Beş, bəlkə də altı il əvvəl İstanbulda yaşayan Azərbaycan əsilli bir professor söhbət əsnasında mənə “mütləq “Qara paltarlı qadın” şeirini oxu. O şeir Azərbaycan ədəbiyyatının ən gözəl nümunələrindəndir” dedi. Xatırlayıram ki, şeirə bu qədər vurğunluğuna baxmayaraq, həmsöhbətim, Ramiz Rövşənin adını yadına sala bilməmişdi.
Professorun Nişantaşındakı ofisindən çıxar-çıxmaz internetdə şeiri tapıb oxudum. Evə gəlib bir də oxudum, iki də oxudum, xülasə, bir neçə dəfə oxudum… Fəqət, professorun bu şeirin harasına “vurulduğunu” başa düşmədim. Təcrübəsiz vaxtlarım idi. Ətrafımın fəlsəfə oxumayan, etika-estetika bilməyən, mütaliəsi zəif, kültür bazası boş alimlərlə dolu olduğundan xəbərim yox idi. Nəbadə belə adamların zövqünə inanaraq hansısa kitabı oxuyub, hansısa filmə baxmaqla vaxt itirəsiniz.
Oxumaq faydalı vərdişdir, amma baxır “nəyi” oxumaq. Hansısa bədii əsərdəki obrazda özünü tapmaq oxucuya həm keçmişi təhlil eləmək, həm də gələcəyə üfüq açmaq imkanı verir, onda özündən utanmamaq hissi yaradır. Bir növ hadisələri oxucunun gözündə adiləşdirir. Öz oxşarının etirafını görən oxucu, “mən tək deyiləm” deyir və özünə güvənməyə başlayır, canfəşanlıqla mətni bitirib oxşarının hadisələrə reaksiyasını öyrənir, onu hansı təhlükələrin gözlədiyindən xəbər tutur. Nəticədə alternativ düşünmək vərdişi qazanır, “A” planı pozulanda asanlıqla “B” planına keçə, həyatın bərkini-boşunu yıxılmadan müəyyənləşdirə bilir. Bunu, yediyimiz qidanın özümüz bilmədən immun sistemimizi gücləndirməsinə də oxşada bilərik. Yəni mütaliənin oxucuya (söhbət peşəkar oxucudan getmir) əsas faydası həm də odur ki, onu sosial həyata hazırlayır. Amma o şərtlə ki, oxucu oxuduğunun içində kiminləsə empatiya hissi qura bilsin, orada özünü tapsın.
Xülasə, “Qara paltarlı qadın” şeirini oxuyandan sonra hiss elədim ki, mən, o qara paltarlı qadınlardan olmaq istəmirəm. Şeiri oxuduqca elə bilirdim, şeir məni saxtakar, viktorian dövrünün hüzünlü, isterik qadınlarının qılafına salmaq istəyir. Niyə illər boyu məni ağladan, saçımı oxşamayan, mənə dərd verən kişi üçün ömrümün axırına kimi qara paltar geyinib yas tutum!? Ömür boyu mənə əzab vermiş adamın daşını göz yaşlarımla yuyub, öpüb-sığallayıb bağrıma basım!? Bu qurbanı məndən kim istəyir? Özü məzarda rahat yata bilsin deyə, əşya yerinə qoyulan qadından yalnız cinsi sədaqət istəyən kişilərmi, yoxsa kişilərin qoyduğu qaydalarla idarə olunan cəmiyyətmi? Qadın kimə sadiq olmalıdır? Ümumiyyətlə, sado-mazoxist olmayan bir adam ona əzab verən adamın ölümünə niyə bu qədər kədərlənsin?
Psixologiyası normal olan insanın özünə belə işgəncə vermək istədiyinə inanmaq çətindir. Əgər hər bir əzazil kişinin öləndən sonra qara paltar geyinmiş bir sadomazoxist qadına ümidi varsa, demək, Azərbaycanda sağlam qadın yoxdur. Əgər Azərbaycanda sağlam qadın yoxdursa, məntiqi nəticəyə görə, Azərbaycanda sağlam heç nə olmamalıdır.
Yaxınlarda Milan Kunderanın bu yazını yazmağıma səbəb olan, çoxlarının çoxdan oxuduğu “Varolmanın dayanılmaz yüngüllüyü” romanını oxudum. Kunderanın yaratdığı ikinci dərəcəli qəhrəman, qara paltarlı Mariya Klaudiya, Ramiz Rövşənin yaddaşımın bir tərəfində yatıb qalmış “Qara paltarlı qadın”ına referans elədi.
Müqayisə eləmək yaxşı vərdişdir. Beynimizi dümsükləyib, onu duyğu orqanlarımızın ötürdüyünü emal eləməyə zorlayır, beyni korşalmağa qoymur. Jean Cassienin dediyi kimi, düşüncə, dənələri üyüdən bir dəyirman daşıdır. Dənələr, zehində hər zaman təmsil olunan fikirlərdir. Bu dənələrin pisini yaxşısından ayırmaq dəyirmançının vəzifəsidir.
Mariya Klaudiya universitetdə dərs deyən, zamanını iş otağında və konfrans zallarında keçirən Fransın arvadıdır. O, gəncliyində Fransı, ondan ayrılacağı təqdirdə özünü öldürəcəyi ilə təhdid edib. Uşaqlıqda atası anasını tərk edəndə anasının kədərdən hər ayağına fərqli başmaqlar geyindiyini unutmayan Frans, eyni kədəri Mariya Klaudiyaya yaşatmaq istəyib və onunla evlənib. Frans uzun illər arvadına sadiq olub və özünü ona yanaşan onlarla gözəl qadının verəcəyi zövqdən məhrum edib. O, bu məhrumiyyətlə nələr itirdiyini Çexiyanın ruslar tərəfindən işğalından sonra Çexiyadan gələn Sabinanı tanıyanda hiss edir. Tilsim qırılır. Sabinadan sonra Frans eynəkli gənc tələbəsi ilə yaşayır. Bir gün Kambocaya yürüş məqsədilə getdiyi Vyetnamda quldurlar onu bıcaqlayır. Beləliklə, ölümcül yaralanan Frans, yenə arvadı Mariya Klaudiyanın olur.
“Cenevrədə bir xəstəxanada açdı gözlərini. Mariya Klaudiya yatağının üzərinə əyilmişdi. Frans, ona burada olmağa haqqı olmadığını söyləmək, dərhal eynəkli qızın çağırılmasını istəyirdi. Bütün düşüncələri onunla birlikdə idi. Yanında ondan başqa heç kimi görməyə dözə bilməyəcəyini bağırmaq istədi, amma dəhşət içərisində danışa bilmədiyini hiss elədi. Gözlərini açıb sonsuz nifrətlə Mariya Klaudiyaya baxdı, qaçıb canını qurtarmaq istədi. ….. Onu görməmək üçün gözlərini yumdu.”
Kundera burada əvvəl ərin arvadına olan nifrətini, sonra aldadılmış, sındırılmış əsl qadın xarakterini ortaya çıxarır. “Nəhayət, öləndə arvadının olmuşdu Frans. Əvvəllər olmadığı qədər ona aid idi artıq. Mariya Klaudiya lazım olan hər şeyi hazırladı, cənazəni nizamladı, ölüm xəbərlərini göndərdi, çələngləri aldı və qara bir paltar tikdirdi – bir gəlin paltarı idi, əslində. Bəli, bir ərin cənazəsi arvadının həqiqi toyudur. Bütün çəkdiklərinin mükafatıdır!”
Mariya Klaudiya Fransın qəbir daşının üstünə “Xeyli gəzəndən sonra qayıtdı” sözlərini yazdırır və dostlarına heç vaxt Sabina haqqında danışmır. Çünki Sabina gözəl qadın idi. Ərinin onu gözəl və orta yaşlı qadına dəyişməsini bilmələrini istəmirdi. Amma eynəkli, acınacaqlı qızcığaz haqda danışa bilərdi. “Əlli yaşından sonra kişilər üçün nəyə oxşayır oxşasın, gənc olsun… Gözəl deyildi, o iri eynəklərini gördünüzmü? Ölüm döşəyində, artıq yalan danışmağa lüzum qalmadığı anlarda yanında Mariya Klaudiyanın olmağını istəmişdi. Danışa bilmirdi, amma ona necə təşəkkür eləmişdi?! Gözlərini ona dikib, bağışlanması üçün yalvarmışdı. O da Fransı bağışlamışdı.”
Əlbəttə, Mariya Klaudiya da dostlarına yalan danışmışdı və bunu bilirdi. Amma bu yalanı danışmağı Mariya Klaudiyadan yaşadığı cəmiyyət, öləndən sonra da ona hökmranlıq edən kişinin ruhu yox, öz qadın eqosu tələb etmişdi. Bu yolla qara paltarlı Mariya Klaudiya sınmış qürurunu sağaldırdı. Baxmayaraq ki, Sabinadan ayrılandan sonra Fransın barışmaq təklifini rədd etmişdi, amma içindəki, onu aldadan ərinə qarşı cəmiyyətin tələb elədiyi kölə sədaqəti deyildi, aldadılmış qadının kini idi.
Hər iki mətndəki qadının “qara paltar”ı əslində ər məfhumundan azadolmanın simvoludur. Qara paltar birini həqiqi azadlığa, digərini isə cəmiyyətin dustaqxanasına aparır. O qara paltarlardan birini Kundera toy paltarı adlandırır, kişi şovinizminin öhdəsindən gəlib, kişilərin qadınlar üçün o qədər də əhəmiyyətli varlıq olmadıqlarını etiraf edir. Əslində, Kundera bununla bir çex kimi həqiqəti qəbul eləməyə gücü olduğunu göstərir. Ramiz Rövşən isə qara paltarı bir qadının ömürlük yas rejiminə həbsi kimi təqdim edir. Bu rejimdə qadın ömrü boyu qara geyinib yas saxlamalı, bunun müqabilində cəmiyyət onu tamhüquqlu üzv kimi qəbul etməlidir. Ramiz Rövşəni qadının psixoloji vəziyyəti, cəmiyyətlə öz şəxsiyyəti arasında qalması əsla maraqlandırmır. Yalnız bir məsələ diktə olunur: kişilərin qadın üzərində hökmranlığı öləndən sonra da davam etməlidir.
Özümüzü olduğumuz kimi təsvir etmək, qəhrəmanlarımızın hadisələrə normal insani reaksiyalarının olduğunu unutmamaq vacib məsələdir, amma çətindir. Bunu yazmaq üçün cəsarət lazımdır. Özümüzü olduğumuz kimi təsvir etsək, özümüzü tanıya, bəyənə biləcəyikmi? Bu həqiqəti (məhz bu kontekstdə kişinin qadın üçün o qədər də vacib obyekt olmadığını etiraf etmək) qəbul eləməyə gücümüz çatacaqmı? Problem ondadır ki, biz gerçək özümüz haqqında oxumağı sevmirik, güzgüdə özümüzü yox başqasını, daha bər-bəzəkli birini görmək istəyirik.
Nəhayət, dönək türkiyəli tanışımın “Qara paltarlı qadın” şeirinə vurğunluğuna. İllərlə Türkiyədə yaşadım və öyrəndim ki, oralarda (xüsusən, böyük şəhərlərdə) hətta qadınların səhər yuxudan oyanıb ərlərinə səhər yeməyi hazırlaması kişi üçün böyük lütf sayılır. Belə qadınlarla yaşayan kişilər təbii olaraq qonşudakı zülmkar ərlərinin qəbir daşını öpüb göz yaşı ilə yuyan qadına rəğbət bəsləyəcəklər, o zülmkar kişilərə həsəd aparacaqlar. Bir sözlə, Ramiz Rövşənin arzusuna qoşulacaqlar.
