“Lüsifer effekti”nin yan təsirləri
Azərbaycandan uzaqlarda bir orta yaşlı rus kişi ilə söhbət zamanı məlum oldu ki, o, 1990-cı ildə, Qara Yanvar hadisələrindən bir az sonra Rusiyadan Bakıya əsgəri xidmətə göndərilibmiş. Yerli əhalinin bütün ruslara düşmən gözü ilə baxdığı o ağır günlərdə, bir dəstə azərbaycanlı gənc oğlan bu rus əsgərinin küçədə tək addımladığını görüb, onu dərhal əhatə edib döymək, bəlkə də öldürmək istəmişdilər.
Rus tanış xatirələrini danışdıqca, həyatının o dəhşətli məqamlarını sanki bir daha yaşayırdı… “Bir dəstə cavan əsəbi halda üstümə gəldi. Kiminsə əli boğazımdan yapışıb sıxmaq istəyəndə, birdən yaxınlıqdakı binanın pəncərəsindən bir qadın çığırtısı gəldi. Qadın var səsi ilə öz dilində nəsə deyib bağırdı. Oğlan boğazımı buraxıb geri çəkildi, yanındakılar da onunla bərabər məndən uzaqlaşmağa başladılar. Həyatıma görə o Azərbaycan qadınına borcluyam”, – deyib köksünü ötürdü.
Amerika psixoloqu Philip Zimbardo’nun tələbələr arasında Stanfordda keçirdiyi elmi-psixoloji təcrübə nəticəsində “Lüsifer effekti” (The Lucifer effect) deyilən bir müşahidə qeydə alınıb. Eksperimentdə iştirak edən tələbələr iki qrupa ayrılır: bir qrup həbsxana nəzarətçiləri, digər qrup isə dustaq qismində çıxış edir. “Nəzarətçilərin” iki-üç həftə içində “dustaqlara” qarşı həqiqi qəddarlıqla davranmaları müşahidəçi bir xanımın bu eksperimenti dərhal dayandırılması tələbi ilə bitirilmişdi.
Deməli, adi, normal insanın hansısa pis işlə məşğul olduğu zaman xasiyyəti dəyişilir. Bu “Lüsifer effekti”nin əsasındakı yeddi əsas sosial prosesləri Philip Zimbardo belə təsvir edib:
- şərə doğru ilk düşünülməmiş kiçik addım;
- başqalarını alçaltma;
- öz şəxsiyyətindən uzaqlaşma;
- şəxsi məsuliyyət sərhədlərinin bulanıq dərki;
- əmr və qrup normalarına kör-koranə tabe olma;
- pisliyə passiv müqavimət;
- hərəkətsizlik və laqeydlik.
İnsanı yaxşı və pis arasında seçim qarşısında qoyan bu proseslərə səbəb, insan üçün qeyri-adi bir vəziyyət ola bilər. Ancaq əksər halda belə vəziyyət, şəxsin özü tərəfindən yaradılmır: buna görə məsuliyyəti gücə sahib olan sistem daşıyır. Konkret bu elmi təcrübə vəziyyətində məsuliyyət, eksperiment zamanı özlərini unudaraq eksperimentin bir hissəsinə çevrilən ekperimentçilər idi.
Bütün insanlar eyni vəziyyətlərə düşən zaman eyni cür davranırmı? Buna qarşı çıxa biləcək bir amil varmı? Zimbardo deyir: “Şərə qarşı yeganə çarə — qəhrəmanlıqdır, amma qəhrəmanların fövqəltəbii güclərə sahib olan xüsusi bir insan olduğunu düşünməyin. Qəhrəmanlar adi insanlardır və yalnız qəhrəmanlıq faktı qeyri-adi sayıla bilər.”
Eyni vəziyyət insanları həm aktiv, həm passiv şər daşıyıcılarına, həm də qəhrəmanlara çevirə bilər. Bunun üçün Zimbardo’nun iddia etdiyi kimi, “Bala, sən qarışma!” məsləhətinə “Ana, insanlıq mənim işimdir!” deyilməlidir.
