Yazılarının birində Seymur Baycan məni, başqa şeylərlə yanaşı, öz ədəbiyyatımızı bilmədiyimə görə tənqid etmişdi. Mən də həmin tənqidlə, müəllifin yazısını səhifəmdə paylaşmaqla, razılaşmışdım. Doğru sözə nə deyəsən? “Rus sektoru”nun məhsulu olaraq, öz ədəbiyyatımızı oxumadan böyüdüm, yetişdim. Klassik Rus ədəbiyyatını yaxşı bilsəm də, öz ədəbiyyatımızı bilmədiyimə görə özümü həmişə, belə demək olarsa, axsaq saymışam. Sadəcə, Seymur Baycan bu faktın üzərində daha böyük bir iddia qurdu – yazdı ki, öz ədəbiyyatını bilməyən kəs, öz ölkəsində yaxşı siyasətçi ola (xalqını tanıya) bilməz.
Seymur Baycana o zaman da təşəkkürümü bildirmişəm, indi də, bir daha təşəkkürümü bildirirəm – içimdə güclü bir etiraz oyada bildiyinə görə. Onun iddiasıyla heç zaman razı olmasam da, onun tənqidinə hər zaman haqq qazandırmışam. Nəticədə, öz ədəbiyyatımızı oxumağa girişdim. Hüseyn Caviddən başladım. “İblis”dən deyil, “Şeyx Sənan”dan başladım. “Peyğəmbər”i də sonraya saxladım. “İblis”dən ona görə başlamadım ki, Götenin “Faust”undan, Bulqakovun “Master və Marqarita”sından sonra, “İblis”də mənə bugün lazım ola biləcək nəsə tapa bilməyəcəyimi güman etmişəm. Bəlkə də yanılmışam, amma bu, keçicidir. “İblis”i də, növbəsi çatanda, “Peyğəmbər”dən sonra, oxuyacağam.
Doğrusu, bədii ədəbiyyatla aram yoxdur. Vaxtiə (uşaqlıqda və erkən gəncliyimdə) nə oxumuşamsa, odur. Mən çox oxuyuram, amma oxuduqlarımın arasında bədii ədəbiyyat, demək olar ki, yoxdur. Oxuduqlarım, ilk öncə, təbii ki, hüquq sahəsinə aiddir. Onun da üzərində, fəlsəfə, tarix, siyasət, sosial elmlər, din və coğrafiya oxuyuram. Bunların arasında fəlsəfə özəl yer tutur. İşin istehzalı tərəfi ondadır ki, mənim fəlsəfəyə gəlməyimdə bədii ədəbiyyatın təsiri həlledici oldu.
Sovet məktəbinin, yanılmıramsa 8-ci sinfində, Puşkinin “Yevgeniy Oneqin” poemasını keçirdik. Poemanın əvvəlində, Puşkinin öz oxucularını əsərin əsas qəhrəmanlarıyla tanış etdiyi yerlərdə, bir məsələ diqqətimi cəlb etdi. Puşkin Oneqini Adam Smitə sayğıyla yanaşan, Larinanı Jan-Jak Russonu orijinalda oxuyan, Lenskini də “Haydelberq ruhlu (İmmanuil Kantı oxumuş) adam” kimi təsvir edib. Orasını oxuyandan sonra poemada “Oneqin – Larina – Lenskiy” sevgi üçbucağı deyil, “Smit – Russo – Kant” fəlsəfə üçbucağı məni düşündürdü. Fəlsəfəyə marağım və sevgim oradan başladı.
İndi də, yuxarıda yazdığım kimi, Hüseyn Cavidin “Şeyx Sənan”ını oxuyuram, bitirməyimə az qalıb. İndidən deyə bilərəm ki, bütün əsərdə diqqətimi çəkən Şeyx Kəbirin iki misralıq sözləri oldu:
Şübhə artarsa, həp yəqin artar,
Mərifət nuru şübhədən parlar.
(Rene Dekartdan tutmuş, Karl Popperə qədər -“Eşq!”)
Ədəbiyyat bilicilərindən, yüksək zövq daşıyıcılarından üzr istəyirəm. Ağlım belə işləyir. Mənə bu iki misra yetər və çox şeyə dəyər. Üzərində çoxdan işlədiyim kitabın içində hüquqda şübhənin yerilə bağlı bir bölüm var. Fəlsəfədə şübhə mövzusunu dərindən öyrənəndən sonra, dərinə getmədən, bədii ədəbiyyatda da bu mövzuya baxdım. Hüseyn Cavidin yazdığı bu iki misra çox böyük mənaları bildirə, istənilən araşdırmanı bəzəyə bilər.
