AzLogos saytının İdentifikasiya axtarışında: siyasi kimlik və milli ideya mövzusunda keçirdiyi yazı müsabiqəsi başa çatdı. Nəticələr heç də ürəkaçan deyil.
Müsabiqədə iştirak etməyə dəvət olunan publisistlər öz yazılarında Azərbaycan xalqının siyasi xalq kimi təşəkkül tapmasının tarixi və bu tarixə müxtəlif yanaşmalar, milli kimlik axtarışları, milli ideya və ideologiya kimi anlayışların müasir dünyada yeri, etnik mənsubiyyət və sair mövzuları əhatə etməli, “biz kimik, haraya gedirik və bizi nə birləşdirir?” sualına cavab verməli idi. Yazılar publisistik üslubda olmalı, 10,000 işarəni keçməməli və bundan öncə heç yerdə dərc edilməməli idi.
Üstəlik, müsabiqənin mümkün qədər ədalətli olması üçün AzLogos saytının əməkdaşları və sayt ilə sıx əməkdaşlıq edən digər yazarlardan bu müsabiqədə iştirak etməmələri xahiş olunmuşdu. Həqiqətən də AzLogos yazarları bu xahişə əməl edərək iştirakdan könüllü imtina etdilər.
İlk baxışdan bir qədər mürəkkəb mövzu olsa da, şərtlərin kifayət qədər yumşaq olması, yazıların təqdim olunması üçün geniş vaxt müddətinin ayrılması və AzLogos saytının əsas yazar komandasının müsabiqədən kənarda qalması tam imkan verirdi ki, özünə və qələminə etibar edən hər kəs bu yarışda sərbəst iştirak edə bilsin.
Bütün bu əlverişli şərtlərə baxmayaraq müsabiqənin sonunda cəmi səkkiz yazı təqdim edildi.
Yazıların dəyərləndirilməsinə keçməzdən əvvəl bir zəruri qeydə ehtiyac var. İdentifikasiya, milli kimlik, ideologiya kimi mövzular kifayət qədər həssas və mübahisəli mövzular olduğundan münsiflər bu yazılarda səslənən fikir və təkliflərə mümkün qədər bitərəf yanaşmalı, öz siyasi baxışları və ideoloji mövqeyindən qərəzli sayıla biləcək dəyər mühakiməsi yürütməməli idi. Münsiflər olaraq bu sonuncu vəzifənin öhdəsindən gəldiyimizə ümid edirik.
Lakin müsabiqəyə təqdim edilmiş yazılara ötəri baxış da kifayət edir ki, müsabiqənin şərtlərinə iştirakçıların qeyri-ciddi və səliqəsiz yanaşması dərhal aydın olsun.
Hətta adi texniki tələblərin qulaqardı edilməsi; günün günorta çağı törədilmiş oğurluq, yəni açıq-aşkar plagiat; məzmunsuz və pafoslu şüarçılıq – bunlar münsiflər heyətində böyük məyusluq hissi doğuran hallardan sadəcə bəziləridir. Gəlin yazıların daha ətraflı dəyərləndirilməsinə nəzər salaq.
[Qeyd: Müsabiqədə iştirak anonim olduğundan, mən isə oxu komitəsinin üzvü olduğum üçün bu yazını qələmə alarkən müəlliflərin kimliyi mənə hələ də məlum deyil.]
Təqdim edilmiş səkkiz yazıdan ilk üçü məzmunsuz şüarçılıq səbəbindən («Ey türk, sinən sipər olsun…», «Sən at belində doğulmusan…» və s.) yaxud texniki tələblərə cavab vermədiyi üçün müsabiqəyə buraxılmayıb. Yerdə qalan beş yazı isə münsiflərə təqdim olunub və onlar tərəfindən dəyərləndirilib.
Birinci yazı publisistik yox, elmi üslubda yazılması və 10,000 işarə limitini keçməsi səbəbindən müsabiqə şərtlərini açıq-aşkar pozsa da, müəllifin ilk baxışda çəkdiyi böyük zəhmətə hörmət əlaməti olaraq dəyərləndirilməyə buraxılmışdı – çünki qalib gəlməyən, lakin AzLogos saytında dərci uyğun görülən yazılara 100 manat məbləğində həvəsləndirici mükafat təyin olunmuşdu. Lakin akademik araşdırmaya iddialı bu yazının ilkin müayinəsi göstərdi ki, ortada ciddi plagiat faktı var.
Müəllif çəkinmədən və əqli fəaliyyətə heç bir ehtiram göstərmədən, “Türk Yurdu” jurnalının 2012-ci ilin mart nömrəsində Melih Çoban imzası ilə dərc olunan “Milliyetçilik teorileri” məqaləsini türk dilindən Azərbaycan dilinə çevirərək birbaşa öz yazısına daxil edib.
Melih Çobanın sözügedən məqaləsi bu cümlələrlə başlayır:
İnsanlık tarihinin özellikle son iki yüzyıllık bölümü, dünya siyasi haritasının yıkılan, yeni kurulan veya bölünen devletlere istinaden sürekli yeniden çizildiği bir süreç olarak kendisini göstermiştir. 18. yüzyıl sonlarından itibaren Batı Avrupa’da yükselen milliyetçilik dalgası ve beraberinde getirdiği ulus-devlet modeli, bu süreç dâhilinde dünyanın farklı bölgelerindeki toplumları da etkileyerek günümüzde hâlen hâkim ve yaygın olan devlet biçimine geçişi sağlarken bir yandan da ulus-devletlerin sınırları dâhilinde yaşayan farklı etnik grupların varlığını sürdürmesi itibarıyla çatışmalara, sorunlara, bağımsızlık talepleri ve hareketlerine ve hatta savaşlara yol açmıştır.
Müsabiqəyə təqdim olunmuş “Millətçilik nəzəriyyələri və Azərbaycanda millətquruculuq prosesi” məqaləsi isə belə başlayır:
İnsanlıq tarixinin, xüsusilə son iki əsrlik hissəsi dünya siyasi xəritəsinin yıxılan, yeni qurulan və ya bölünən dövlətlərə görə durmadan yenidən çəkildiyi bir dövr olaraq özünü göstərmişdir. XVIII-XIX əsrlərdən etibarən Qərbi Avropada yüksələn millətçilik dalğası və bərabərində gətirdiyi millət-dövlət modeli bu dövr ərzində dünyanın fərqli bölglərindəki cəmiyyətlərə də təsir edərək günümüzdə də hakim və yayqın olan dövlət formasına keçidi təmin etdi.
Bu yazıda millətçiliyin dünya elmində nəzəri tədqiqatlarından bəhs edən bütün hissələr plagiatdır, bu plagiat faktını aşkar edən münsiflər yazının dəyərləndirilməsinə davam etməkdən imtina etdilər. Yazının Azərbaycanla bağlı hissələrinin orijinal yoxsa plagiat olmağını isə müəllifin vicdanına buraxırıq.
İkinci yazı da təəssüf ki, plagiat üsulundan gen-bol istifadə edir. “Müasir dünyada milli ideya və ideologiya” adlanan yazı aşağıdakı cümlə ilə başlayır:
Fərqli mədəniyyətlər arasında ortaq təmas nöqtələrinin tapılması bu gün qloballaşan dünyada sülh və sabitliyin, əmin-amanlığın, dinc yanaşı yaşamağın ən vacib meyarına çevrilib.
Eyni cümlə Milli Məclisin artıq keçmiş deputatı Rafael Cəbrayılovun 2009-cu ildə “Azərbaycan” qəzetində dərc olunan məqaləsində keçir. Bu günlərdə mətbuatda gedən məlumatlara inansaq, Rafael müəllimin başqa işlərə başı qarışıb, ona görə də AzLogos saytında müsabiqə üçün yazı göndərdiyini güman etmirik.
Həmçinin yazının böyük bir hissəsi 2013-cü ildə Modern.az saytında silsilə dərc olunmuş “Milli ideologiya probleminə ikili baxış: milli və kosmopolit” adlı məqalənin plagiatıdır. Əgər ehtimal etsək ki, söhbət plagiatdan yox, eyni müəllifin öz yazısını daha yığcam formaya salıb müsabiqəyə göndərməsindən gedir, bu zaman həmin yazı müsabiqənin şərtlərini pozduğu üçün (“bundan öncə heç yerdə dərc edilməməli”) yenə də diskvalifikasiya olmalıdır.
Üçüncü yazıda (Jolaman təxəllüsü ilə «Milli kimlik sorağıyla yaddaş qurdalaması») müəllif onun fikrincə problem olan məsələni göstərir, onu açmağa çalışır, çıxış yolu təklif edir və mövqeyini müdafiə etmək üçün müəyyən arqumentlər gətirməyə cəhd edir. Doğrudur, problemin qoyuluşu və işlənməsi yetəri qədər olmasa da, arqumentlər inandırıcı səslənməsə də, yazı müsabiqənin texniki və məzmun şərtlərini pis və ya yaxşı qarşılamağa çalışır. Həmçinin müəllifin dürüstlüyünü, praqmatik yanaşmasını və uğurlu üslub həllini də nəzərə alan münsiflər bütün bunlara görə yazını üçüncü yerə layiq görür.
Dördüncü yazı çoxsaylı faktoloji yanlışlar, elmi terminlərlə özbaşına davranma, dövlət təbliğatında geniş işlədilən şüar və ştampların əsassız təkrarları ilə yanaşı müsabiqənin bəlkə də ən əsas şərtinə – “biz kimik, haraya gedirik və bizi nə birləşdirir?” sualına aydın cavab verə bilmir. Yetəri qədər su qatılmış bu mətn ziddiyyətli məzmun daşıyır, ayrı-ayrı hissələri bir-biri ilə məntiqi şəkildə uzlaşmır, hətta sərlövhəsi də yoxdur (şərti “Adsız yazı”). Müəllif yazını qələmə alarkən sanki öz dolaşıq fikirlərini sahmanlaya bilməyib, üstəlik yazıda Azərbaycan dilinin rəsmi-işgüzar üslubunun köhnəlmiş və məzmunsuz qəliblərindən qeyri-funksional istifadə edib. Buna görə də münsiflər yazını mükafatlandırmaqdan imtina etdilər.
Beşinci yazıda (İkidaş təxəllüsü ilə “İdentifikasiya axtarışında: siyasi kimlik və milli ideya”) müəllif olduqca maraqlı üslub və yanaşma sərgiləyir. Həmçinin məqalə üzərində ciddi zəhmət çəkilib. Müəllif dünya elmində identifikasiya və milli kimlik məsələlərinə müasir baxışlarla tanışdır və onları öz sözləri ilə ümumiləşdirib təqdim edə bilir, lakin yazının əsas problemi də bundan sonra başlayır. Azərbaycanda siyasi və milli kimlik, identifikasiya problemləri yazıda bir neçə ümumi cümlə ilə keçilir, onların aydın təsvirinə yer verilmir. Yazının sonunda təklif edilən həll yolları da öz müdhiş qeyri-müəyyənliyi ilə diqqət çəkir. Hiss olunur ki, müəllifin deməyə sözü var, amma onu aydın deyə bilmir. Fərdlər özlərini psixotexnikalar vasitəsilə kamilləşdirib, özünə dalmaqla, təkliyə can atmaqla yetişkinliyə çatacaqsa, bunun Azərbaycanda milli və siyasi identifikasiyaya necə təsir edəcəyi tam açılmayıb. Bütün bunlara baxmayaraq, müəllifin utopiya qurmaq üçün sərgilədiyi dəlisov cəsarətinə görə münsiflər onun yazısını üçüncü yerə layiq görür.
Müsabiqənin nəticələrinə yekun vurmalı olsaq, təəssüflə qeyd etməliyik ki, yalnız üçüncü yerin qalibləri müəyyənləşdi – “Milli kimlik sorağıyla yaddaş qurdalaması” və “İdentifikasiya axtarışında: siyasi kimlik və milli ideya” adlı yazılar üçüncü yerə birgə layiq görüldü və mükafat məbləği onların arasında bərabər bölüşdürüləcək.
Müsabiqənin münsifləri birinci və ikinci yerlərin mükafatlandırılmamış qalmasına qərar verdi.
Münsiflərin bu müsabiqəyə təqdim edilən yazılardan müəyyən gözləntiləri var idi: bu gün bir tərəfdən qloballaşan, digər tərəfdən isə sağ populizmin baş qaldırdığı, paroxializmin yenidən dəbə mindiyi dünyada cəmi 10 milyonluq Azərbaycanın yerini necə görürük? Çoxetnik və çoxkonfessional bir ölkə olaraq bizim bu amansız rəqabətlər dünyasında milli və siyasi kimliyimiz, özünüidentifikasiyamız, həm özümüzə, həm də dünyaya təqdim etdiyimiz hekayəmiz necə olmalıdır? Biz kimik, bizi nə birləşdirir və bizim bu dünyada yerimiz nədir? Təəssüf ki, müəlliflər öz yazılarında ya millətçiliklə bağlı nəzəriyyələrin, etnik araşdırmaların xülasələrini tutmuşdular, ya da rəsmi və qeyri-rəsmi təbliğatın şüar və ştamplarının təkrarlarını təqdim edirdilər. Buna görə də münsiflər arasında belə bir yekdil rəy mövcuddur ki, gözləntilərə cavab verməyən yazıları müsabiqə xətrinə olduğundan daha yüksək mükafatlandırmaq əvəzinə həmin yerlərin boş qalması daha ədalətli seçim olardı.
Əli Novruzov
Münsiflər heyətinin üzvü
