4380 kv. km təşkil edən Dağlıq Qarabağ da daxildir. 44 günlük müharibədə Azərbaycan hərbi yolla təqribən 4 min kv. km ərzisini azad etdi. Noyabrın 10-da imzalanmış bəyanata əsasən boşaldılacaq ərazilər isə təxmini 5 min kv. km təşkil edir. Dağlıq Qarabağınsa ərazisi də artıq əvvəlki 4380 kv. km deyil, indi 3 min kv. km qədər enmişdir. Bundan sonra faktiki olaraq, Azərbaycan heç bir itki vermədən Kəlbəcəri, Laçını, Ağdamı müharibəsiz azad edirsə, daha çox əraziləri geri qaytarmış olur.
Ümumiyyətlə 44 gün ərzində əldə edilənlər:
1) Haqqında 27 il danışılan 7 rayon geri qayıdır, əhalimiz məskəninə dönəcək. Lütfən kimsə deməsin ki, bunları bizə sülh yolu ilə geri verməyi düşünürdülər, elə bir şey yox idi.
2) İranla sərhədimizi bərpa etdik. Bu da hər anlamda müstəsna vacibiyyət kəsb edir. İndi daha mollalar Xudafərin körpüsü üzərindən Qarabağ separatçılarına yardım daşıya bilməyəcəklər, işğal edilmiş ərazilərimiz narkotrafik plantasiyaları üçün və kontrabanda məqsədilə istifadə edilməyəcək.
3) Hamı səmimi desin: Şuşa barədə bu 27 il ərzində pafosdan başqa nə eşitmişdik? Heç bir danışıq masasında adı əsla keçmirdi – bu, həqiqətdir. Bir dəfə hətta Eynulla Fətullayev də yazmışdı ki, “necə ərəblər Qüdsü əbədi itirdi, biz də Şuşanı eləcə itirmişik”, xatırlayan varmı?
4) 30 il kimsə tərəfindən tanınmamış “(s)Arxas respublikası”nın adını haradasa görən olubsa xəbər eləsin. Hələ 45 gün öncə qarşı tərəf bizdən tələb edirdi ki, onu beynəlxalq danışıqlar masasına gətirək, arqumentləri də o idi ki, 1994-də onlar da atəşkəsə qol qoyub. Sual edilir: indi hardadır bu qeyri-subyekt?
5) Rusiya barədə. Deyildiyi kimi, Birinci Qarabağ müharibəsində konkret tərəf olub, erməni ilə birlikdə, ordusu ilə əleyhimizə vuruşub, bizim ordunun məhvində iştirak edib, şəhərlərimizi qarşı tərəfə verib, amma indi döyüş əməliyyatlarına müdaxilə etdimi? Yox, etmədi. Bu nə deməkdir, dövlət kimi ümumiyyətlə xəritədən və regiondan silinmişdi? Əlbəttə yox, regionda iki böyük söz sahibindən biridir, erməni azlıq da məhz onları qəbul edir, ona görə zəmanət kimi rus sülhməramlıları daxil edilir. Onlar 1990-cı ildə Arkadi Volskinin başçılığı ilə Qarabağdakı rus ordusu ilə eyni statusdadırmı? Xeyr, çünki o zaman Azərbaycan müstəqil dövlət deyildi və ordusu da yox idi. Hazırda Qarabağda bizim ordu yerləşib və nəzarətə aldığı ərazilər tam kontrolundadır.
6) Türk ordusu barədə. Azərbaycandadır, Tovuz-Qazaxda, Naxçıvanda, Gəncədə F-16 uçaqları hazır durur. Azərbaycanda hava tam və qəti şəkildə nəzarətimizdədir, bu faktdır.
7) Ərazi bütövlüyümüz tamamilə təmin olunub, istənilən optikadan.
8) Sülhü necə təsəvvür edirdiniz, 21 əsrdə etnik təmizləmə şəklindəmi, bu mümkündürmü prinsipcə? Bunu hansı dövlət edə bilər, edə bilərmi ümumiyyətlə?
Yeri gəlmiş, onu da qeyd edək ki, Ermənistana hərbin bu 44 günündə vurulmuş zərbələrin acılarını yenməyə azı 44 il zaman gərək olacaq, ermənilərin Yerevanda çox atlanıb-düşməyinə fikir verməyin.
Hazırda isə onu konstatasiya edə bilərik ki, müharibə əslində tam bitməyib, qızğın döyüş stadiyasından siyasi masaya keçib. Bu anlamda hərbi qələbələrini legitimləşdirmiş Azərbaycan öz prinsipial mövqeyini diplomatiya sahəsində də davam etdirməli və bundan sonra da ardıcıl olmalıdır.
