8 noyabr 2018 tarixdə Baku Research Institute sitesi latın qrafikasının dilimizdəki tətbiqi haqdakı “Argumentum ad ignorantiam: Dilimizdə latın qrafikasının tətbiqinə dair” adlı məqaləmi və paralel olaraq müstəqil tədqiqatçı Robert Denis tərəfindən ona cavab yazısını dərc etdi.
Robert bəyin iddialarına tərəfimdən cavab məqaləsi bir neçə gündən sonra hazır idi, yollansa da, təəssüf ki, haman dərc edilmədi.
O üzdən indi, burada həmin məsələlərə cavab verməyi özümə borc bilirəm.
İlk öncə onu vurğulayım ki, əcnəbi mütəxəssisin bizim dili bu qədər gözəl öyrənməsi, eyni zamanda tədqiqatlarını onun problematikasına həsri çox təqdirəlayiq və sevindirici haldır. Bu anlamda Robert bəyə bizim dilə, kültürə, şəxsən mənim məqaləmə marağı üçün dərin minnətdarlığımı və məmnunluq hissini ərz edirəm.
İndi isə gələk onun cavab yazısında olan yanlışlıqlara.
Əsas tezisdən başlaşaq ki, bunu elmi məqalələr yazan hər kəs bilir — burada ən vacibi müəllifin sonda gəldiyi Yekun və Nəticə hissəsidir. Robet Denis mənə cavabladığı məqalədə yazı qrafikası haqda tamamilə səhv bir nəticəyə gəlib ki, “Yazı başlıca olaraq bir alətdir”.
Görünür müəllif məqalənin tarixi-kultoroloji hissəsi ilə ya tələsik tanış olub, yaxud onu heç anlamayıb.
Çünki hansısa toplumda alfavit, yazı qrafikasının dəyişilməsi əsla sadəcə alət, sırf instrumental vasitə deyil və ola da bilməz. Tam əksinə, bu çox vacib və əhmiyyətli sivilizasion (siyasi və mədəni anlamda) bir seçimdir. Bizim cəmiyyət və kültür üçün açar fiqur olan M.F.Axundovun ərəb əlifbasından imtina layihəsi bunun bariz misalıdır, belə ki, bu məsələdə onun mövqeyi hər kəsə çox gözəl bəllidir. Burada mütəfəkkirin məqsədi sırf linqvinstikadan öncə sivilizasion-siyasi-ictimai anlam daşıyırdı.
Qrafika dəyişməsi – sivilizasion seçim, yoxsa sadəcə alət?
XX əsrin əvvəllərində bolşeviklərin hakim olduğu Azərbaycanda bizim topluma ilk öncə bu ideyanı, yəni latın əlifbasına keçidi reallaşdırma imkanı verildi — çünki bu kommunistlərin dünya inqilabı və onun yek qrafikası ideyası ilə uzlaşırdı. Bu çərçivədə hətta rus dilini latın qrafikasına keçirmək layihəsindən öncəki məqalədə bəhs edilmişdi.
Cəmi-cümlətanı 10 ildən bir qədər uzun sürmüş bu dövrü əsla dilimiz üçün uğurlu və bitmiş saymaq olmaz. Çünki istər cəmiyyətin savadlı bölümü, istərsə də praktik (media vasitələrinin müqaisə olunmayacaq fərqi, qəzet və jurnallar, televiziya və internet və s.) anlamda XX əsrin sonu ilə müqaisə edilə bilinməyəcək o dövrdə, bu qədər kiçik bir zaman sürəsində, belə keçib real baş verə biləcək iş deyildi və formal xarakter daşıyırdı.
Çox çəkmədən, 1939-cu ildə tək bizim yox, az qala bütün SSRİ xalqlarının məcburi qaydada kirillik qrafikaya keçirilməsi də “vahid alfavit məkanı” yaradılması məqsədi ilə baş vermişdi. 1941-ci ildə, o zaman Sovet İttifaqının açıqca protektoratı olan Monqolustanı da yuxarıdan aşağı yazılan qədim monqol əlifbasından kiril yazısına keçirdilər. Şübhəsiz ki, burada da məqsəd ilk növbədə instrumental yox, sırf siyasi idi.
Nəhayət müstəqillikdən sonra bizim toplum olaraq latın qrafikasına keçid istəyimiz də sırf siyasi-sivilizasion-mədəni seçim idi, nəinki sadəcə instrumental dəyişiklik istəyi. Fikrimcə məqalədə tarixi konteks kifayət qədər aydın ifadə edilmişdi, təəssüf ki, bunları yenidən təkrar etmək lazım gəlir.
Kiril əlifbasının latın qrafikası ilə əvəzlənməsi – hansı səbəbdən?
Sual olunur, əgər yazı qrafikası doğrudan da sırf alət-instrument idisə, o zaman nədən 2001-ci ildə məcburi dəyişirdik onu? Əgər ərəb qrafikasından keçidin zərurəti, bu yazının bizim dilə uyğunsuzluğu haqda M.F.Axundov kifayət qədər əsaslandırma aparmışdısa, 1939-2001-ci illər1 dövründə Azərbaycanda istifadə edilmiş kiril əlifbası haqda bunu əsla demək olmaz.
1992-ci ildə ilk dəfə parlamentdə əlifba müzakirəsi aparılan zaman artıq yarım əsrdən çox idi ki, bizdə kiril əlifbası kifayət qədər uğurla işlənirdi və hazırkı latın qrafikasından demək olar ki, heç nə ilə fərqlənmirdi. Hətta kiril əlifbası bəlkə daha uğurlu idi, orada hər halda i və ı hərfləri indikindən daha rahat seçilirdi, q və x hərflərinin problemi yox idi, apostrof işarəsi də yerində idi və s.
O zaman nədən biz əlifba dəyişmə kimi ağır bir qərarı qəbul etdik və bu qədər əzablara qatıldıq?
2001-ci ildə latın qrafikasına məcburi keçid qərarı veriləndə az qala bütöv bir nəsil mütaliədən məhrum oldu, keçidə milyardlarla pul-para xərcləndi, o zaman, istifadə edildiyi 60 ilə kiril əlifbasında yığılmış yaxşı-pis mirasdan da məhrum olduq. Keçiddən sonra bütün kitabları yenidən çap etmək gərək oldu və çoxları heç çap edilmədi də, o cümlədən bir çox elmi işlər, tədqiqatlar, tərcümələr və s.
Yaxşı, bunlar o zaman nəyə gərək idi? Aləti dəyişmək anlamında bunun zərərdən başqa heç bir mənası yoxdur. O zaman kiril əlifbasının toplumdakı bəzi nadir tərəfdarları tamamilə haqlıdır — kiril əlifbasını dəyişməyə həqiqətən də, əsla heç bir ehtiyc yox idi ki?
Qrafika seçimi doğrudan da sadəcə aləti, instrumenti dəyişməkdirsə, o zaman bu qədər ağır prosesin heç bir anlamı yox idi. Başqa qrafikaya keçid qeyd etdiyimiz kimi sivilizasion seçimdir və seçilmiş başqa qrafikası başqa bir kültür məkanıdır — keçən yazıda bunu dəfələrlə qeyd etmişdik.
Yazı qrafikası siyasi identifikasiya kimi
Dünya praktikasında da eyni şeyləri demək olar. Atatürk dönəmində Türkiyə Cumhuriyyəti bizimlə demək olar ki, paralel bir zamanda latın qrafikasında yazıya keçdi, bu qərar yeni yaranmış dövlətin Avropa État-nation (bir millət, bir dövlət) tipli modernist bir ölkəyə çevrilməsi üçün verilmişdi və Xilafətin ləğvi qədər vacib idi.
Ondan demək olar ki, 100 il sonra, hazırda Nazarbayevin göstərişi ilə qazaxlar dilləri üçün latın qrafikası hazırlayır — Qazaxıstanda keçid 2025-ci ilə hesablanıb — nədən görəsən? Bunlar da sırf alət-instrumental qərarıdır, yoxsa siyasi-sivilizasion?
Başqa bir misal — 15 yanvar 2002-ci ildə Rusiya Dövlət Duması, Rusiya Federasiyasının bütün dövlət dillərinin qrafikasının kiril əlifbası olduğunu təsbit edən “Rusiya Federasiyasının xalqları haqqında” Qanuna düzəliş etdi. Bu qanuna əsasən dillərini latın qrafikasına keçirməyə cəhd edən respublikalara (o zaman Tatarıstan, bir də sırf Dudayev dönəminin Çeçenistan-İçkeriyası) bu qadağan edildi.
Bu qərar da sırf siyasi yöndə verilmiş bir qərardır və linqvistikaya heç bir aidiyyatı yoxdur.
Əgər bunun əksidirsə, o zaman Rusiya Federasiyasının konstitusiya məhkəməsinin çox mübahisələr doğurmuş qərarı1 latın əlifbasının tatar dilinə uyğun gəlmədiyi üçünmü verilmişdi? Məhz bu qanuna əsasən, ənənəvi olaraq latın qrafikası ilə yazıldığı üçün karel dili Kareliya respublikasında rəsmi dil statusu almayıb, daha doğrusu ona icazə verilməyib. Yeri gəlmiş, bu qanuna əsasən bizim hazırda RF tərkibində olan Dağıstanda yaşayan soydaşlarımız da Azərbaycan dilində (orada dövlət dillərindən biridir) kiril qrafikası ilə yazmalıdır. Eyni səbəbdən İranda yaşayan soydaşlarımız da istədi-istəmədi dilimizdə ərəb əlifbası ilə yazmalıdırlar.
Yanlış qənaətlər
Bu anlamda Robert bəyin gəldiyi qənaət tamamilə yanlışdır.
Cavab yazısında müəllifin buraxıdığı ikinci vacib yanlışlıq da bu nəticədən doğur. Məsələ Robert bəyin məqalədə haqqında bəhs edilən və latın qrafikasının istənilən halda (siyasi-)kültür məkanı olması fikrini ümumiyyətlə anlamamasıdır.
Çingiz xan, Çaykovski və ya Xomenyni və s. kimi isimlərin müxtəlif cür yazılması tamamilə təbiidir və bunların məqalədə misal kimi gətirilməsi tamamilə yersizdir — çünki bu isimlər latın qrafikası deyil, monqol, kiril və ərəb əlifbası məkanından onlara gəlib çıxıb. Ərəb, kirillik və ya ieroglifik məkan axı latın qrafikasının məkanı deyil. Müəllif çaş-baş salıb hər şeyi, etdiyi istinadlarınsa əksəriyyəti məqaləyə ümumiyyətlə aid deyil.
Təbii ki, latın məkanına aid olmayan Чайковский kimi kirillik qrafikada yazılan ismi polyakla ispan tam fərqli yazacaq, burda təəccüblü nə var ki? Bu ad latın qrafik məkanına aid olmadığı üçün təbii ki, fərqli yazılacaq. Müsiqişünas kimi Çaykovski adının müxtəlif dillərdə necə yazılması deyəsən ən əvvəl mənə məlim olmalı idi axı2.
Amma tutalım Miguel de Cervantes adlı ispan yazıçısı hər iki dildə eyni cür yazılacaq, Krzysztof Penderecki adlı polyak bəstəkarı da eynən. Cəmi bir əsəri — 3-cü simfoniyası ilə musiqi tarixinə düşmüş başqa bir polyak bəstəkarı Henryk Górecki və dünyaca məşhur yazar Gabriel García Márquez də eynilə.
Təbii ki, bu məkanda da bəzi dəyişmələr edilir, necə ki, musiqidə dodekafonik (12 tonlu) sistemin banisi, yəhudi kökənli Avstriya bəstəkarı Arnold Schönberg nasistlərin təqibindən qərbə üz tutub ilk öncə iudazimi qəbul edir, bundan sonra isə ömrü boyu soyadını Schoenberg (latın qrafikasında ö=oe, ü=ue, ä=ae və s. kimi əvəzlənmələr haqda əvvəlki məqalədə bəhs edilmişdi) kimi qeyd edir. Bu da həm qrafik, həm də mənəvi anlamda o zaman səhv istiqamət almış “almanlığa” etiraz idi.
Toponimika haqda isə cavab məqaləsində bu qədər uzun-uzadı nədən yazılması şəxsən mənə naməlumdur. Bu istiqamətdə fikir məqaləmdə sadəcə səsləndirmişdi və fikrimcə, türk dilinin orada örnək kimi gətirilməsi tamamilə təbiidir. Kimsəyə sirr deyil ki, bu problematikada məhz etnik və dil cəhətdən yaxın olduğumuz türk toplumu özünün az qala 100 illik təcrübəsi ilə bizim üçün bu sahədə müsbət anlamda örnək ola bilər.
Robet bəyin məqaləsində eyni zamanda deyilir ki, bəzi isimlər3 hətta latın qrafikalı məkanda belə fərqli yazılır. Hərçənd ki, ondan öncə mənim məqaləmdə də qeyd edilib ki: “Bu sahədə bir çox mürəkkəbliklər və problemlər “köklü” olaraq latın qrafikasından istifadə edən xalqlarda bu günə qədər də qalmaqdadır və bu sahədə zaman-zaman keçirilən islahat cəhdləri hətta indiyədək davam etdirilir.”
Unifikasiya və standartlaşma. İstisnalar və müstəsnalar.
Bu məsələ çox ciddidir və özlüyündə modern zamanı əhatə edir. Çünki unifikasiya və standartlaşma ümumiyyətlə Yeni Zamana aid bir məsələdir.
Eyni zamanda məqalədə qeyd edilir ki: “Latın əlifbası istifadə edilən demək olar ki, bütün dil və ölkələrdə (o cümlədən Türkiyədə) şəxslərin ismi və soyadı dəyişdirilmədən yazılır”.
Robert bəy də deyəsən məhz o “demək olar ki” ifadəsini unudub və müstəsnaları önə çəkib. Əlbəttə ki, bəzi latın qarfikalı dillərdə soy-isim adlarına bəzi dəyişikliklər olur, bu haqda məqaləmdə bir qədər örnək də gətirmişdim, daha bir neçəsini gətirmək mümkündür4.
Məqalədə səsləndirilən başqa vacib tezis isə dilimiz üzərində kirillik əlifbanın kabusunu indiyədək saxlanması idi, bu da istər şəxs isimlər, istər anlayışlar, istərsə də toponimik bir çox misallarla tamamilə təsdiq olunur . Məsələn, iddia etdiyimiz kimi güya orijinalda necə səslənirsə, eləcə də yazdığımız Freyd (Фрейд), Sveyq (Цвейг), Heyne (Гейне), Veymar Respublikası (Веймарская республика), Braunşveyq (Брауншвейг) və s. isimlər və anlayışlar həqiqətə uyğun deyil. Bundan başqa abbreviaturaların, tutalım, YUNESKO (ЮНЕСКО), latın deyimlərinin, məs., Kapre Diem (Капре Дием) və s. hazırkı qrafikamızda heç bir məntiqə sığmayan yazılışı, açıq-aşkar uzun zaman ərazisində olduğumuz kirillik məkandan gətirilmişdir.
Məqalədə isimlər örnək kimi gətirilmiş dünya klassikləri Bax (qeyd etmişdim ki, bu adda başqa bir ingilis bəstəkarı da var və belə yazmağa davam etsək hökmən qarışıq salınacaq) və yaxud, Höte misalını bilmirəm, bir daha çəkmək lazımdır, ya yox, amma belə misallar həqiqətən də fonetik və qrammatik qeyri-dəqiqliyə gətirib çıxarır.
Xüsisi sahə olduğu üçün sırf musiqişünaslığın problemləri haqda keçən məqalədə geniş təfərrüata varmıram. Amma bu sahədə də dil və qrafika ilə bağlı çox böyük mürəkkəbliklər mövcuddur, tutalım kiril əlifbası ilə yazanda, alətin adını Скрипка kimi qeyd etmək olardı (zatən çoxları dilimizdə indiyədək belə səsləndirir), lakin latın qrafikası ilə bu çox-çox ilginc — Skripka – kimi görünürdü.
Bu üzdən 2001-ci ildəki məlum qərar veriləndə bir çox gəlişmələrdən sonra, nəhayət bu alətin ismi dilimizdə Violin (italyan dilindən götürülüb, partituralarda belə yazılır) kimi yazılmağa başlandı. Bir çox alətlər, musiqi formaları — tutalım, ruscada Адажио və yaxud Скерцо kimi gedən forma və musiqi tempiləri, orijinalı italyancadan Adagio və Scherzo kimi yazılmalıdır, bizdəsə kirillik məkandan gəlmiş Adajio və Skertso kimi gedir və s. və i. — və musiqişünaslıqdakı anlayışlar indiyə kimi yanlış yazılmaqdadır.
İstənilən halda latın qrafikası ən azından bir sivilizasion-kültür məkanıdır və bura aid olan toplumlar — istən roman, istər german, istərsə də slav mənşəli, və hətta ora qismən yeni qoşulmuş (100 ilə yaxın), bizə etnik cəhətdən ən yaxın və bu anlamda bir növ nümunə ola biləcək türk toplumu da şəxs adları və bəzi başqa məsələlərdə unifikasiya aparılıb. Türk dilindəki islahat bu anlamda çox uğurlu aparılıb və onların ən azından isimləri və soyadları dəyişdirilib yazılmır.
Mənimsə soyadım hazırda 3 cür yazılır, pasportda öz dilimizdə Mirzəyev, ingiliscə Mirzayev, peşəmdə-kültür məkanda isə Mirzoev5 kimi gedir. Bəzi müstəsnalarla demək olar ki, bütün soydaşlarımızda da belədir. Bu isə problemin nə qədər böyük olduğunun göstəricisidir.
1) 15 sentyabr 1999-cu ildə Tatarıstan respublikasının parlamenti 2352 saylı “Latın qrafikasına əsaslanan tatar əlifbasının bərpası haqqında” Qanun qəbul etmişdi. Lakin 1 sentyabr 2001-ci ildə qüvvəyə minmiş bu Qanun Rusiya Federasiyasının Konstitusiya Məhkəməsinin 16 noyabr 2004-cü il tarixli qərarı ilə ləğv edilib.
2) Bu anlamda müdhiş qətliamı dünya mediasında diqqətə çəkilmiş Camal Qaşıqçı bizim dildə məhz səsləndiyi kimi yazılmalıdır, qeyri-latın məkanında olduğu üçün onun adını dünya mətbuatında getmiş Jamal Khashoggi kimi yazılmasına da əsla ehtiyac yoxdur. Bu anlamda Robert bəyin gətirdiyi misallara Hüseyn əbu-Əli ibn-Sina, Harun ər-Rəşid və ya Şah İsmayıl Xətai, Anton Çexov və ya Dmirtri Şostakoviç, Mao Tsezdun və ya Mixail Saakaşvili kimi qeyri-latın qrafik məkanından gələn isimlər da əlavə edə bilərik.
3) Gətirilmiş bəzi misallar unifikasiyadan kənar zamanlara, Orta Çağlara aid idi.
4) Xatirimdədir ki, qardaşım, pianoçu Samirin 1983-cü ildə Litvada keçirilən gənc pianoçuların müsabiqəsində qazandığı laureat diplomunda litvasayağı Mirzoyevas Samiras yazılması bizi təəccübləndirmişdi. Bu yaxınlarda Çexiyada bir konfransa getmiş avstriyalı slavist xanımın soyadını broşürdə Frank yox, Frankova yazımışdılar, çünki cinsi qadın idi, bunu göstərmək isə çex dili üçün şərt imiş. Bəzi dillərdə, bizimkindən fərqli olaraq belə özəlliklər mövcuddur, yeri gəlmiş gürcülər də insanların ad və soyadlarının sonuna mütləq i hərfi əlavə edirlər.
5) İlk öncə rus dilinə orientasiya götürüb Mirzoev kimi yazılmış, sonra ingiliscəyə istinad edilərək Mirzayev. Halbuki həqiqi soyadı Mirzəyev olmalıdır və hər yerdə belə də yazılmalıdır. Çünki biz artıq latın qrafikalı məkana aidik və çağdaş dövrdə şəxs adının eyni qrafikada bir neçə cür yazılması əsla doğru sayıla bilməz.
