Neçə gündür yerli kanallara, əsasən də xəbərlərə baxıram. İstənilən verilişin ortasında, sonunda bu cümlə işlənir – “Evdə qalın”. Hətta AzTV iki gündür Nazirlər Kabineti Yanında Operativ Qərərgahın zərurət olmadıqca evdən çıxmayın tələbinə vətəndaşların əməl etməməsindən gileylənir. İnsanları biganəlikdə, laqeydlikdə qınayır. Epidemiyanın hansı fəsadlara yol aça biləcəyi, təhlükənin hansı səviyyədə olması ilə bağlı xəbərdarlıqlar edir.
Haqlı iradlardır, nə deyəsən?
Dünən, Bakıda bir ictimai nəqliyyatın içindən, adi bir iş günündən fotolar paylaşılmışdı. Ayaqüstə belə yer yox idi və insanlar arasında məsafə uzağı 20 sm olardı. Nəzərə alın ki, məktəblər, universitetlər, xeyli dövlət idarəsi, ticarət və iaşə obyektləri, kafe-restoranlar bağlıdır, Bakıda isə sıxlıq davam edir, insanların gediş-gəlişi dayanmır. Münhendə, Parisdə, dünya yatsa da bir dəqiqə həyat sönməyən Nyu York kimi şəhərdə isə sükut var, şəhərlər qorxu filmlərindən səhnələri xatırladır – tək-tük maşınlar, seyrək piyadalar çətinliklə sezilir.
Bəs bizimkilərin küçələrdə nə işi var? TV-lər, blogerlər küçədə insanlara mikrofon uzadıb «niyə evdə oturmursunuz» deyə danlayır, amma biri də sual vermir ki, «vətəndaş, siz hara gedirsiniz, bu basabas avtobusda, metroda nə işiniz var, həyatınızı küçədən tapmısınız?»
Azərbaycanlılar qədər canını sevən, təhlükəyə atılmaqdan çəkinən ikinci bir xalq çətin tapıla. Tapılsa da, bizim spesifikamız bambaşqadır. İctimai-siyasi hüquqları tapdananda, haqsızlıqla qarşılaşanda, fundamental hüquqları belə əlindən alınanda etiraz etmək, məsələn küçəyə çıxmaq ağlına gəlməz. Çünki tutulmaqdan, döyülməkdən, işindən olmaqdan ehtiyat edir. Edir etsin, öz işidir, bəs ölümlə nəticələnə biləcək, yaxud sağlamlığa ağır zərbə vuracaq bir virusun qoynuna atılmağa niyə tələsir, hara gedir?
Bunlar hara gedir?
Əvvəl hara gedirdilərsə, bu gün də ora. Sosial təminatından heç bir əminliyi olmayan adamın fatalizmi demək olarmı buna? Almaniya, Fransa, ABŞ vətəndaşlarına birdəfəlik məvacib verəcəyini, iş adamlarına dəstək olacağını, faizsiz kredit vəd edir deyə insanlar rahatdır, dövlətlərinə güvənirlər. Bilirlər ki, evdən çıxmasalar ac qalmayacaqlar, dövlət onlara sahib çıxacaq, qazı-işığı kəsməyəcək.
Bəs Azərbaycan nə edir? Hələ də kommunal xidmətlərdə güzəştə gedib-getməməyin müzakirəsini aparır. İnsanları evlərə yığacaq bir təklif, bir stimul yox, bilinməzliyə doğru kor-koranə bir proses var. Adamlar işə getməsələr işlərini itirəcəklərini, soyuducularının boş qalacağını bilirlər. Biz də hər şeyə soyuducunun boşluğu-doluluğu prizmasından qiymət və qərar verən toplumuq. Soyuducusu boş adama yüz dəfə də «evdə otur» desən xeyiri olmayacaq, bir yolunu tapıb çıxacaq. Necə ki, rayonlardan Bakıya yük maşını, təcilli yardım maşını, yüklərin arasında gizlənərək gəlməyə cəhd edirlər, eləcə də davam edəcəklər. Bir insanı yük yerində saatlarla Bakıya gəlməyə nə vadar edə bilər? Bu görüntülər kiməsə gülməli gələ bilər, bəs bir sual verən yoxdurmu «bu adamın nə işi var orda, niyə Bakıya gəlmək uğruna belə qurbanlar verir, ümumiyyətlə nə baş verir bu ölkədə?»
İllərdir aparılan yanlış siyasətin axırı da dövlət ilə vətəndaş arasında inamın itməsi olmalı idi. Vaxtında gərək «hər şey əladır, Almaniyanı da keçmişik, Avropa bizə qibtə edir» səfsətəsinə gedilməyəydi. Hökumət hər şeyi elədi ki, məsxərəyə qoyulsun. Vətəndaş soyuducusunu açanda içində heç nə görmür, amma efirdə əli göbəyinin üstündə neybət bir məmur kosmik inkişafdan danışır. Bu ziddiyyətlə bacarmaq çətindir, bu ziddiyyətin olduğu yerdə vətəndaşla dövlət arasında etibar olmaz.
Vətəndaş cəmiyyətinin, müstəqil və non-komformist xadimlərin, fikir liderlərinin gücü yalnız sosial şəbəkələrə çatır. Onları da ancaq özümüz oxuyuruq, elə bu yazını oxuyacaq qədər, uzağı bir-iki min adam. Hamımız da karantin rejimindəyik, yəni bütün qanun-qaydalara riayət edirik.
Olmazdımı indiki zamanda müxalifət liderlərini, yaxud vətəndaş cəmiyyətinin üzdə olan simalarını, yazarları, müxtəlif sahələrin aktivistlərini efirə çağıraydılar, onlar da vətəndaşlara çağırış edəydi? Yoxsa buna da imkan verməyən bir qüvvə var? Ən azından ölkənin kompetent iqtisadçıları ilə dövlətin müvafiq strukturları fikir mübadiləsi aparaydı, onların təkliflərini eşidəydi. Çoxmu çətindir “niquş”ların, “solmaz”ların yaydığı dezinformasiyanın qarşısını birlikdə almaq, özü də bircə manat xərcləmədən?
Hətta koronavirus günlərində də hikkəsindən qalmır hökumət. Allah indidən hamımıza rəhmət eləsin.
