Bizim cəmiyyətdə təəccüb doğuracaq nəsə qalmayıb. Amma yenə də hərdən bəzi gülməli işlərə mat qalırsan. Əslində gülmək lazımdı, amma yenə də mat qalırsan.
Bizdə özlərini yazar, tarixçi və ya kültür insanı kimi mövqeləndirən adamlar var ki, üzdə baxırsan normal, mütaliəli şəxs təsiri bağışlayır. Amma yazdıqlarına ötəri nəzər salanda haman ya üstüörtülü, ya da açıq din təəssübkeşliyi görünür.
Maraqlıdır, XXI əsrin 2-ci onilliyində yazı adamı necə din təəssübkeşi ola bilər, necə qazanır o şansı özünə? Soranda Nietzsche demirlər, Haidegger demirlər, Freud ya Jung, Voltair ya Hesse – qısası dünya ədəbiyyatından kim olsa, fərq eləməz, olsun fəlsəfə, olsun bədii ya sənədli əsər – hamısı dərhal deyir “oxumuşam onu”.
Heç zad.
Qısası heç kimə rəhm eləmir bunlar. Belə çıxır ki, bütün bu ədəbiyyat nahaqdan yazılıb, bunların küllünü oxumuş adamın heç sifət ifadəsi də dəyişməzmiş. Və bunları oxuyub çox rahatca, tutalım hansısa məzhəbin hansısa təriqətinə tədqiqatçı kimi yox, təəssübkeş kimi yanaşmaq olar.
Əlbəttə ki, istənilən kütlənin təhtəlşüuri olaraq nağıllara inanmaq ehtiyacını çox gözəl anlayıram. Amma o zaman özünə yazar, tarixçi və ya kültür insanı deyənlərin bu kütlədən hansı fərqi var? Kütlənin tərzində düşünmək və onun istəklərini ifadə etmək üçün o qədər ədəbiyyat-filan oxumağa nə ehtiyac vardı ki? “Dindar olmaq hansısa böyük bilgilərin olması deyil, ən elementarlarının olmamasıdır” – deyir rus jurnalisti Aleksandr Nevzorov.
O gün Le Figaro qəzetində bir başlıq sataşmışdı gözümə. Demək, bu yaxınlarda Küveytdə ədəbiyyat (!) festivalı keçirilibmiş, oradakı İnformasiya Nazirliyi nəzdindəki islam senzurası da ölkədə bir neçə dünya klassikini qadağan edibmiş – “Paris, Notre-Dame kilsəsi” (1831) əsərinə görə Victor Hugo, “Karamazov qardaşları” (1880) romanına görə Fyodor Dostoyevski və “100 ilin tənhalığı” (1967) romanına görə Gabriel Garcia Marquez. Ümumilikdə bu nazirlik “islam normalarına uyğun gəlmədiyi üçün” bu sərgidə 948 kitabı, son 5 ildə isə 4000 kitabı qadağan edibmiş. Eyni zamanda bu komissiya “islam normalarının pozulmaması üçün” ölkənin bütün qəzet və jurnallarını da çox sərt nəzarətdə saxlayırmış. Bu hələ yalnız ədəbiyyatdır, görünür incəsənət və elmin sahələrindən ümumiyyətlə danışmağa dəyməz.
İbrahimi dinlərin iddia etdiyi həyat reqlamenti, normaları bəşərin hazırkı inkişaf səviyyəsi ilə uzlaşmır və bu mümkün də deyil. Necə olar bilər ki, 4 min il öncə yaranmış bir din və ondan çıxmış müxtəlif qolları, bu qədər zaman tarixi, kültür, sosial və nəhayətdə elmi inkişafdan, həyatın bütün sahələrində baş vermiş inqilabi yeniliklərdən sonra, hazırkı dövrdə yaşayan çağdaş insanın həyatını tənzimləsin, ona nə etmək, nə oxumaq, nə dinləmək, nəyə baxmaq və necə yaşamağı diqtə etsin?! Özünə yazar və ya kültür adamı deyənlərin isə bunun təəssübünü çəkməsi lap dəhşətdir.
Yadıma həmyerlimiz, uzun illər Almaniyada yaşayan və normal karyera qurmuş bir pianoçu xanımın söhbəti düşür. Danışırdı ki, bir dəfə İsraildə qastrol səfərinə gəlibmiş və təsadüfdən uçaq cümə günü ora enibmiş. Gecə hotelinə gəlib dincəlmiş xanım, sabah erkəndən qalxır, məşqə yollanır, amma lifti ha çağırırsa işləmir, məcbur pillələrlə enir aşağı, görür ki, heç bir yer işləmir. Qısası şənbə günü, şabat imiş, sekulyar həyata lap çoxdan öyrəşmiş bu xanım da unudubmuş bunu. Xanım deyirdi ki, bununla üzləşəndə mat qalmış və əsəbiləşmişdim, axı kiminsə inancının, dini ritualının mənə nə aidiyyatı var?! (Əlbəttə ki, indi ağıllılarımız gəlib hökmən deyəcək ki, bazar gününün istirahət olması da xristianlıqdan qaynaqlanır, əlbəttə, bunu yazmamaq olarmı?)
Xatirimə uzun illər öncə baş tutmuş başqa bir söhbət də gəlir. 1991-ci il idi, artıq sərhədlər açılmışdı, Cənubdan soydaşlarımız rahatca gəlib-gedə bilirdilər biz tərəflərə. Konservatoriyaya bir təbrizli dostumuz da gəlmişdi, ilk öncə klarnet, sonra isə dirijor təhsili almağa. Onunla müxtəlif mövzularda söhbətləşirdik, təbii ki, çox coşqulu zaman idi, Azərbaycanın gələcəyi, müstəqil dövlət olacağı, bundan başqa Cənub mövzularında, İrandakı mövcud bədheybət rejim haqda da danışırdıq. Amma təbrizli dostumuz bizim xülyalarımızı dəstəkləmir, söhbət əsnasında müstəqillik haqda eşidəndə elə hey başını yelləyirdi.
Niyə belə etdiyini soranda, deyirdi ki, “qorxuram siz də bizim günümüzə düşəsiniz.” Cavabında “yox, bizim cəmiyyət elə deyil, bizim ədəbiyyat ümumiyyətlə Axundovdan başlanır, ondan sonra da zaman-zaman ziyalılarımız sekulyar mədəniyyət qurublar!” – sözlərini ilıq gülümsəməklə qarşılayır, astadan deyirdi: “Sizin çox nailiyyətləriniz rusların təsiri ilə, bəziləri xoş, başqaları zorla olub. Müstəqillikdən sonra isə cəmiyyətiniz özünə dönməyə başlayacaq, əsas kütlə bunu istəyir. Özün görəcəksən hamısını.”
O zaman çox gənc bir insan olan məni bu sözlərin necə əsəbləşdirdiyini təsəvvür etmək çox çətin olar. Amma indi, bütün bunları gözü ilə görmüş olan təbrizlini, o zamanlar necə əsəbləşdirdiyimi başa düşürəm.
