Günel Mövludun Düşərgəsi əzazil və hikkəli ata obrazının oxucuya təqdimatı ilə başlayır. Qızını qaçqın düşərgəsinə gətirən ata onun kitab cümləsi ilə danışmağından, təbiət sözü işlətməyindən qəzəblənib ağzının üstündən şillə vurur. Günelin burnundan və ağzından açılan qan onun üzünü, boynunu, sinəsini, qollarını və saçlarını qırmızıya boyayır. Ata isə heç nə olmamış kimi addımlarını daha da yeyinlədir, 12 yaşlı qızını üzü-gözü qanlı şəkildə 200 çadırlıq qaçqın düşərgəsinin ortası ilə sanki parada çıxardır, nəhayət düşərgənin qurtaracağındakı çadırlarına gətirir.
Bir ata bu qədər qəddar ola bilərmi? Özü də təhsilli (baytar), vaxtilə Rusiyada işləmiş, qızını Rusiyada məktəbə qoymuş, qızının rus müəllimlərini evində qonaq edən bir ata? Müharibə, qaçqınçılıq, aclıq və qıtlıq kimi problemlərin cənginə aldığı 90-cı illərin əvvəllərinin insanı, tutaq ki, lap öz azyaşlı qızını döyə də bilərdi, amma bu dərəcə nümayişkaranə qəddarlıq sərgiləməsi bəs necə? Bəlkə müharibə və amansız qaçqın həyatı bir insanı bu cür daşqəlbli edə bilər, amma biz axı Günelin mətnində müharibə travmasının yaraladığı ata yox, təbiətən hikkəli, eqoist, laqeyd ata görürük!
Mən norveçli deyiləm, azərbaycanlıyam, öz azərbaycanlılarımızı da pis-yaxşı tanıyıram, ona görə Günelin kitabında bu müdhiş açılış səhnəsi mənim ağlımda bir sıra narahat suallar yaradır – və nə yaxşı ki, həmin sualların cavabı da elə Düşərgənin özündə var. Lakin şərti şumda kəsmək prinsipinə uyğun olaraq gəlin lap əvvəldən bəzi daşları öz yerinə oturdaq.
Günel Mövlud 2017-2020-ci illərdə qələmə aldığı və 2020-ci ildə nəşr etdiyi Düşərgə əsərinin janrını roman-bioqrafiya adlandırır. Roman sözü bu əsərdə uydurma, yəni fiction elementinin olduğunu ehtiva edir. Lakin kitaba yazdığı ön sözdə müəllif zərrə qədər şişirtməyə yol vermədiyini, hətta qədərindən daha səmimi olduğunu qeyd edir. Müəllifin iddiasına görə Düşərgə adından da göründüyü kimi həm qaçqın düşərgəsində yaşayan özü, amma həm də müharibənin, səfalətin, qeyri-insani şərtlərin qurbanı olan insanlar barəsindədir. Açıq mətnlə deməsə də, Günel Mövlud bu əsərini autofiction hesab edir. Sadəlövh azərbaycanlı oxucu bəlkə də bu iddianı sorğusuz qəbul edə bilər, amma müasir autofiction-ın ən gözəl örnəklərini yaratmış Knausqorun vətənində bu fənd keçməyəcək – əgər müəllif Düşərgəni norveçcə buraxmağı planlaşdırırsa.
Günel Mövludun Düşərgəsi əslində Qarabağ haqqında roman deyil. Bu əsər daha çox feminist manifestdir. Bəlkə də buna görə Qarabağ münaqişəsinə kitabda faktiki olaraq toxunulmur – kontekst üçün verilmiş iki cümlə o qədər tərəfsizdir ki, hətta fransız jurnalistləri bunu qeyri-adekvat sayıb redaktorlarına üsyan edərdi. Düşərgə və orada məskunlaşmış məcburi köçkünlərin miskin həyatı isə Günelin öz feminist gündəliyini təqdim etməsi üçün sadəcə faydalı bir alət rolunu oynayır. Müəllifin obraz seçimləri – xüsusi vurğuladığı, ya da bilərəkdən məhəl qoymadığı obrazlar bunun bariz göstəricisidir.
Əzazil ata obrazından sonra kitab bizi hökmlü, zabitəli nənə obrazı ilə tanış edir. Atadan fərqli olaraq nənə bizdə müəllifin səmimiyyətinə heç bir şübhə yeri qoymur – belə ailə matriarxları bir çox azərbaycanlıya tanışdır. Nə qədər paradoksal görünsə də, Azərbaycan cəmiyyətinin daha patriarxal zamanlarında bu matriarxların böyük ailələri idarə etməsi, kənd-kəsəyin, məhəllənin avtoritetlərinə çevrilməsi geniş rast gəlinən fenomen idi.
Günelin təsvirlərində ata əzazil, ana məzlum olduğu halda nənə hökmlü, baba isə fağırdır. Bütün əsər boyu da yalnız bu cür hökmlü qadınların kölgəsində əzilən fağır və yazıq kişilər Günelin simpatiyasını qazana bilir. Digər hallarda isə kişilər adətən əzazil, zorakı, əxlaqsız, müftəxor təsvir edilir, çalışqan, məzlum, əzabkeş qadınlarla bu kişilər arasında kontrast xüsusi qabardılır. Günel müsbət kişi obrazlarını əsərdən sanki sürgün edir, bəzən isə onları kombaynçı kimi epizodik obrazlara çevirir, amma kombaynçının yaxşılığı da yarımçıq qalır, həmin yarımçıqlıq onun bitkin müsbət obraza çevrilməsinə maneə yaradır.
Bu baxımdan əsərin əsas obrazlarından biri bütün hekayəni öz yoxluğu ilə şəkilləndirən ata obrazıdır. Ata düşərgədə deyil, pul qazanmaq üçün Rusiyaya gedib. O, beş il sonra qayıdıb ailəsinə ev alacaq, onları düşərgədən çıxarıb şəhərə köçürəcək və yenidən Rusiyaya qayıdacaq. Lakin atanın heç bir hərəkəti müəllifi qane etmir, razı salmır.
Ata və onun düşərgədə qayıb olması bir xəyalat kimi bütün əsəri dolaşmaqdadır.
Əsərin sonlarına doğru atanın qayıtması və ailəsini düşərgədən çıxarması Günelin həyatını alt-üst edir. Günel düşərgədəki həyatını qətiyyən romantikləşdirmədiyini açıq mətnlə xüsusi vurğulasa da, eyni zamanda şəhərdəki evlərində ağlayıb düşərgəyə qayıtmaq istəyir. Düşərgə Günel üçün atasız, yəni qayğısız həyatın simvoludur. Bütün fiziki məhrumiyyətlərə baxmayaraq Günel düşərgədə əslində xoşbəxtdir, çünki atası yanında deyil. Günel bir də o zaman əvvəlki qayğısız həyatına qayıdacaq ki, atası yenidən Rusiyaya gedəcək. Günel ata obrazını kişilərin avtoritetinin, müasir feministlərin dili ilə desək, maskulinliyin ifadəsinə çevirir. Qadınlar isə yalnız maskulinliyin olmadığı dünyada xoşbəxt yaşaya bilər – hətta fiziki məşəqqətlərlə əhatə olunsalar da.
Bütün bunlara görə də əsəri oxuyanda məndə Qarabağ haqqında yazılmış bir roman yox, feminist manifest oxuduğum təəssüratı yarandı. Məncə, bu əsər daha çox siyasi bəyanatdır, bir mənada həm də radikal bəyanatdır.
Bununla yanaşı, Günel öz kitabında qaçqın düşərgəsinin məişətini də təfsilatı ilə təsvir edir. İnsanların mənəvi dünyasından fiziki ehtiyaclarını qarşılamasına qədər həyatın bütün aspektləri Düşərgədə ən naturalist tonlarda öz əksini tapır. Bu xırda təfsilatlar 90-cı illərin ab-havasını o qədər pedant formada rekonstruksiya edir ki, 90-ları canlı görmüş mənim kimi adamlarda heç də sağlam olmayan nostalgiya yarada bilər. Onların bir çoxu təkcə qaçqın düşərgəsinin yox, o illərdə bütün ölkənin məişətinin ayrılmaz tərkib hissəsi idi: krantdan gələn çirkli, palçıqlı su, çörək növbələri, qızların konfet kağızlarından səbət hörməsi, yük yerinə çevrilən sandıqlar, Meltem Hakararın şəkli olan təqvimlər, gücünü itirmiş əmanət kitabçaları, gəlin maşınlarının qabağına bağlanan iri gəlinciklər – kitabda onlarla, yüzlərlə belə detallar var. Eynən düşərgə sakinləri kimi yayda bağlara köçən Bakı sakinləri də elektrik enerjisinin qıt olduğu həmin illərdə soyuducu işlədə bilmirdi, ərzağın təzə qalması üçün onu sellofan torbalara yığıb su quyusuna sallayırdı.
Nəhayət sonda yazımı bir iradla yekunlaşdırmaq istəyirəm, amma iradım müəllifə aid deyil. Kitaba nəzər salanda hiss olunur ki, Günel Mövlud Düşərgə kitabını öz hesabına nəşr etməli olub. Primitiv dizayn və tərtibat, kitab üçün uyğun gəlməyən kağız və şriftlər, mündəricatın olmaması və bu kimi bir xeyli çatışmazlıq insanı məyus edir. Əslində, müəllifin öz vəsaiti hesabına nəşr etdiyi kitabda belə problemlərə rast gəlinməsi təəccüblü görünməməlidir. Təəccüblü olan, hələ də Azərbaycanda nəşriyyat sisteminin relsə oturmaması, müəlliflərin kitablarını öz hesablarına nəşr etməsidir.
Xanımlar və cənablar, ölkədə nəşriyyat sistemini qaydasına salmağa gecikirik.
Müəllifi Telegram-da izləyin: https://t.me/anovruzov
