“Dünyaya ehtiyatsız bir şəkildə bağlanma
Çünki o ipəkli qumaşların ardında,
Sədaqətsiz və qərarsızdır.
Dinlə məni ey yaşı keçmiş Mötəməd,
-Biz gənclik qılıncının əsla paslanmayacağını
İlğım quyularından qum gülləri açacağını sanırdıq-
Dünyanın müəmmasını yeni anladıq
Artıq torpaqdan əlbisə ilə təskinlik tapacağıq.”
(Əl-Mötəməd/Əndəlüs dövləti Sevilya valisi)
Bəşəriyyətin qarşı-qarşıya qaldığı mədəni böhranlar getdikcə dərinləşir. Dünya mədəniyyətlərinin içindəki konservativ elementlərin yenicə qapısını aralamış, ancaq hələ son dayanacaq nöqtəsinin hətta xəyal belə edilə bilməyəcək qədər uzaqda olduğu çağa uyğunlaşa bilməməsi insanlıq varolduğu gündən bəri keçmişlə gələcək, köhnəliklə yenilik arasında olan rəqabət və münaqişə yenə tarixin heç bir dövründə olmadığı qədər ciddi şəkildə baş verir.
İstər qərb sivilizasiyası, istərsə də Asiya və ya İslam mədəniyyəti olsun, fərqli kontekstlərdə olsa da qavramları və konsepsiyaları ilə texnoloji yeniliklərin həyatının bir parçasına çevrildiyi “yeni insan”ın zehni ehtiyaclarını ödəməkdən çox uzaqdır. Zehni hibrid mədəniyyətlərin get-gəlləri içində dolaşan, fərqli həyat tərzlərini şüurlu və ya qeyri-şüurlu şəkildə öz yaşam fəlsəfəsi içində toplayan, ziddiyətlərlə yaşayan bu “yeni insan” bəşəriyyət yarandığı gündən tarix boyu qarşıda duran müəmmalı suallara cavab tapa bilməməyin narahatlığı ilə özünə yer tapa bilmir.
Görkəmli alman fəlsəfəçisi Nitsşe insan həyatının iki fundamental formada davam etdiyini düşünürdü. Bir tərəfdən, insanlar illuziyalar dünyasında yaşayır yəni varlıq və təbiət haqqında düşüncələri qısa zaman içində forma verilərək və məna qatılaraq cəmiyyətlərin zehni ehtiyaclarına uyğunlaşdırılır. Bu məsələlər, ideyalar, illuziyalar fərdin öz zehnində şəkilləndiyi üçün emosional və düşüncə ölçüsündə fərdin özü ilə bağlı olur. Nitsşe bunu, qədim yunanıstanda yuxu, sənət və illuziya allahı Apollo ilə bağlayır və bu şəkildə qavramlaşdırır.
Digər tərəfdən insanoğlu böyük bir enerjinin bir parçası olaraq müvəqqəti şəkildə ortaya çıxır, varlığını göstərir və yenidən o böyük universal enerjinin içində itib batır. Nitsşe bunu yenə qədim yunan mifologiyasından Dionislə əlaqələndirib bu şəkildə konseptləşdirir. Nitsşeyə görə hər bir fərdin həyatı Apollo və Dionislə əlaqələndirdiyi illuziya dünyası və real dünyadan parçacıqların bir araya gələrək ortaya qoyduğu bir qarışım olaraq yaşanıb keçir.
Yəni insan ya hər şeyin müvəqqəti olduğunun şüuru ilə həyatın keşməkeşlərinə davam gətirməyib sadəcə önündən axıb keçən hadisələr yumağını izləyir, ya həyatın müvəqqətiliyini bu hadisələrin iştirakçısı olaraq qavrayır və daha sonra hər şeyin faniliyinə kənardan baxaraq ah-fəğan edir, ya da illuziya dünyasında qurmuş olduğu müvəqqəti gerçəkliklər həyatın axışı içində məhv olduqca ümidini itirmədən yenidən bənzər gerçəklikləri zehnində quraraq özünü ovudur.
Min illərdir həyatı bu üç seçim arasına sıxışıb qalmış insanoğlu yeni çağa keçmiş olsa da bu dövrədən xilas ola bilmədiyi üçün narahatdır. Bu narahatlıq keçmiş dövrlərdən daha da barizdir, çünki ölüm adlı gerçəklik informasiya texnologiyalarının inkişaf etdiyi bir dövrdə daha açıq özünü göstərir və keçmiş və hazırkı mədəniyyətlər insanoğlunun həyat, ölüm və kainatla bağlı suallarına izahedici və inandırıcı cavablar verə bilməkdən uzaqdır.
Mədəni böhranlar və bəşəriyyət
Sivilizasiyaların tarix səhnəsinə çıxmasına şərait yaradan, onların ardıcıllığını və davamlılığını təmin edən altı əsas element vardır: (i) insanların varoluş səbəblərini axtarışında suallarına dolğun cavab verərək zehni dəyişikliklərə səbəb olaraq bir zehin modeli yaratmaq və ya yenidən müəyyənləşdirmək; (ii) insan biliyinin əldə edilmə metodlarını, biliyin əldə edilmə şəklinin yenidən sistemləşdirilməsi; (iii) gündəlik həyatı tənzimləmək və mövcud qanunlara yolgöstəricilik etmək üçün əxlaq normalarının yenidən müəyyən edilməsi; (iv) zaman və tarix anlayışının yenidən qurulması; (v) insanların varoluşunun, xüsusən də şəhər həyatının və quruluşunun yenidən təşkili və nəhayət (vi) siyasi, iqtisadi və hüquqi həyatı əhatə edən yeni nizam anlayışının inkişaf etdirilməsi (A. Davutoğlu, “Medeniyetlerin Ben İdraki”, İstanbul).
Bu elementlərin hər biri xalqların həm müəyyən zehin modelini mənimsəməsi və eyni zamanda onu gündəlik praktikada əks etdirməsi baxımdan mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Qısaca olaraq yuxarıda verilsə də, bu elementlərin hər biri istənilən mədəniyyətin formalaşması və varlığını davam etdirməsi baxımdan rəhbər olacaq keyfiyyətdədir. Hər hansı bir mədəniyyət insanların zehnində tutarlı cavablara sahib olmazsa və ya epistemoloji boşluqlar yaranarsa artıq həmin mədəniyyətin çöküşdə olduğu söylənə bilər.
Misal üçün, hökumət, qanunlar və əxlaqın dini ideyalar ətrafında formalaşdığı və varlığını davam etdirdiyi cəmiyyətlərdə bu ideyalara qarşı hər hansı bir müxalifət birbaşa dövlətin qanunlarına, hökumətə, ümumilikdə sosial nizamın pozulmasına yönəldiyi şəklində qəbul edilir. Bu gün müsəlman coğrafiyasının içinə düşmüş olduğu problemlərin bu mədəniyyətin elementlərinin dini ideyalar üzərində formalaşması, yalnız teokratik dövlətlərin deyil, eyni zamanda fərqli siyasi və sosial qruplar arasında ortaya çıxan mübahisə və münaqişələrin təməlində bu məsələ dayanır.
Mədəni gerilik, dövrün yeni trendlərinə cavab verə bilməmək, dogmaların mühakiməyə cavab verə bilməyərək aqressiyaya yönəlməsi həm bu cəmiyyətlərdə münaqişələr, inanc əsaslı konfliktlər kimi ciddi problemlərə səbəb olur, həm də makro planda bu cəmiyyətlərin dünyaya uyğunlaşa bilməyərək digər cəmiyyətlərlə problemlərə səbəb olur. Ən mühüm olan isə dogmaların mühakimə qarşısında aciz qalması bu cəmiyyətlərdə fərdlərin zehin olaraq tutarsızlığına gətirib çıxararaq mədəniyyətin iflası ilə nəticələnə bilər.
Digər tərəfdən, aydındır ki mədəniyyətlər digər mədəniyyətləri öz içində əridəcək qədər əhatəli, dərin olmadığı zaman bu zaman siyasi olaraq güclü mövqedə olan tərəf siyasi iradə ilə zəif tərəfi ram etsə də mədəni homojenləşmə prosesi baş vermir.
Soyuq müharibədən sonra qısa zaman dilimində Qərbin mədəni olaraq üstün olduğu illuziyasının gəlinən nöqtədə özünü doğrultmadığı bariz şəkildə görünür. Proseslər qərb mədəniyyətinin öz içində parçalı hala gəldiyi, bəşəriyyət üçün model olmaqdan daha çox, dünyanın bir çox bölgəsində hibrid mədəniyyətlər formalaşdırsa da, lokal mədəniyyətlərlə münaqişəyə girərək lokallaşmağı, lokal mədəniyyətə kəskin şəkildə yönəlməni ön plana çıxarır.
Çağdaş dünyada İslam mədəniyyəti ilə yanaşı qərb mədəniyyətində də ciddi ontoloji və epistemoloji boşluqlar yaranmışdır. Geniş xalq kütlələrinə yeni bir zehin modeli təklif edə bilməyən bütün mədəniyyətlər çöküş ərəfəsindədir. Bu qarmaqarışıqlıq içindən özünə yeni yol tapa bilməyən bəşəriyyətin isə bu böhranı uzun illər yaşayacağı qaçınılmazdır.
